Кіріспе
Бразилиядағы футбол турнирі
2014 жылғы ФИФА әлем чемпионаты – ФИФА ұйымдастырған ерлер ұлттық футбол командалары үшін төрт жылда бір рет өткізілетін әлем чемпионаты. Бұл жарыс 2007 жылы Бразилияға өткізілу құқығы берілгеннен кейін, 2014 жылдың 12 маусымы мен 13 шілдесі аралығында Бразилияда өтті. Бразилия бұл жарысты екінші рет қабылдады (алғашқысы 1950 жылы), ал Оңтүстік Америкада өткен бесінші чемпионат болды. Жанкүйерлер мен сарапшылар бұл әлем чемпионатын ең жақсы өткен жарыстардың бірі деп есептейді. Іріктеу турнирлерінен 31 ұлттық команда өтіп, финалдық турнирге қатысу үшін үй иесі елге қосылды (Босния және Герцеговина – дебютант). Бразилияның 12 қаласында орналасқан 12 аренада барлығы 64 матч өтті. Әлем чемпионатының финалында алғаш рет матч төрешілері гол сызығы технологиясын, сондай-ақ бос соққылар үшін жоғалып кететін спрейді пайдаланды. ФИФА жанкүйерлер фестивальдері әр қалада барлығы 5 миллион адамды жинады, ал елге 202 елден 1 миллионнан астам келуші келді. Чемпион атанған Испания, Англия және Италия бірге топтық кезеңнен шығарылды. Уругвай 1/16 финалда, ал Франция – 1/4 финалда жарыстан шықты. 2013 жылғы ФИФА Конфедерациялар кубогын жеңген Бразилия жартылай финалда Германияға 7:1 есебімен жеңіліп, төртінші орынды иеленді. Финалда Германия Марио Гётценің 113-ші минуттағы жартылай волейінің арқасында Аргентинаны қосымша уақытта 1:0 есебімен жеңіп, турнирде жеңіске жетті және ел үшін төртінші әлем чемпионатының титулын жеңіп алды. Бұл 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін алғашқы жеңіс болды. Германия Америкада өткен әлем чемпионатында жеңіске жеткен алғашқы еуропалық команда атанды, бұл нәтиже еуропалық команданың 2006 жылы Италиядан және 2010 жылы Испаниядан кейін үшінші рет жеңімпаз атанғанын көрсетті.
Қонақжай таңдау
2003 жылдың наурызында ФИФА турнирдің 1978 жылдан бері алғаш рет Оңтүстік Америкада өтетінін хабарлады. Бұл, сол кездегі әлем чемпионатын өткізу құқығын әртүрлі конфедерациялар арасында кезекпен жүргізу саясатына сәйкес келеді. 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионаты Оңтүстік Африкада өткендіктен, бұл турнир тарихындағы Еуропадан тыс жерде өткен екінші чемпионат болды. Бұл Оңтүстік жарты шарда алтыншы рет (қатарынан екінші рет) өткізілді. Бразилия мен Колумбия ғана өздерінің кандидатураларын ресми түрде ұсынды, бірақ соңғысы процестен бас тартқаннан кейін Бразилия 2007 жылғы 30 қазанда қарсылығыз жоқ ресми түрде жарысқа қабылданатын ел болып сайланды.
ФИФА жанкүйерлер мерекесі
Үшінші рет қатарынан Әлем чемпионаттарында ФИФА турнир бойында 12 қаланың әрқайсысында ФИФА жанкүйерлер фестивальдарын ұйымдастырды. Көрікті мысалдардың бірі – 2010 жылы Фан-фестиваль өткізілген Рио-де-Жанейродағы Копакабана жағажайы және Сан-Паулудағы Анхангабау аңғары. Алғашқы ресми шара 2014 жылғы 8 маусымда Форталезадағы Ирасема жағажайында өтті.
