Кіріспе
Диана Самуэльс пьесасы бойынша Холокост кезінде еврей балаларын құтқару. 1938–1939 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейінгі тоғыз ай ішінде нацистік басқарудағы аумақтардан балаларды құтқару жөніндегі ұйымдастырылған іс-қимыл болды. Ұлыбритания Германия, Австрия, Чехословакия, Польша және Данциг еркін қаласынан шамамен 10 000 бала қабылдады, олардың көпшілігі еврейлер еді. Балалар британдық асыраушы отбасыларға, жатақханаларға, мектептерге және шаруашылықтарға орналастырылды. Көбінесе олар болашақта болатын Холокосттан аман қалған отбасы мүшелерінің жалғыз өкілдері болды. Бұл бағдарламаны британ үкіметі қолдады, жариялады және ынталандырды, сондай-ақ британдық еврей қауымының орындай алмайтын визалық талаптарды жеңілдетті. Британ үкіметі бағдарламаға сандық шектеу қоймады; оған Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы тосқауел болды, сол кезде елге шамамен 10 000 бала жеткізілді. Нидерланды, Бельгия, Франция, Швеция және Швейцария да осы бағдарлама арқылы шағын мөлшерде балаларды қабылдады. «Киндертранспорт» термині негізінен нацистік Германиядан Нидерланды, Бельгия және Францияға еврей балаларын құтқаруға да қолданылуы мүмкін. Мысалы, Бельгияға барған 1000 «Шато де ла Илль» баласы. Дегенмен, көбінесе бұл термин Ұлыбританияның ұйымдастырылған бағдарламасына ғана қатысты. 1933 жылы Германия мен Австриядағы еврейлердің қажеттіліктерін қолдау мақсатында Германиядағы еврейлерге арналған Орталық британдық қор (қазіргі Әлемдік еврейлік көмек) құрылды. АҚШ-та Конгресске Вагнер-Роджерс заң жобасы ұсынылды, ол АҚШ-қа барлығы 20 000 босқын бала әкелу арқылы иммигранттар квотасын арттыруды көздеген, бірақ ол қабылданбады.
the play by Diane Samuels
The Kindertransport (German for "children's transport") was an organised rescue effort of children from Nazi controlled territory that took place in 1938–1939 during the nine months prior to the outbreak of the Second World War. The United Kingdom took in nearly 10,000 children, most of them Jewish, from Germany, Austria, Czechoslovakia, Poland, and the Free City of Danzig. The children were placed in British foster homes, hostels, schools, and farms. Often they were the only members of their families who survived the Holocaust that was to come. The programme was supported, publicised, and encouraged by the British government, which waived the visa immigration requirements that were not within the ability of the British Jewish community to fulfil. The British government placed no numerical limit on the programme; it was the start of the Second World War that brought it to an end, by which time about 10,000 kindertransport children had been brought to the country. Smaller numbers of children were taken in via the programme by the Netherlands, Belgium, France, Sweden, and Switzerland. The term "kindertransport" may also be applied to the rescue of mainly Jewish children from Nazi German territory to the Netherlands, Belgium, and France. An example is the 1,000 Chateau de La Hille children who went to Belgium. However, most often the term is restricted to the organised programme of the United Kingdom. The Central British Fund for German Jewry (now World Jewish Relief) was established in 1933 to support in whatever way possible the needs of Jews in Germany and Austria. In the United States, the Wagner–Rogers Bill was introduced in Congress, which would have increased the quota of immigrants by bringing to the U. S. a total of 20,000 refugee children, but it did not pass.
