Кіріспе

Патрик О'Брайанның 1973 жылғы романы «HMS Surprise» – Патрик О'Брайанның 1973 жылы алғаш жарияланған «Обри-Матурин» сериясындағы үшінші тарихи роман. Серияда корольдік теңіз флотының капитаны Джек Обри мен оның кемесінің дәрігері Стивен Матуриннің Наполеон Франциясына қарсы соғыстар кезіндегі өзара қарым-қатынасы баяндалады. Роман барысында Матуриннің барлаушы агенті ретіндегі қызметі оны қиын жағдайға түсіреді, дәл сол уақытта Обри жаңа кеме, «HMS Surprise» басқаруын қабылдайды. Кейіннен достары Африканың оңтүстік ұшын айналып, Оңтүстік-Шығыс Азияға елші жіберу үшін ұзақ сапарға шығады. Бұл роман сериядағы ең үздік туындылардың бірі саналады. Кейбір сыншылар оның «өмірді көркем бейнелеуі» жоғары бағаланғанын, бірақ теңіздік бөлшектердің тым көп екенін айтса, енді бірі бұл бөлшектерді автордың білімпаздығының бір бөлігі деп санайды және олар сюжетке кедерілмес дейді. Автор «толыққанды сенімді жаңа әлем құру қабілетіне» ие екенін көрсетті, ал тағы бір сыншы романның «теңіздік оқиғалар жанрының шегін кеңейтіп, бірақ одан шығып кетпейтінін» мәлімдеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Пост капитан оқиғасынан кейін көп ұзамай Адмиралтейство Обри мен конвойдың басқа капитанға Португалия жағалауындағы соңғы шайқаста алған сыйлық ақшасын талқылайды. Осы шайқаста бірнеше испан қазына кемелері ұсталған, олар Францияның соғысқа қатысуы үшін төленген ақыны алып келе жатқан. Испания соғысқа ресми түрде кірмегендігіне байланысты, Адмиралтействоның жаңа бірінші лорды осы үлкен соманы «Адмиралтействоның құқығы» деп шешіп, ол олжа алғандармен бөліспеуге бұйрық береді. Джек Софиямен күткен сыйлығының күткеннен әлдеқайда аз болатынын естігенде көңілі түседі. Бірінші лорд іс жүргізу кезінде барлаушы Стивен Матуриннің есімін атап, оны қауіпке тігеді. Стивен Миноркаға сапар шегіп, Джекке, HMS Lively-дің командирі ретінде, қазір Тулон жанында блокадада тұрған, Порт-Махоннан оны алуды ұйымдастырады. Lively француздық жабдықтау кемесін қуа жөнеп өртеп жібереді, одан Джек құнды олжа алады: канонерлік қайық пен француздық сигналдар кітабы. Стивен кездесу орнына келмегенде, Джек каталондық революционерден досының француз барлау қызметімен тұтқындалғанын және Джек жақсы білетін адмирал Харттың бұрынғы үйінде Порт-Махонда ұсталғанын біледі. Олар үйге шабуыл жасап, қатыгездікпен азапталған Стивенді құтқарып, француз тергеушілерінің көпшілігін өлтіреді. Англияға оралған Стивен күшін қалпына келтіруге және терінен айырылған қолын пайдалануға тырысады. Джек сот орындаушыларымен ұсталып, қарызын төлегенше, шұңқыр үйде ұсталады. Софиямен үйленуі кейінге қалдырылады, өйткені оның анасы оның борыштықсыз болғанын талап етеді. Сэр Джозеф Блейн Стивенге келіп, ол тұтқындалуы мен Обридің қиын жағдайы туралы айтып, Джектің күтіп тұрған сыйлығын алға жылжытып, босатуды сұрайды. Блейн көмектесуге уәде береді, сондай-ақ Обриге жаңа кемеге, HMS Surprise командалығын береді. Жүзуден бұрын, Джек түн ортасында коляскада Софиямен кездеседі және олар басқа ешкімге үйленбейді деп уәде береді. Обри мен Матурин «Сюрприз» кемесімен елші Стенхоуп мырзаны Малай түбегіндегі Кампонг сұлтанына жеткізуге бұйрықпен кетеді. Стенхоп теңіз ауруымен