Технологиялар
Асық голдарды болдырмау үшін 2014 жылғы әлем чемпионатында гол сызығы технологиясы енгізілді, бұл технология 2013 жылғы Конфедерациялар кубогы сияқты жарыстарда сәтті сынақтан өткеннен кейін қолданысқа алынды. Таңдалған Goal Control жүйесінде 14 жоғары жылдамдықты камера болды, олардың 7-сі әрбір қақпаға бағытталған. Деректер орталық бейне өңдеу орталығына жіберілді, онда голдың виртуалды бейнесі кең экранда көрсетіліп, голдың дұрыстығы расталды. Төрешіде қақпаға гол соғылғанда дірілдеп, сигнал беретін сағат болды. Гондурасқа қарсы топтық ойында Франция құрамасының екінші голы гол сызығы технологиясын алғаш рет пайдалану арқылы голдың дұрыстығын растауға мүмкіндік берді. Сәтті сынақтардан кейін ФИФА төрешілердің әлем чемпионатының финалында алғаш рет жоғалып кететін спрейді қолдануын мақұлдады. Су негізіндегі бұл спрей қолданғаннан кейін бірнеше минут ішінде жоғалып кетеді, оны еркін соққы кезінде қорғаушы команда үшін 10 ярдтық сызықты белгілеуге, сондай-ақ еркін соққы үшін допты қай жерге қою керектігін көрсетуге болады. Adidas Brazuca 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатының ресми допы болды және ол Пакистанның Сиалкот қаласындағы Forward Sports компаниясымен қамтамасыз етілді. Егер ылғалды термометр көрсеткіші 30 минуттан асып кетсе, әр таймның 30-шы минутынан кейін төреші ойынды тоқтатуға құқылы болды; тоқтату 3 минутқа созылды, бұл уақыт таймның соңында қосымша уақыт есебінен өтелді. Әлем чемпионатындағы алғашқы салқындату үзілісі 1/8 финалда Нидерланды мен Мексика арасындағы ойынның 32-шы минутында болды. Матчтың басында ФИФА температураны 68% ылғалдылықпен көрсетті.
Допингке қарсы іс-қимыл
Биологиялық паспорт 2014 жылдан бастап өткізілетін ФИФА әлем чемпионатында енгізілді. Барлық ойыншылардан жарыс алдында, сондай-ақ әр командадан екі ойыншыдан алынған қан және зәр сынамалары Швейцарияның допингтік талдау зертханасында сараланды. ФИФА мәлімдемесіне сәйкес, турнирге қатысқан ойыншылардың 91,5% жарыс басталмас бұрын тексерілді және ешқайсысы да допингке оң нәтиже берген жоқ. Алайда, ФИФА допингке тестілеуді қалай жүргізгендігі үшін сынға ілікті.
Формат
Бірінші тур, немесе топтық кезең, 32 командадан құралған, әрқайсысы төрт командадан тұратын сегіз топ арасындағы жарыс болды. Әр топтың ішінде командалар өзара дөңгелек жүйесімен ойнады. Әр топтан ең жоғары көрсеткіштерді көрсеткен екі команда нокаут кезеңіне өтті. Матчтардың басталу уақыты 2012 жылдың 27 қыркүйегінде расталды, бірақ соңғы жеребеден кейін ФИФА жеті матчтың басталу уақытын өзгертті. Жарыс сондай етіп ұйымдастырылды, топтық кезеңде бір-бірімен ойнаған командалар финалға (немесе үшінші орын үшін матчқа) дейін нокаут кезеңінде қайтадан кездеспеуі керек еді.
Ашылу рәсімі
2014 жылдың 12 маусымында Бразилияның Сан-Паулу қаласындағы "Арена де Сан-Паулу" стадионында ашылу салтанатымен ХХ ФИФА әлем чемпионаты басталды. Шараға 660 биші қатысып, елдің табиғаты мен футболға деген құштарлығын көрсететін қойылымдар ұсынды. Бишілерден кейін бразилиялық әнші Клаудия Лейтте сахна ортасына шығып, көрермендерге өнер көрсетті. Одан кейін куба-американдық рэпер Питбулл және американдық әнші Дженнифер Лопес қосылып, 2014 жылдың 8 сәуірінде жарық көрген турнирдің ресми әні – "We Are One (Ole Ola)" әнін орындады. Салтанат аяқталған соң ашылу матчы өтті, онда бразилиялық команда Хорватияны 3:1 есебімен жеңіп шықты.
Топтық кезең
Кубоктың топтық кезеңі Бразилияда 2014 жылдың 12 маусымынан 26 маусымына дейін өтті: әр команда үш ойын өткізді. Топтық кезең теңдіктердің сиректігі және көптеген голдармен ерекшеленді. Турнирдегі 13-ші матчта, Иран мен Нигерия арасындағы кездесуде ғана алғашқы тең (және голсыз) ойын өтті: бұл 1930 жылдан бергі әлем чемпионаттарындағы ең ұзақ үзіліс. Топтық кезеңде барлығы 136 гол соғылды (әр ойынға орташа есеппен 2,83 гол), бұл 2010 жылғы турнирде соғылған голдардан тоғыз гол кем. 1998 жылы 32 командалық жүйе енгізілгеннен бергі топтық кезеңдегі ең көп гол көрсеткіші осы, ал 1958 жылдан бергі ең жоғары орташа көрсеткіш осы. Әлем чемпионы Испания екі ойыннан кейін турнирден шығарылды, бұл 1950 жылғы Италиядан бергі чемпион титулын қорғаған команданың ең жылдам шығарылуы болды. Испания әлем чемпионатының иегері болғанда алғашқы кезеңнен шығарылған төртінші ел атанды, алғашқысы 1950 жылы Италия (және 2010 жылы), 1966 жылы Бразилия және 2002 жылы Франция болды. Африка құрамалары екінші кезеңге екі рет қатарынан ілгеріледі, бұл жетістік 2022 жылғы турнирде қайталанды.