Саясат
1938 жылғы 15 қарашада Германия мен Австрияда "Кристалл түнінің" ("Сынған шыны түнінің") салдарынан болған апаттан бес күн өткен соң, британдық, еврей және квакер лидерлерінің делегациясы Ұлыбритания Премьер-министрі Невилл Чемберленге тікелей үндеу жасады. Олар, басқа шаралармен қатар, британ үкіметінен ата-аналарызсыз келген еврей балаларына уақытша кіруге рұқсат беруді сұрады. Британдық Кабинет келесі күні бұл мәселені талқылап, Парламентке ұсыну үшін заң жобасын дайындады. Заң жобасында үкіметтің 17 жасқа дейінгі балалардың Ұлыбританияға кіруіне, бірнеше шарттарды орындау арқылы, иммиграция талаптарын жеңілдетуі көзделген. Рұқсат етілген босқындар санына шектеу қойылған жоқ. Еврей босқындар агенттіктері бастапқыда 5000 адамды нақты мақсат деп есептеді. Алайда, британдық Отарлық кеңсесі еврей агенттіктерінің 10 000 баланы британдық басқарудағы Палестинаға қабылдауға рұқсат беру туралы жеке өтінішін қабылдамағаннан кейін, еврей агенттіктері Ұлыбританияға осы жолмен кіруге жоспарланған балалар санын 15 000-ға дейін арттырды. 1938 жылғы 21 қараша күні таңертең, Парламентте босқындар мәселесі талқыланатын болғандықтан, Ішкі істер министрі сэр Сэмюэл Хоэр еврей ұйымдарының, квакерлердің және басқа да еврей емес ұйымдардың өкілдерінен құралған үлкен делегациямен кездесті. Бұл ұйымдар барлық босқындарды қарастырғанмен, "Германиядан келген балаларды қорғау қозғалысы" деп аталатын конфессиялық емес ұйыммен бірікті. Бұл ұйым Германиядағы ата-аналарын қалдырып кетуге мәжбүр болатын балаларды құтқарумен ғана айналысты. 1938 жылғы 21 қарашадағы талқылауда Хоэр балалардың қиын жағдайына ерекше назар аударды. Ол Германияда жүргізілген сауалнамалардың нәтижесінде, көптеген ата-аналар өз балаларын Ұлыбританияға жалғыз жіберуге дайын екендіктерін, ал өздері Германияда қалатындарын айтқандарын хабарлады. Хоэр өзінің және Ішкі істер министрлігінің "балалардың осында келуіне кедергі жасамауы керектігін" мәлімдегенмен, қатысты мекемелер балаларға баспана табуы және босқындардың ешқайсысы жұртшылыққа қаржылық ауыртпалық түсірмеу үшін операцияны қаржыландыруы қажет болды. Әр баланың болашақта эмиграциялауына 50 фунт стерлинг кепілдік берілуі керек еді, себебі балалар елде уақытша ғана болады деп күтілді. Хоэр еврей қауымы мен басқа да қауымдар ақшалай, тұрғын үй және басқа да қажетті көмекке уәде бергенін түсіндірді. Ұзақ уақыт өтпей, Германиядағы балаларды қорғау қозғалысы, кейіннен Босқын балалар қозғалысы (RCM) деп аталды, балаларды таңдау, ұйымдастыру және тасымалдау жүйесін құру үшін Германия мен Австрияға өкілдерін жіберді. Германиялық еврейлерге арналған Орталық британдық қор құтқару операциясын қаржыландырды. Германияда ұйымдастырушылар желісі құрылды, және еріктілер қауіп төнгендердің тізімдерін жасау үшін тәулік бойы жұмыс істеді: концентрациялық лагерьлерде немесе тұтқындалу қаупі бар жасөспірімдер, Польшадан келген депортациямен қорқытылған балалар, еврей жетімханаларындағы балалар, ата-аналары оларды асырауға шамасы жетпейтін балалар немесе ата-анасы концентрациялық лагерьде болған балалар. Балалар анықталғаннан кейін немесе тізімдерге топталғаннан кейін, олардың қамқоршыларына немесе ата-аналарына жол жүру күні мен жөнелту туралы мәліметтер берілді. Олар тек кішкентай мөрленген чемоданға құнды заттар мен он марка немесе одан аз ақшаны ғана ала алатын болды. Кейбір балаларда тек нөмірі бар манила таңбасы болды, ал есімдері артында жазылған, ал басқаларына фотосуреті бар нөмірленген жеке куәлік берілді. 196 баладан тұратын алғашқы топ 2 желтоқсанда, "Кристалл түнінен" үш апта өткен соң, TSS Prague кемесімен Харвичке келді және Паркестон-Кейде түсті. 2011 жылы Харвич портында орнатылған тақташа осы оқиғаны еске салады. Франция, Бельгия, Нидерланды, Швеция және Дания сияқты басқа елдерге де балалар тасымалданатын болды. Голландиялық гуманитарлық қызметкер Гертруида Висмуллер Мейер 1500 баланың Нидерландыға кіруін ұйымдастырды; балаларға Голландияның еврей босқындары жөніндегі комитеті қолдау көрсетті, оны Голландияның еврей қауымы төледі. Швецияда Стокгольмдегі еврей қауымы үкіметпен келіссөздер жүргізіп, еврей босқындарына қатысты елдің шектеулі саясатына ерекшелік жасауға қол жеткізді. Ақырында Германиядан келген 1 мен 15 жас аралығындағы 500-ге жуық еврей баласына ата-аналары елге кіруге тырыспаса, уақытша тұруға рұқсат берілді. Балаларды Германиядағы еврей ұйымдары таңдап алып, Швециядағы асыраушы отбасыларға және жетім балалар үйлеріне орналастырды. Бастапқыда балалар негізінен Германиядан және Австриядан (Аншлюс салдарынан Ұлы Герман Рейхінің құрамына кірген) келді. 1939 жылғы 15 наурыздан бастап, Германияның Чехословакияны басып алуымен, Прагадан тасымалдау шапшаң ұйымдастырылды. 1939 жылғы ақпан және тамыз айларында Польшадан пойыз жөнелтілді. Нацистік оккупацияланған Еуропадан тасымалдау 1939 жылғы 1 қыркүйекте соғыс жарияланғанға дейін жалғасты. Кішкентай балалар тобы Кройдон әуежайына, негізінен Прагадан ұшып келді. Балаларды қабылдаған Англиядағы басқа порттардың ішінде Дувр де болды.