бірден каютаға кетеді. «Сюрприз» экватордың солтүстігінде тымырсуға түсіп, экипаждың арасында қышқылдың белгілері көріне бастайды. Стивен олардың Бразилия жағалауына барып, жаңа жемістер алуларын талап етеді. Бір өте ыстық жексенбі күні дәрігер Сент-Полс-Рокка тез бару үшін қайық сұрайды, ал екінші лейтенант Николс оны шығаруға келіседі. Тасты арал мен жақын маңдағы «Сюрпризге» кенеттен қатты дауыл соқты. Николс суға батып қалады, ал Стивен екі күн бойы құстармен ластанған сумен және жергілікті бауырлардың қанымен өмір сүреді. Зақымдалған «Сюрприз» Стивенді қалпына келтіреді, ол ыстық күн астында өткен күндердің азаптан кейін денсаулығын қалпына келтіргенін айтады. Кеме Бразилияға жөндеуге тоқтайды. Бұл Стивеннің Жаңа әлемге алғаш рет келуі, сондықтан ол джунглиді зерттейді және Джек алкогольге таныстырған жалқаумен оралады. Олар Рио-де-Жанейрода пошта алу үшін де тоқтайды, онда Джек бір кезде оны тұтқынға алған адмирал Линои француз эскадрильясының басында Үнді мұхитында патрульдік сапарда екенін біледі. Қайта жабдықталған және боялған «Сюрприз» Ізгі Үміт түбегін айналып бара жатқанда сақ қашықтықты сақтайды, оны Наполеонмен одақтас голландтар ұстап тұр. Антарктика мұхитының суларына жақындағанда, «Сюрприз» қатты дауылға ұшырайды, ал Стенхоп қатты ауырады. Олар Британдық Үндістанның Бомбей қаласына дауылдан кейін қайтадан дайындалып, елшіге демалуға жіберілді. Стивен жергілікті көшедегі баламен, Дил есімді қызбен танысады, ол оған қала бойынша қызығушылықпен көрсетеді. Ол Дильмен бірге парадты қарап отырғанда, Бомбейге жолдасы, бай саудагер Ричард Каннингтен бұрын оралған Диана Виллиерсті көреді. Стивен мен Диана бірнеше күн бірге болуды келіседі, Стивен онымен үйленуге сұрайды. Диана жауап бермейді, бірақ «Сюрприз» Калькуттада тоқтаған кезде жауап беруге уәде береді. Кейін Стивен Дилдің өлі денесі мен оған берген құндылықтарын тонап алған; ол жағада оның кремациясын бақылайды. Саяхатқа қайта оралғаннан кейін Стенхоп қайтадан ауырады. Оның жағдайы күн өткен сайын нашарлай түседі, сондықтан олар Зунда боғазына жету алдында оған қалпына келуге көмектесу үшін берік жер табуға мәжбүр болады. Пуллингс джунглимен қоршалған кішкентай жағажайды ұсынады, олар елшіні тез арада алып келеді, ол бірнеше сағаттан кейін қайтыс болады. Олардың миссиясы күшін жойғаннан кейін, «Сюрприз» үйге қайтады. Олар Англияға қайтып келе жатқан шығыс Индия компаниясының Қытай флотымен кездеседі. Флоттан бір күн өткен соң, «Сюрприз» Үнді мұхитында Линоидің эскадрильясын көреді. «Сюрприз» оның ең кішкентай кемесімен, «Берсео» корветімен шайқасады, оның қанаттарын қиратады; Джек горизонттың арғы жағындағы көмекші күштерге сигнал беру арқылы алдап айқайлайды. «Сюрприз» өзін қатты зақымдалғандай көрсетіп, Қытай флотына қайта оралып, оларды ескертіп, қорғануға дайындауға көмектеседі. Линои келгенше кейбір саудагерлер қашуды қалайды, бірақ Джек оларға жағдайдан шығудың жалғыз жолы шайқасқа түсу екенін сендіреді. Қытай флотының ең үлкен кемелері соғыс кемелеріне айналдырылады және Джек шайқас кезінде оларға көмектесу үшін өзінің офицерлерін бөліп береді. Француз эскадрильясы Индиямен сауда жасаушы кемелерге жақындағанда, «Сюрприз» Линоидің соғыс