Қалқа
Қосымша уақыттан кейін анықталған нәтижелер (a. e. t.) деп, ал пенальти сериясы арқылы шешілген нәтижелер (p) деп белгіленеді.
Ширек финалдар
Германия Францияны 1:0 есебімен жеңіп, әлем чемпионаттарында қатарынан төртінші рет жартылай финалға өтті. Бразилия Колумбияны 2:1 есебімен ұтты, бірақ бразилиялық Неймар жарақат алып, бұдан кейінгі жарыстан шығып қалды. Аргентина 1990 жылдан бері алғаш рет жартылай финалға өтті, Бельгияны 1:0 есебімен жеңіп. Нидерланды екінші рет қатарынан жартылай финалға шықты, Коста-Риканы пенальтилер сериясында жеңгеннен кейін, қосымша уақыттың соңында 0:0 есебімен тең түсті, қақпашы Тим Крул пенальтилерді ойынға қосылып, екі пенальтиді сейімдеді.
Жартылай финалдар
Германия Бразилияны 7:1 есебімен жеңіп, сегізінші рет финалға өтті. Бұл Бразилия футболының тарихында 1920 жылдан бергі ең ірі жеңілісі болды. Мирослав Клозе осы ойындағы голымен барлық әлем чемпионаттарындағы 16-шы голын соқты, бұрын Роналдумен бөлісіп жүрген рекордын жаңартты. Клозе төрт әлем чемпионаттарының жартылай финалына қатысқан алғашқы футболшы болып, тағы бір рекорд орнатты. Аргентина 1990 жылдан бері алғаш рет және барлығында бесінші рет финалға өтті, қосымша уақыттың соңында 0:0 есебімен тең түскен Голландияны пенальтилер сериясында жеңіп алды.
Үшінші орынды жеңу
Нидерланды Бразилияны 3:0 есебімен жеңіп, үшінші орынды қамсыздады, бұл голланд командасының тарихындағы тұңғыш жетістігі. Жалпы, Бразилия турнирде 14 гол жіберді. Бұл 1986 жылдан бері бір әлем чемпионатына қатысқан команданың жіберген ең көп голы, сондай-ақ тарихында төңкеріс шақырған елдің жіберген ең көп голы. Дегенмен, олардың төртінші орын алғаны Бразилияның 2002 жылғы соңғы жеңісінен бергі ең жақсы нәтижесі болып табылады.
Финал
Финалда Германия Аргентинаға қарсы үшінші рет кездесті, бұл 1986 және 1990 жылдардан кейінгі рекордтық көрсеткіш еді. Бұл Италияның 2006 жылғы және Испанияның 2010 жылғы жеңістерінен кейін, бір континенттен шыққан командалардың үш рет қатарынан әлем чемпионатын жеңген алғашқы жағдайы болды. Сонымен қатар, еуропалық елдің Америка құрлығында әлем чемпионатын жеңгені де алғаш рет болды. Жалпы есеп бойынша, Еуропа 11 рет жеңіске жетті, Оңтүстік Америка 9 рет жеңді.
Гол соққандар
Барлығы 171 гол 121 ойыншымен соғылды, оның ішінде бесеуі автогол ретінде тіркелді. Пенальти сериясы бойынша соғылған голдар есепке алынбайды.
Тәрбие
Ең айқын тәртіптік жағдай - уругвайлық шабуылшы Луис Суарес болды, ол итальяндық қорғаушы Джорджио Кьеллиниді шаққаннан кейін тоғыз халықаралық матчқа қатысудан шеттетілді және төрт айға футболға қатысты кез келген қызметтен (стадионға кіруді қоса алғанда) толыққанды тыйым салынды. Оған 100 000 швейцариялық франк көлемінде айыппұл салынды. Спорт арбитраждық сотына шағым түсіргеннен кейін Суареске жаңа клубы "Барселонамен" жаттығулар мен бақылау матчтарына қатысуға рұқсат берілді.