The first party of 196 children arrived at Harwich on the TSS Prague on 2 December, three weeks after Kristallnacht, disembarking at Parkeston Quay. A plaque unveiled in 2011 at Harwich harbour marks this event. There were also Kindertransports to other countries, such as France, Belgium, the Netherlands, Sweden and Denmark. Dutch humanitarian Geertruida Wijsmuller Meijer arranged for 1,500 children to be admitted to the Netherlands; the children were supported by the Dutch Committee for Jewish Refugees, which was paid by the Dutch Jewish Community. In Sweden, the Jewish Community of Stockholm negotiated with the government for an exception to the country's restrictive policy on Jewish refugees for a number of children. Eventually around 500 Jewish children from Germany aged between 1 and 15 were granted temporary residence permits on the condition that their parents would not try to enter the country. The children were selected by Jewish organisations in Germany and placed in foster homes and orphanages in Sweden. Initially the children came mainly from Germany and Austria (part of the Greater Reich after Anschluss). From 15 March 1939, with the German occupation of Czechoslovakia, transports from Prague were hastily organised. In February and August 1939, trains from Poland were arranged. Transports out of Nazi occupied Europe continued until the declaration of war on 1 September 1939. A smaller number of children flew to Croydon Airport, mainly from Prague. Other ports in England receiving the children included Dover.
Соңғы тасымалдау
1940 жылы 14 мамырда Нидерландының Ижмуден қаласынан 74 баланы жүк кемесі «Бодегравен» (Schiff) арқылы континенттен соңғы көлікпен жөнелтілді. Олардың кетуін 1938 жылдың желтоқсанында Венадан алғашқы көлікті ұйымдастырған голландиялық Гертруида Висмуллер Мейер ұйымдастырды. Ол Амстердамдағы Кальверстрааттағы жетімдер үйінен 66 баланы жинады, оның бір бөлігі босқындарға арналған үй ретінде пайдаланылды. Ол балалармен бірге кете алатын еді, бірақ қалды. Нидерландының жақын арада басылып алу қаупі болғандықтан және ел келесі күні капитуляциялағандықтан, бұл құтқару операциясы болды. Бұл кеме елден еркін шыққан соңғы кеме еді. Нидерланды 10 мамырдан бастап неміс әскерлерінің шабуылына ұшырады және бомбалау жалғасып жатқандықтан, балалардың ата-аналарымен ақылдасуға мүмкіндік болмады. Осы эвакуация кезінде ата-аналар өз балаларының эвакуацияланғаны туралы ештеңе білмеді: аталмаған дереккөздерге сәйкес, кейбір ата-аналар бастапқыда бұл әрекетке наразылық білдіріп, Висмуллер Мейерге мұны істемеуі керек екенін айтты. 15 мамырдан кейін елдің шекарасын нацистер жапқандықтан, Нидерландыдан шығуға мүмкіндік болмады.
Балалардың жарақаттануы
Көптеген балалар "Киндертранспорт" бағдарламасы кезінде ауыр психикалық жарақат алды. Осы жарақат туралы айғақтар көбінесе өте жеке баяндалады, жарақат баланың өмірлік тәжірибесіне байланысты әртүрлі болды, соның ішінде ата-анасынан айырылған жасы, соғыс жылдарындағы оқиғалары және соғыстан кейінгі өмірі. "Киндертранспортпен" кеткен балалардың басты жарақаты – ата-аналарынан бөліну болды. Баланың жасына қарай, елден кету себебін түсіндіру әртүрлі болды: мысалы, кейбір балаларға "сен қызықты саяхатқа барасың" немесе "сен қысқа уақытқа кетесің, жақын арада қайтадан көреміз" деді. Алты жасқа дейінгі балалар мұндай түсіндірмелерге көнбеді және ата-аналарымен бірге қалуды талап етті. "Ата-анасының сөздерін қабылдауға көбірек дайын" болған үлкен балалар, десе де, ұзақ немесе белгісіз мерзімге ата-аналарынан ажыратылатынын сезді; ал кішкентай балалар, уақыт туралы түсінік қалыптаспағандықтан, ата-аналарын қайта көрмей қалу мүмкіндігін түсіне алмады, осылайша айырылудың ауыртпалығы бастапқыда толыққанды сезілді. Поезд станциясынан кету де тыныш өтті деп айтуға болмайды, көптеген жазбаларда бөліскен кездегі жылау мен айқайлау туралы мәліметтер бар. Баланың туған тілі – неміс немесе чех тілі ешкімге түсініксіз болған елде жаңа тіл үйрену де үлкен стресске себеп болды. Бірнеше ай бойына ағылшын тілін ғана білетін жат адамдармен бірге өмір сүруге үйрену және оларды "ата-анасының орнына" қабылдау – ауыр жағдай еді. Мектепте ағылшын балалары босқындарды "жау немістері" деп қарады, оларды "яһуди босқындары" деп есептемеді. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде соғыс басталғанға дейін және соғыстың алғашқы кезеңдерінде кейбір ата-аналар Гитлерден қашып, Англияға жетіп, балаларымен қайта қосыла алды. Бірақ мұндай жағдай сирек болды, өйткені босқындардың көптеген ата-аналары нацистер тарапынан өлтірілді. 1939-1945 жылдары үлкен босқындар соғыстың қыр-сырын біліп, ата-аналары үшін алаңдады. Соғыстың соңғы жылдары олар Холокост туралы және яһуди ата-аналары мен туыстарына төнген тікелей қауіп туралы хабардар болды. 1945 жылы соғыс аяқталғаннан кейін барлық балалар ерте немесе кеш ата-аналарының қаза болғанын білді. 2018 жылдың қараша айында "Киндертранспорт" бағдарламасының 80 жылдығына орай Германия үкіметі әлі тірі қалған "Киндерлерге" 2500 евро (сол кездегі бағамен шамамен 2800 АҚШ доллары) төлейтінін жариялады. Бұл төлем, шамалы болғанымен, әр балаға келтірілген зор психологиялық және материалдық зиянды мойындау және қабылдауды білдірді.
