Кіріспе

Вале кантоны, Швейцария

Мартиньи (maʁtiɲi; Martinach, ; Octodurum) – Швейцарияның Вале кантонындағы Мартиньи ауданының орталығы. Ол теңіз деңгейінен 2200 метр биіктікте орналасқан, халқы шамамен 20 000 адамды құрайды (Мартиньерлендер немесе "Октодуриендер"). Бұл Италия, Франция және Швейцарияны байланыстыратын жолдар торабы. Бір жолы Ұлы Сен-Бернар жотасы арқылы Ауста қаласына (Италия), екіншісі Форклаз жотасы арқылы Шамониге (Франция) жетеді. Қыс мезгілінде Мартиньи Вербьер сияқты көптеген жақын орналасқан Альп тау шаңғы курорттарымен әйгілі.

География

Мартиньи Монтрёнің оңтүстік-оңтүстік-шығысында, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан. Ол Швейцария Альп тауларының етегінде, Рона аңғарының тік беткейлерінің сол жақ етегінде жатыр. Ла Дранс өзені Оңтүстік Валь Альптарынан (Валлис) Мартиньи арқылы ағып, Ронаның оңтүстік-батыстан солтүстікке 90 градусқа бұрылатын жерінде сол жағынан Ронаға құяды. Мартиньидің ауданы (2004/09 жылғы мәліметтер бойынша) құрайды. Осы ауданның 31,5% ауыл шаруашылығына, ал 39,8% орманға пайдаланылады. Қалған жердің 23,3% құрылыстар мен жолдарға бекітілген, ал 5,3% өнімсіз жер болып табылады. 2021 жылдың 1 қаңтарында Шаррат муниципалитеті Мартиньи муниципалитетіне біріктірілді.

Тарих

Б.з.б. 1-ғасырда елді мекеннің галл атауы Октодурус немесе Октодурум (сондықтан Мартиньи кейде француз тілінде Октодуре деп аталады), Верагри тайпасының оппидумы немесе викусы болған. Октодурды Рим Республикасы б.з.д. 57 жылы жаулап алып, Сервий Галба он екінші легионмен және бірнеше кавалериямен стратегиялық маңызы бар Поэнин асуын (қазіргі Ұлы Сент-Бернард асуы) қорғау үшін басып алды. Бұл жолмен саудагерлер (меркаторлар) үлкен тәуекелмен және жол ақысын төлеп саяхаттаған. (Б. Г. iii. 1) Галба көптеген жергілікті бекіністерді басып алып, халықтың мойынсұнуын алғаннан кейін Нантуаттар еліне әскер жіберді және қалған әскерімен Октодурда қыстауға шешім қабылдады. Галба қаланың бір бөлігін галдарға қыстау үшін берді, ал екінші бөлігін әскерлеріне бөлді. Ол қамал қазып, қорған салды және өзін қауіпсіз сезінді. Алайда, оның қорғанысы толыққанша дайын болмағанша және барлық жабдықтары лагерьке жеткізілмегенше, галдар кенеттен шабуыл жасады. Нәтижесінде Октодур шайқасы болды, римдіктердің жеңісі шешімді болмады. Римдіктер галдардың күштерін 30 000-нан астам деп бағалады, ал Цезарь олардың үштен бір бөлігінен астамын жойғанын айтты. Дегенмен, Галба "сәттілікті әрі қарай сынауға тырыспады" (Б. Г. iii. 6), ауылды өртеп, келесі күні провинцияға қайтып кетті. Октодур кейіннен Альп Поэнина провинциясының бір бөлігі ретінде Рим империясына қосылды. Плиний (III. 20) октадуренстерге латинітет (Latio donati) берілгенін айтады. Октодур келесі онжылдықтарда құлдырады. Б.з. 41-47 жылдары (Клавдийдің билігі кезінде) жақын жерде Forum Claudii Augusti деп аталған жаңа римдік колония құрылды, кейін ол Forum Claudii Vallensium деп өзгертілді. Қала Антониннің саяхат жол картасында және Табула Путингерияда көрсетілген. "Нотит" еңбегінде бұл жер Civitas Vallensium Octodurus деп аталады. Кейінірек ол Forum Claudii Vallensium Octodurensium деп аталды, бұл туралы жазуда көрсетілген. 4-ші ғасырда мұнда епископтық орын құрылды (6-шы ғасырда Сионға көшірілді), бұл Рим-католик Сион епархиясын қазіргі Швейцариядағы ең көне епископтық орынға айналдырды. Октодурдың алғашқы тарихи куәландырылған епискобы Теодул (391 жылы қайтыс болды), ол 381 жылы Аквилея соборында қатысқан. Бүгінде Мартиньиде қалпына келтірілген рим амфитеатрын, ғибадатханаларды, тұрғын үйлерді және термалды ванналарды көруге болады. Бір дереккөз Мартиньидегі римдік су құбырының қалдықтары туралы айтады. Бұл жерде көптеген монеталар және рим дәуірінен қалған басқа да ескерткіштер табылған. Ерте ортағасырлық кезеңдегі қала туралы жазбалар жоқ. Орта ғасырларда қала өзінің қасиетті покровительі ретінде Мартин Турскийді қабылдады және 1018 жылы латын тілінде Мартинак деп жазылған неміс тіліндегі Мартинах атауымен белгілі болды. Мартиньи шіркеуі, болжам бойынша, ежелгі собордың орнында салынған, 1177 жылы Сент-Мариге, ал 1420 жылы Нотр-Дам-де-Шамптарға бағышталған. Мартиньи 1351 жылы Савой үйінің қорғауына алынды, 1475 жылы Сент-Мориске қарасты. Сион епискобымен келісімшарт жасасқан жеті округ (Sieben Zenden) және Берн кантоны Төменгі Валеистің барлық жерін басып алды. Қалаға белгілі бір дәрежеде автономия берілді, оның азаматтарына жергілікті шенеуніктерді сайлауға рұқсат берілді, олар синдиктер деп аталды (бірақ судьялар болған жоқ, өйткені әділдік 1798 жылға дейін епископтыққа қарасты). Мартиньи экономикасы дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығы мен жүзім шаруашылығына негізделген. Қала жиі Дранс өзенінің су тасқынына ұшырады, ең ауыр зардаптар 1595 және 1818 жылдары болды. 1798 жылдан 1802 жылға дейін Мартиньи Вале империалистік Наполеондық Республикасының, содан кейін Роданиялық Республиканың құрамына кірді, ол 1810 жылдан 1814 жылға дейін Францияға қарасты. Вале/Валлис 1815 жылы Швейцарияға қосылды. 1840 жылдары Мартиньи либералды радикалды "Жас Швейцария" және консервативті "Ескі Швейцария" қозғалыстары арасындағы қақтығыстың ортасы болды, бұл 1844 жылғы 21 мамырда қаладан бірнеше шақырым қашықтықтағы Триент шайқасында аяқталды. 1830 жылдары қала Мартиньи Виль, Шаррат, Мартиньи Бург және Мартиньи Комб тәуелсіз муниципалитеттеріне бөлінді. Ла Батиаз және Триент 1845 және 1899 жылдары Мартиньи Комбтан бөлінді. Қаланың бұл әкімшілік бөлшектелуі 20-шы ғасырда Мартинь-Вилльдің 1956 жылы Ла-Батиазбен және 1964 жылы Мартинь-Бургпен бірігуімен жойылды. Мартиньи 1878 жылы Симплон темір жолымен байланысты, 1906 жылы жеке темір жол станциясы салынды. 1981 жылы A9 автожолының Ұлы Сент-Бернард шығысы аяқталғаннан кейін ол Швейцария автожол желісіне қосылды. Мартиньиде 1850 жылы 2,545, 1900 жылы 3,550 және 1950 жылы 5,915 адам тұрды.