Дайындық және шығындар
Турнирдің құны 11,6 миллиард долларды құрады, бұл оны 2018 жылғы ФИФА әлем чемпионатының құны 14,2 миллиард долларға жеткенге дейін ең қымбат Әлем чемпионаты етті. Ең ірі шығын – 576 миллион АҚШ доллары көлеміндегі жүлде қоры болды. Стадиондарды салуға барлығы 3,6 миллиард АҚШ доллары жұмсалды. Таңдалған қалалардың бесеуінде Әлем чемпионаты үшін арнайы жаңа стадиондар салынды, ал астанадағы Estádio Nacional Mané Garrincha бұзылып, қайта жаңартылды, ал қалған алты стадион кең ауқымды жөндеуден өтті. Бразилия үкіметі 2014 жылғы Әлем чемпионаты мен одан кейін пайдалану үшін инфрақұрылымдық жұмыстар мен жобаларға инвестициялау үшін қосымша 3 миллиард реал (2014 жылдың маусымы бойынша 1,3 миллиард АҚШ доллары, 960 миллион евро, 780 миллион фунт стерлинг) бөлді. Дегенмен, көптеген жобаларды аяқтамау кейбір бразилиялықтардың наразылығын тудырды. Бразилия үкіметі қауіпсіздік күштеріне 900 миллион АҚШ доллары инвестицияланатынын және турнирдің "тарихтағы ең қорғалған спорттық іс-шаралардың бірі" болатынын мәлімдеді.
Маркетинг
2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатының насихатталуы билет сату, демеушілердің қолдауы және турнирдің таңбалары мен әндерін пайдаланатын іс-шаралар арқылы ілгерілеуді қамтыды. Көп танымал тауарлардың ішінде ресми талисман бейнеленген заттар, сондай-ақ EA Sports компаниясы жасаған ресми бейне ойын болды. Неміс футбол федерациясының серіктесі ретінде, неміс әуе компаниясы Lufthansa-ның бір бөлігі уақытша "Fanhansa" деп таңбаланды. Таңбаланған ұшақтар Германия құрамасының ойыншыларын, медиа өкілдерін және футбол жанкүйерлерін Бразилияға жеткізді. Sony Xperia Z2 "2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатының ресми смартфоны" атанды.
Жарыс шашы
Ресми матч доп "Бразука", "Адидас" компаниясымен жасалған.
Музыка
Турнирдің ресми әні Питбулл, Дженнифер Лопес және Клаудия Лейтте орындаған "We Are One (Ole Ola)" болды. Маскоттың ресми әні "Tatu Bom de Bola" болды. Ал ресми әнұран "Dar um Jeito (We Will Find a Way)" әні таңдалды.
Медиа
FIFA әлем чемпионатының төртінші қатарынан өткен финалын Infront Sports & Media компаниясының еншілес компаниясы HBS (Host Broadcast Services) жүзеге асырды. Sony ресми жабдық жеткізушісі ретінде таңдалды және қажетті жабдықтың көп көлемін орналастыру үшін әр турнир өткізілетін орнына арналған 40 футтық 12 арнайы жасалған жоғары сапалы контейнерлер құрылды. Әр матчта 37 стандартты камералық план, соның ішінде әуе және кабельдік камералар, екі Ultramotion камерасы және сұхбаттарға арналған арнайы камералар қолданылды. Телевизия, радио, интернет және мобильді хабар таратуды қамтитын турнирдің хабар тарату құқықтары ФИФА-ның тікелей өкілдері немесе Еуропалық телерадио хабарларын тарату одағы, Organización de Televisión Iberoamericana, International Media Content, Dentsu және RS International Broadcasting & Sports Management сияқты лицензияланған компаниялар мен ұйымдар арқылы әр аймақтағы медиа компанияларға сатылды. Осы құқықтардың сатудан түскен сомасы ФИФА-ның әлем чемпионатын өткізуден түскен табысының шамамен 60%-ын құрады. Халықаралық хабар тарату орталығы Рио-де-Жанейро қаласының Барра-да-Тижука ауданындағы Риоцентрода орналасқан. 2014 жылы әлем бойынша бірнеше матч елдеріндегі ең көп тамашаланған спорттық оқиғаларға айналды, соның ішінде Бразилия мен Хорватия арасындағы ашылу ойынын Бразилияда 42,9 миллион адам, Жапонияда өз командасының Пил Сүйегі Жағалауымен ойынын 34,1 миллион адам, ал Германияда өз құрамасының Аргентинаға қарсы әлем чемпионатында жеңіске жеткенін 34,7 миллион адам тамашалады. АҚШ пен Португалия арасындағы ойын кезіндегі 24,7 миллион көрермен саны АҚШ-тағы ең көп тамашаланған футбол матчы ретінде 2010 жылғы финалмен теңесті. ФИФА мәліметінше, Германия мен Аргентина арасындағы финалды әлем бойынша 1 миллиардтан астам адам тамашалады.