Көлік және бағдарламаны аяқтау
Нацистер Германиядағы порттарды бұғаттамауы керек деп жарлық шығарған, сондықтан көлік топтарының көпшілігі пойызбен Нидерландыға барды; содан кейін британдық портқа, әдетте Харвичке, Ротердамның жанындағы Голландияның Құйрығынан пароммен. Сол кезде пойыз балаларды Лондонның Ливерпуль-стрит станциясына жеткізді, мұнда оларды ерікті күтімші ата-аналары күтіп алды. Алдын ала қамқорлыққа келісілген отбасылары жоқ балалар Доверкорт және Пакефилд сияқты жазғы демалыс лагерьлеріндегі уақытша орталықтарда баспана тапты. Көліктердің көп бөлігі пойызбен жүрді, бірақ кейбіреулері қайықпен, ал тағы басқалары ұшақпен сапарлады. 1938 жылдың 10 желтоқсанында Венадан 600 баламен алғашқы пойыз жолға шықты. Бұл 1933 жылдан бері осы салада белсенді жұмыс істеп келген голландиялық Kindertransports ұйымдастырушысы Гертруида Висмуллер Мейердің еңбегінің нәтижесі болды. Ол Венаға Адольф Эйхманмен тікелей келіссөздер жүргізу үшін барды, бірақ бастапқыда қабылданбады. Дегенмен ол табандылық танытты, соңында, өзінің өмірбаянында жазғандай, Эйхман кенеттен оған 600 баланы "тапсырды", оны тым көп жүктеу және осыншама қысқа мерзімде тасымалдауды мүмкінсіз етуді көздеді. Бірақ Висмуллер Мейер 500 баланы Харвичке жіберуге үміткер болды, олар жақын маңдағы Дуверкурттағы демалыс лагерінде орналасты, ал қалған 100 бала Нидерландыда баспана тапты. Көптеген өкілдер Германиядан Нидерландыға сапар жасады немесе Лондонның Ливерпуль-стрит станциясында балаларды күтіп алып, әр балаға көмектесуге және қамқорлық жасауға біреудің барын қамтамасыз етті. 1939 және 1941 жылдар аралығында 160 бала асыраушы отбасысыз Шотландияның Шығыс Лотиандағы Уиттингейм фермалық мектебіне жіберілді. Уиттингхэм иелігі Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі және 1917 жылы Балфур декларациясын жазған Артур Балфурдың отбасылық үйі болды. 1939 жылдың тамызының соңында RCM ақшасы таусылып, енді балаларды қабылдауға болмайтынына шешім қабылдады. Германиядан балалар тобының соңғысы 1939 жылдың 1 қыркүйегінде, Германия Польшаға басып кірген күні кетіп қалды, екі күннен кейін Ұлыбритания, Франция және басқа елдер Германияға соғыс жариялады. 1939 жылдың 3 қыркүйегінде Прагадан бір топ балалар жолға шықты, бірақ кері қайтарылды. Фрэнк Мейслердің мүсін топтары ұқсас, бірақ әртүрлі ерекшеліктері бар. Ескерткіште екі топ бала мен жастардың бір-біріне арқаларын тіреп, пойызды күтіп тұрған бейнесі бейнеленген. Түрлі түстерде көрсетілген құтқарылғандар тобы аз, өйткені еврей балаларының көпшілігі (бір миллионнан астам) нацистік өлім лагерьлерінде қаза тапты. 2006: Kindertransport – Келу. Принц Чарльзтың бастамасымен Лондонның Ливерпуль-стрит станциясында Kindertransport ескерткіші орнатылды, онда Голландияның Құйрығынан келген балалар келді. 2008: Балалар көлігі монументі. Züge ins Leben – Züge in den Tod: 1938–1939 (Өмірге пойыз – өлімге пойыз) Берлиннің Фридрихштрассе станциясында осы жерден Лондонға барған 10 000 еврей баласын құтқару үшін. Ескерткіш 2008 жылдың 30 қарашасында ашылды. 2009: Kindertransport – Die Abreise (Қоштасу). Гданьск қаласының мэрі Пауль Адамовичтің өтініші бойынша Фрэнк Мейслер 2009 жылдың мамыр айында 124 баланың есіне арналған тағы бір топ балалар мүсіндерін жасады. 2011: Ла-Манштан өмірге. Голландияның Құйрығынан Харвичке келген 10 000 еврей баласына арналған ескерткіш. 1938 жылдың 11 қарашасындағы "De Rotterdammer" газетінде отырған баланың жанында "Неміс еврей балаларының қабылдануы" және "Мыңдаған еврейлер Германиядан кетуі керек" деген хабарламалар жарияланды. 