Демография

Мартиньидің 2008 жылғы халық саны бойынша 30,6%-ы шетелдік азаматтарды құрайды. 2000–2010 жылдар аралығында халық саны 13,1% өсті. Бұл өсім көші-қон есебінен 6,7%, ал туыс-өлім көрсеткішінен 3,5% өзгеріске байланысты. Халықтың көп бөлігі (2000 жылғы мәліметтер бойынша) француз тілінде сөйлейді (12 227 адам немесе 85,1%), екінші ең көп таралған тіл – португал тілі (602 адам немесе 4,2%), ал үшінші орында итальян тілі тұр (597 адам немесе 4,2%). 227 адам неміс тілінде, 9 адам романш тілінде сөйлейді. Муниципалитеттегі халықтың 5162 адамы немесе 35,9%-ы 2000 жылы Мартиньиде туып, сол жерде тұрған. Олардың 3554 адамы немесе 24,7%-ы осы кантонда, 1439 адамы немесе 10,0%-ы Швейцарияның басқа аймақтарында, ал 3694 адамы немесе 25,7%-ы Швейцариядан тыс жерде дүниеге келген. 2000 жылы муниципалитетте 6001 жеке тұрғын үй тіркелген, орташа есеп бойынша әр үйде 2,3 адам тұрады. 2009 жылы 1000 тұрғынға шаққанда 6,2 жаңа тұрғын үй салынды.

Мәдениет және Гианада мұражайы

Римдіктер Мартиньиде көптеген археологиялық қалдықтар қалдырды. Қала 1978 жылы қайта жаңартылған амфитеатрымен танымал. Амфитеатрда күздің басында "Comptoir" үшін сиыр шайқастары өткізіледі. Қала Пьер Джаннадда қоры (Fondation Pierre Gianadda) мұражайымен ерекшеленеді. Бұл Мартиньидегі ең маңызды мәдени орын және Галло-рим мұражайынан басқа, автомобильдер мұражайын да қамтиды. Ғимарат бұрынғы римдік ғибадатхананың қалдықтарының айналасында, римдік қираған жерлердің үстіне салынған. Қор жыл сайын үш сурет көрмесін ұйымдастырады, онда белгілі шеберлердің туындылары қойылған.