Даулар
2014 жылғы ФИФА әлем чемпионаты түрлі дау-дамайларға себеп болды, оның ішінде наразылық акциялары да болды, олардың кейбіреулері турнир басталар алдында өтті. Сонымен қатар, қауіпсіздікке қатысты бірнеше мәселе туды: сегіз жұмысшының қаза болуы, құрылыс кезіндегі өрт, стадиондарға рұқсатсыз кіру, Маракана стадионындағы беріксіз уақытша баспалдақ, монорельстің құлауы және Белу-Оризонттегі аяқталмаған эстакаданың құлауы. Рио-де-Жанейро қаласының шалап аудандарында тұратын мыңдаған отбасының үйлері, наразылықтар мен қарсылықтарға қарамастан, әлем чемпионатына дайындық үшін бұзылды. Салдарынан, Маракана стадионының жанындағы Favela do Metrô толығымен жойылды, ол бұрын 2010 жылы 700 отбасына пана болған еді.
Наразылықтар
Бразилияда өткен 2013 жылғы ФИФА Конфедерациялар кубогының ашылу салтанатына дейін, ФИФА Әлем чемпионатының өткізілуіне жұмсалған мемлекеттік қаражат көлеміне наразылық білдірген адамдар ұйымдастырған наразылық акциялары болды. 2013 жылғы турнирдің ашылу салтанатында Бразилия президенті Дилма Русеф пен ФИФА президенті Сепп Блаттер сөз сөйлейтіні жарияланғанда, оларға қарсы қатты ысқырылды. Осыдан кейін ФИФА 2014 жылғы ФИФА Әлем чемпионатының ашылу салтанатында ешқандай сөз айтылмайтынын мәлімдеді. Конфедерациялар кубогы кезінде, сондай-ақ Әлем чемпионатынан бұрын және оның барысында да қосымша наразылық акциялары өтті.
Стадионға кіру
"Б" тобының Испания мен Чили арасындағы матчында Маракана стадионының сыртында жиналған 100-ге жуық чилилік жанкүйерлер стадионға күшпен кіріп, медиа орталыққа бұзылыс келтірді. Әскери полиция оқиға кезінде 85 чилиліктің ұсталғанын, ал қалғандары трибунаға жеткенін мәлімдеді. Алдында, осы стадионда "F" тобының матчында Аргентина Босния және Герцеговинаға қарсы ойын кезінде де 20-ға жуық аргентиналық жанкүйерлер осыған ұқсас бұзушылық жасаған еді.
Көпірдің құлауы
2014 жылдың 3 шілдесінде Бело-Оризонтедегі Дүниежүзілік чемпионат инфрақұрылымы аясында салынып жатқан эстакада, көп көлік жүретін бағытқа құлап, екі адамның қаза болуына және 22 адамның жаралануына себеп болды.
Бас жарақаттары
Турнир барысында ФИФА матчтар кезінде бас жарақаттарына қатысты қарастырылатын тәсілдері үшін айтарлықтай сынға ұшырады. Екі оқиға ерекше назар аударды. Біріншісі, топтық кезеңдегі матчта уругвайлық қорғаушы Альваро Перейраның басына соққы тиді, ол есінен танып қалды. Уругвайлық дәрігер ойыншыны алмастыруды көрсетті, бірақ ол қайтадан ойынға оралды. Бұл жағдай кәсіби футболшылар одағы FIFPro және ФИФА атқару комитетінің мүшесі, сондай-ақ медициналық комитетінің төрағасы Мишель Д’Хугге тарапынан сынға ұшырады. Екіншісі, финалда неміс жартылай қорғаушысы Кристоф Крамер 14-ші минутта соқтығысу салдарынан басына соққы алды, бірақ 31-ші минутта құлап түспес бұрын ойынға оралды. Осы уақыт ішінде Крамердің санасы шашырап, бағдары жоғалды және төреші Никола Риццолиден өзі ойнап жатқан матчтың Әлем чемпионаттың финалы екенін сұрады.