2015: Kindertransport – Der letzte Abschied (Соңғы қоштасу), Гамбург Даммтор станциясында. 2022 жылдың қыркүйегінде Харвич-Кейде бұрынғы Kindertransport баласы Стив Ширли ханым "Қауіпсіз баспана" атты қола ескерткіштің ашылу салтанатын өткізді. Суретші Иан Вольтердің жұмысы – бес Kindertransport босқынының кемеден түсіп бара жатқан өмірлік мөлшердегі қола мүсіні. Әр бала әртүрлі эмоциямен бейнеленген, олар пойызбен, содан кейін кемемен саяхаттың соңында сезінген эмоциялардың күшін көрсетеді. Сонымен қатар, бедерлерге Ұлыбританиядағы алғашқы тәжірибелерін баяндаған төрт босқынның сөздері жазылған. Ескерткіш Паркстон кеуіндегі мыңдаған Kindertransport балаларын тасымалдаған кемелердің түскен жерінен көрінеді.
Хабаним жатақханалары
Хабонимнің бірнеше мүшелері, социализм мен сионизмге ұмтылған еврей жастар қозғалысы, Оңтүстік-Батыс Англиядағы жатақ үйлерін басқаруға зор үлес қосты. Соғыс осы Хабоним мүшелерінің кибуцқа барып тұруына кедергі келтірді.
Жазбалар
Ұлыбританияға «Балалар тасымалы» арқылы келген көптеген балалар туралы мәліметтер World Jewish Relief ұйымының «Еврей босқындары комитеті» арқылы сақталады.
Қайтару
Соғыс аяқталғаннан кейін Ұлыбританияда Kindertransport арқылы келген балалар өз отбасыларымен қайта қосылуға тырысқанда зор қиындықтар туды. Агенттіктер балалардың ата-аналарын немесе отбасының басқа да аман қалған мүшелерін табу туралы өтініштерімен толтырылды. Кейбір балалар отбасымен қайта қосылды, көбінесе осы мақсатта алыс елдерге сапар шекті. Ал басқалары ата-аналарының соғыстан аман қалмағанын білді. Мона Голабек "Виллесден-Лейннің балалары" атты романында отбасын жоғалтқан балалардың соғыс жылдарында алған баспаналарын, елге келіп толысқан кішкентай балаларға орын ашу үшін пансионаттарға көшуге мәжбүр болғанын сипаттайды.
Николас Уинтон
1938 жылғы Рождествоға дейін 29 жастағы британдық еврей брокері Николас Уинтон еврей босқындарымен айналысатын досына көмектесу үшін Прагаға сапар шекті. Дорин Уорринер басқаратын Чехословакиядан келген босқындар жөніндегі британдық комитеттің шала басшылығымен Уинтон Прагада үш апта бойы Чехословакиядағы балалардың тізімін жасады, олардың көпшілігі еврейлер және нацистік Германиядан келген босқындар еді. Одан кейін ол балаларды Ұлыбританияға әкелу және оларға үй табу үшін қажетті заңдық талаптарды орындау мақсатымен Ұлыбританияға оралды. Тревор Чадвик балалар бағдарламасын басқару үшін Чехословакияда қалды. Уинтонның анасы да оның балаларды үйлерге, кейіннен жатақханаларға орналастыруына көмектесті, сондай-ақ Мейденхед Ротари клубы және Регби босқындар комитеті сияқты ұйымдардан демеушілер тобымен жұмыс істеді. Ол жаз бойы оларды қабылдауға ниетті британдық отбасыларды іздеп жарнама берді. 1939 жылы Чадвик, Уорринер, Беатрис Веллингтон, квакер еріктілері және Уинтон Ұлыбританияда болғанда Чехословакияда жұмыс істеген басқалардың жұмысы арқылы барлығы 669 бала Чехословакиядан Ұлыбританияға эвакуацияланды. 1939 жылдың 3 қыркүйегінде Прагадан шыққан балалардың соңғы тобы нацистер Польшаға басып кіргендіктен кері қайтарылды – бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың бастауы болды. Чехословакиядағы БКРК жұмысы 1988 жылға дейін, босқындар балалары кездесу өткізгенге дейін көп назар аудармады. Ол кезде Чехословакиядағы балаларды тасымалдаумен айналысқан адамдардың көпшілігі қайтыс болды және Уинтон Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін нацистерден қашқан босқындарға, әсіресе еврей босқындарына британдық көмектің тірі символына айналды.