Саясат

2007 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия FDP болды, ол дауыстардың 37%-ын алды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: CVP (26,23%), SP (13,5%) және SVP (13,39%). Федералды сайлауда барлығы 5030 дауыс берілді, сайлауға қатысу 56,9% құрады. 2009 жылғы Conseil d'État/Staatsrat сайлауында барлығы 4057 дауыс берілді, оның 335-і немесе шамамен 8,3%-ы жарамсыз деп танылды. Сайлауға қатысу 46,4% болды, бұл кантонның 54,67%-дық орташа көрсеткішінен әлдеқайда төмен. 2007 жылғы Швейцария Мемлекеттік кеңесі сайлауында барлығы 4947 дауыс берілді, оның 412-сі немесе шамамен 8,3%-ы жарамсыз деп танылды. Сайлауға қатысу 57,0% құрады, бұл кантондық орташа көрсеткіш 59,88%-ға жақын.

Экономика және ауыл шаруашылығы

Мартиньи – Groupe Mutuel [fr] компаниясының және 121TIME [fr] сағат брендінің бас кеңсесі. Қаланың төңірегін жүзімдіктер, жеміс бақтары мен егістік алқаптары қоршап тұр. Вальде (Швейцария үшін) салыстырмалы түрде жылы күннің арқасында клубника, шабдалы, құра және жақын төбелердегі және тік беткейлердегі шарап жүзімі жақсы өседі. Жақын орналасқан Дрансе өзені Мартиньи жатқан аңғарда Рон өзеніне құяды. 2010 жылы Мартиньидегі жұмыссыздық деңгейі 6,5% болды. 2008 жылы бірінші экономикалық секторда 251 адам жұмыс істесе, осы салаға қатысты 74 кәсіпорын тіркелген. Екінші секторда 2211 адам жұмыс істеді, ал осы салада 188 кәсіпорын жұмыс атқарды. Үшінші секторда 7812 адам жұмыс істесе, 871 кәсіпорын қызмет көрсетті. 2000 жылы муниципалитетке 4424 жұмысшы келді, ал 2362 жұмысшы кетті. Муниципалитет жұмыс күшінің таза импортеры болып табылады, әр кеткен адамға 1,9 жұмысшы келеді. Жұмыс істейтін халықтың 10,4%-ы жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 58,8%-ы жеке көлікпен барады.

Көлік

Мартиньи Швейцария Федералды темір жолының (SBB) жоғары жылдамдықты Симплон желісінде орналасқан, бұл желі Италияны (Домодоссола) және Швейцарияның оңтүстігін Солтүстік-Шығыс Швейцариясымен, сондай-ақ Лозанна және Женева қалаларымен байланыстырады. Мартиньиде Рона аңғарының екі жағындағы тауларға қарай бағытталған, тар теміржолдар мен автобус бағыттары басталады. Бір теміржол Франциядағы Шамониге батысқа қарай жүреді, шекарадан Ле-Шателард арқылы өтеді. Екінші теміржол оңтүстік-шығысқа қарай Шабль мен Орсьерге барады. Аймақтық көлік агенттігі TMR SA (Transports de Martigny et Regions) осы қызметті және «Монблан экспресі» (Шамониге) мен «Сен-Бернар экспресі» (Орсьерге) деп аталатын шаңғы пойыздарын басқарады. TMR веб-сайтындағы «Сыртқы сілтемелер» бөлімінде көлік картасын қараңыз. Мартиньинің көлік байланыстарының арқасында «4 доңғалақ», Порт дю Солей және Овроназ қысқы спорт аймақтарына оңай жетуге болады. Martigny Orsières (MO) және Martigny Châtelard (MC) есімді екі бастапқы теміржол компаниясы Энтрмон және Триент аңғарларына қызмет көрсетуді шамамен бір ғасыр бұрын бастаған. 1990 жылы MO және MC директорлар кеңестері ортақ басқару үшін бірігуге келісті, бірақ әр компания тәуелсіз мәртебесін сақтап қалды. Екі жаңа пойыз іске қосылды: MO үшін «Сен-Бернар экспресі» және MC үшін «Монблан экспресі». Кейіннен Octodure Voyages және Orsières Octodure Transports компанияларына иелік етілді. TMRSA аймақтағы 180 тұрақты қызметкері бар маңызды жұмыс беруші болып табылады. «Монблан экспресі» тар теміржолдары арқылы Францияның Шамони курортына Мартиньиден бір жарым сағатта жетуге болады.