Уилфрид Израиль
Вильфрид Израиль (1899–1943 жж.) Германиядан және оккупацияланған Еуропадан еврейлерді құтқарудағы маңызды тұлға болды. 1938 жылдың қараша айында болатын «Кристалл түні» туралы ол лорд Самуэль арқылы британ үкіметін ескертті. Берлин консулдығындағы паспорттық қызметкер, британдық агент Фрэнк Фоули арқылы ол британдық барлау қызметін нацистердің қызметі туралы хабардар етіп отырды. «Рейхсфюрерунг» (неміс еврей қауымдастығы) және «Хильфсфайрайн» (өзін-өзі қолдау қоры) атынан сөйлеген ол Сыртқы істер министрлігіне құтқару жоспарын ұсынды және британдық квакерлерге Германияның барлық аймандарына сапар шегіп, еврей ата-аналары өз балаларынан айырылуға дайын екенін британ үкіметіне дәлелдеуге көмектесті.
Раввин Соломон Шонфельд
Раввин Соломон Шонфельд өте шығармашыл, батыл, тәуелсіз және іс-қимылға бейім адам еді. Ол Бас раввиннің Тез арадағы діни кеңесінің қолдауымен, православиелік еврей дінін ұстанатын 300 баланы әкелді. Ол көптеген балаларды біраз уақытқа Лондондағы үйінде бағып күткен. Блитц кезінде ол олар үшін елді мекендерде еврей емес асырап алушылардың үйлерін тауып берді. Балалар еврейлік тамақтану заңдарын (кашрут) сақтасын деген ниетпен, оларға асырап алушы ата-аналарына балық жейтін вегетариандар екендерін айтуды тапсырды. Ол сондай-ақ Оңтүстік Америка қорғау құжаттарымен көптеген еврейлерді құтқарды. Англияға бірнеше мың жас адамдарды, раввиндерді, ұстаздарды, союшыларды (шехита) және басқа да діни қызметкерлерді әкелді. Ол харизматикалық жас жігіт болды және үкіметте де, Ұлыбритания шіркеуінің басшыларымен де жақсы қарым-қатынаста болды. Ол үкіметке рабби Михаэль Дов Вайсманделдің (оның досы, Братиславалық жұмыс тобының серіктес жетекшісі, оның мұғалімі, ол бұрын оқыған Словакиядағы Нитра иешивасында) Аушвицке және/немесе крематорийлерге апаратын теміржолдарды бомбалау туралы өтінішін жеткізді. Ол көптеген парламентарийлерді нацистік, фашистік билік астындағы аймақтардан қашып шыға алатын еврейлерге Британ империясының бір бөлігінде уақытша пана табуға рұхсат беретін резолюцияны қабылдауға көндірді. Өкінішке орай, бұл маңызды мүмкіндікке Палестина кірмегендіктен, жергілікті сионистік лобби бұған қарсылық көрсетті, нәтижесінде ешқандай нәтиже болмады. Үкіметтің ынталандыруымен ол ағылшын Багам аралдарындағы Stranger's Cay аралын сатып алды, көптеген босқындарды қабылдай алатынына сенді. Соғыстан кейін раввин Шонфельд құрлыққа барып, мұқтаж еврейлерге көмектесіп, оларға демеу берді.
Интернаттау және әскери қызмет
1940 жылғы маусымда Ұлыбританияның премьер-министрі Уинстон Черчилль жау елдерінен келген 16 мен 70 жас аралығындағы барлық еркек босқындарды ұстауға бұйрық берді – осылайша, «достық жау шетелдіктері» деп аталды. Осы ұстау оқиғасының толық тарихы «Коллар-де-Лот!» кітабында келтірілген. Алдыңғы жылдары келген балалардың көпшілігі енді жас жігіттерге айналғандықтан, олар да ұсталды. Осы лагерьлерде бұрынғы Киндертранспорттан келген шамамен 1000 адам қамауда болды, олардың көпшілігі Мэн аралында орналасқан. 400-ге жуығы Канада мен Австралияға (HMT Dunera қараңыз) тасымалданды. Жылдам, күзетсіз SS Arandora Star кемесі 1940 жылғы 2 шілдеде U 47 неміс суасты қайығымен батырылды. Оның 1213 неміс, итальяндық және австриялық босқындары мен ұсталғандарының көпшілігі (соның ішінде 86 неміс әскери тұтқыны) – бұрынғы Киндертранспорт балалары еді. Құтқару шалкектерін іске қосу қиын болды, нәтижесінде 1673 адамдық бастапқы экипаждың 805-і қаза тапты. Бұл, Балаларды теңіз арқылы қабылдау кеңесі мен Еуропалық балаларға көмектесу жөніндегі АҚШ комитеті арқылы британдық балаларды эвакуациялауға әкелді, олар конвойлармен қорғалды. Лагерьдегі ұсталғандар 18 жасқа толғанда, оларға соғыс жұмысын атқаруға немесе әскери пионерлік корпусына қосылуға мүмкіндік берілді. Ересекке жеткен 1000-ға жуық неміс және австриялық Киндертранспорттан келген балалар Ұлыбритания қарулы күштерінде, оның ішінде жауынгерлік бөлімдерде қызмет етті. Бірнеше ондаған адам Нормандияға түскен кезде және одақтастар Германияға ілгерілеген кезде тіл білу дағдыларын пайдаланған Арнайы күштер сияқты элиталық құралымдарға қосылды. Солардың бірі Питер Мастерс, ол «Кері соққы беру» деп аталатын кітап жазды. Ұсталған «достық жау шетелдіктерінің» басым көпшілігі Гитлер мен нацизмнен қашқан босқындар еді, және олардың көпшілігі еврейлер болды. Черчилльдің ұстау саясаты белгілі болған кезде Парламентте пікірталас болды. Көптеген сөздер босқындарды ұстау идеясына наразылық білдірді, ал дауыс беру нәтижесінде Үкіметке ұстауды «жоюға» тапсырма берілді. Дегенмен, 1933 жылдан 1945 жылға дейін АҚШ нацизмнен қашқан шамамен 200 000 босқынды қабылдады, бұл басқа елдерге қарағанда көп. Босқындардың көпшілігі еврейлер еді. 1939 жылы сенатор Роберт Ф. Вагнер және өкіл Эдит Роджерс АҚШ Конгресінде Вагнер-Роджерс заң жобасын ұсынды. Бұл заң жобасы Германиядан және неміс бақылауындағы аймақтардан 14 жасқа дейінгі 20 000 жалғыз босқынды АҚШ-қа қабылдауды көздеді. Бала босқындардың көпшілігі еврейлер болар еді. Алайда, сенатор Роберт Райс Рейнольдстың қарсылығына байланысты ол комитеттен шыға алмады және Конгресс мақұлдауын алмады.
Соғыстан кейінгі ұйымдар
1989 жылы Германиядан Kindertransport арқылы қашып келген Берта Левертон [de] 1989 жылғы маусымда Лондонда Kindertransport қатысушыларының 50 жылдығына арналған кездесуін ұйымдастырды. Бұл алғашқы рет болды, онда әлемнің түкпір-түкпірінен келген 1200-ден астам адам, Kindertransport арқылы келген балалар мен олардың отбасылары қатысты. Олардың бірнешесі АҚШ-тың шығыс жағалауынан келді және АҚШ-та осындай шара ұйымдастыруға бола ма деп ойлады. Олар 1991 жылы Kindertransport Association-ды құрды. Kindertransport Association – ұлттық американдық коммерциялық емес ұйым, оның мақсаты – Холокосттан құтқарылған балалар мен олардың ұрпақтарын біріктіру. Ассоциация олардың тарихтарымен бөліседі, Kindertransport мүмкін болғанын құрметтейді және мұқтаж балаларға көмек көрсететін қайырымдылық жұмыстарын қолдайды. Kindertransport Association 2013 жылдың 2 желтоқсанын, Англияға алғашқы Kindertransport келген күнінің 75 жылдығын, Дүниежүзілік Kindertransport күні деп жариялады. Ұлыбританиядағы еврей босқындарының қауымдастығында Kindertransport Organisation деп аталатын арнайы топ бар.
Құжаттамалық фильмдер
The Hostel (1990) - екі бөлімді BBC деректі фильмі, Эндрю Сакс баяндады. Ол нацистік режимнен қашқан 25 адамның өмірін көрсетеді, олар 1939 жылы Брэдфордтың Маннингэм қаласындағы Карлтон қонақ үйінде алғаш рет кездескеннен кейін 50 жыл өткен соң қайта қосылған. My Knees Were Jumping: Remembering the Kindertransports (1996; 1998 жылы кең экранды көрсетілімде шықты), Джоан Вудворд баяндады. Ол Санденс кинофестивалінде Бас жүлдеге үміткер болды. Фильмнің режиссері – Киндертранспорттан келген бала Рут Морлидің қызы Мелисса Хакер. Мелисса Хакер Америкада тұратын Киндерлерді ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Ол сондай-ақ Германия үкіметінен әрбір Киндерге 2500 евро көлемінде сыйлық беруді ұйымдастыруға қатысты. Into the Arms of Strangers: Stories of the Kindertransport (2000), Джуди Денч баяндады және 2001 жылғы «Оскар» сыйлығының иегері атанды – үздік деректі фильм. Оның продюсері – Киндертранспорттан келген баланың қызы Дебора Оппенгеймер, ал сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын үш мәрте «Оскар» иегері Марк Джонатан Харрис жасады. Бұл фильм Киндертранспортты жеке басымен байланыстырып, бірнеше Киндерлермен, құтқарушылар Норберт Воллхайммен және Николас Уинтонмен, баланы асырап алған анамен, Дунерадан аман қалған және кейіннен британдық армияның сержанты Абрасша Горбульскиймен (кейін Александр Гордон) және қызы Лоре Сегалмен қайта қосылған анамен терең сұхбаттар арқылы көрсетеді. Фильм Ұлыбритания, АҚШ, Австрия, Германия, Израиль сияқты әлемнің түкпір-түкпіріндегі кинотеатрларда, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымында, HBO және PBS телеарналарында көрсетілді. Фильммен бірге шыққан кітап оның мазмұнын кеңейтеді. The Children Who Cheated the Nazis (2000) – Channel 4 телеарнасының деректі фильмі. Оны Ричард Аттенборо баяндады, режиссері Сью Рид, ал продюсері Джим Гоулдинг. Аттенбороның ата-анасы босқын балаларды асырап алуға шақыруға жауап берген отбасылардың қатарында болды және екі қызды асырап алды. Nicky's Family (2011) – чехиялық деректі фильм. Фильмде Николас Уинтон да қатысады. The Essential Link: The Story of Wilfrid Israel (2017) – Йонатан Нирдің израильдік деректі фильмі. Онда Вильфрид Израильдің Киндертранспортты іске қосу мен бастауға үлкен үлес қосканы айтылады. Германияда Киндертранспорт пойызына отырған күндері мен алдындағы оқиғаларды әр түрлі елдерден келген жеті ер және әйел баяндайды.
Ұзақ метражды фильмдер
One Life, 2023 жылғы британдық тарихи драмалық фильм, режиссері – Джеймс Хоус. Бұл фильм британдық банкир, биржа брокері және гуманитарлық қызметкер Николас Уинтонның 1938-39 жылдары Германия басып алған Чехословакиядағы еврей балаларын құтқаруға жасаған қадамдары мен осы оқиғаны еске түсіруіне негізделген шынайы оқиғаны көрсетеді.
Пьесалары
Kindertransport: The Play (1993), Диана Сэмюэлстің пьесасы. Онда соғыс жылдарында және одан кейін "Киндертранспорт" арқылы келген баланың өмірі зерттеледі. Ол көптеген балалардың британдық отбасыларға толыққан толық қабылдануына дейін және одан кейін бастан өткерген санадағы дұрыс емес түсініктер мен психикалық жарақаттарды көрсетеді. Сонымен қатар, олардың шынайы ата-аналарының қайта оралуы немесе, одан да ауыр, ата-аналарының қаза болғанын білген кездегі қыңжылулары мен қайғылары туралы айтады. Осы атпен жазылған кітап та бар. The End Of Everything Ever (2005), New International Encounter тобының балаларға арналған пьесасы, ол Чехословакиядан Лондонға пойызбен жіберілген баланың тағдырын баяндайды.
Винтон пойызы
2009 жылдың 1 қыркүйегінде Праганың бас теміржол вокзалынан арнайы Винтон пойзы жолға шықты. 1930 жылдарда қолданылған түпнұсқа локомотив пен вагондардан құралған пойыз, бастапқы Kindertransport маршруты арқылы Лондонға бет алды. Пойыздың ішінде бірнеше аман қалған Винтон балалары мен олардың ұрпақтары болды, оларды Лондонға жүз жасар сэр Николас Винтон қарсы алуға тиіс еді. Бұл шара 1939 жылдың 3 қыркүйегінде жолға шығуы жоспарланған, бірақ соғыс басталуына байланысты өтпеген соңғы Kindertransportтың 70 жылдығын белгіледі. Пойыздың атқарылуымен бірге теміржол станциясында сэр Николас Винтонның ескерткіші ашылды.
Дау
Джессика Рейниш британдық БАҚ және саясаткерлердің қазіргі заманғы босқындар мен көші-қон дағдарысы туралы пікірталастарда Киндертранспортқа сілтеме жасайтынын атап көрсетеді. Ол "Киндертранспорттың" Ұлыбританияның босқындарды қабылдаудағы "мақтан тұтатын дәстүрін" көрсету үшін қолданылатынын, бірақ мұндай сілтемелердің мәселелі екенін, себебі Киндертранспорт үлгісі контекстінен алынып, нәтижесінде ностальгиялық сезімдерге орын беретінін айтады. Ол Ұлыбритания және АҚШ сияқты елдердің көші-қонды шектеу үшін мұңайған адамдарды кері қайтару арқылы көп жұмыс істегенін көрсетіп, 1938 жылғы Эвиан конференциясында қатысушы елдердің нацистік Германиядан қашқан еврей босқындарын қабылдау туралы келісімге келе алмағанын мәлімдейді.