кемесімен, «Маренгомен» шайқасады; олар қару-жарақтарынан кем және қауіпте, бірақ Индиямен сауда жасаушы кемелердің бірі кенеттен француз кемесіне қарсы шабуылдайды, «Маренгоны» шайқастан шығаруға мәжбүрлейді. Зақымдану Линоиді жөндеу үшін қуалауды тоқтатуға мәжбүрлейді. Калькуттада Обри саудагерлерден, соның ішінде Каннингтен ыстық қарсылық алады, олар «Сюрпризді» жөндеу үшін төлеуге дайын. Жеке сыйлық ретінде Каннинг Джекке Англияға келгенде оның жүгінің құнының бір бөлігін алатын зергерлік әшекейлерді тасымалдау мүмкіндігін ұсынады. Ақшаның Софиямен үйлену үшін соңғы қарызын төлеуге жететінін білген ол бірден оған хат жазып, Мадейрада кездесуге шақырады. Жөндеу кезінде Стивен Дианадан үйлену туралы ұсынысына жауап беруін сұрайды, бірақ кенеттен Каннинг пайда болады. Қызғаныштан ол Стивенді сапалайды, ол Каннингке дуэльге шақырады. Каннингтың аты Стивеннің қабырғасына тиеді, бірақ Стивеннің аты Каннингтің жүрегіне тиеді, оны өлтіреді. Стивен Диананы «Сюрприз» бортында қалпына келгенде оған қамқорлық жасаудың орнына бірден кететін сауда кемесімен Англияға оралуға көндіреді. Обри, М'Алистер және айнаның көмегімен Стивен өзіне операция жасап, қабырғасының астындағы оқты алып тастайды. Джек досының ең қатты қызбасы кезінде күтім көрсетеді. Оның есімінен шықпайтын Стивен әдетте жасыратын көптеген ойлары мен құпияларын айтады. Мадейраға келген Джек Софияның онда емес екенін біліп көңілі қаяды; Стивен Дианадан оған берген сақинаны қайтарып алып, Америкаға бай адаммен, Джонстонмен бірге кеткенін түсіндіретін хат табады. Стивен қатты қайғыға ұшырайды. Бір күн саяхаттан кейін Джек «Эталион» фрегатын, адал досы Хенеадж Дандас басқаратын, кездестіреді және Софияның бортында екенін біледі. Джек бірден үйленгісі келеді, бірақ София олар Англияға келгенде дұрыс жасауларын талап етеді.

Кейіпкерлер

Джек Обри: HMS Lively-де Корольдік флот капитаны, содан кейін HMS Surprise капитаны болып тағайындалды. Стивен Матурин: Кеме хирургы, дәрігер, табиғат зерттеушісі, барлау агенті және Обридің жақын досы. София Уильямс: Жақсы отбасынан шыққан, жақсы күйеуге уәде етілген, жас әдемі әйел. Миссис Уильямс: Софияның анасы, қызының жақсы тұрмысқа шығуын қалайтын жағымсыз мінезді әйел. Сесилия және Фрэнсис Уильямс: Софияның кіші қарындастары, екеуі де "Сюрприз" Бомбейге жеткенге дейін үйленді. Франсис Сэр Оливер Флудқа, парламент депутатына, ал Сесилия оның жас туысына, милиция офицеріне үйленеді. Диана Вильерс: Уильямс үйінен қашып, Каннингтің қамқорлығына алынған және Стивен Матуриннің сүйіктісі Софияның туысы. Мырза Хинкси: Мейпс-корттың жанында тұратын, жиі келіп тұратын дін қызметкері. Миссис Уильямс Софияны күйеуі Обридің орнына оған үйленуге итермелейді. Оның орнына Сесилия мен Франсистің үйлену тойына қатысады. Ол - құрметті мырза Уайттың досы. Сэр Джозеф Блейн: Әскери-теңіз барлау қызметінің басшысы, энтомолог және Матуриннің байланыс адамы. Мырза Уоринг: Сэр Джозефтің көмекшісі және Блейн зейнетке шыққаннан кейін оның ықтимал мұрагері. Мырза Симмонс: HMS Lively-дегі бірінші лейтенант, француз жағалау батареяларын жою, француздық "Дромадаир" кемесін жою және француздық канонерлік қайықты қазіргі сигнал кітапшасымен алу іс-әрекеттерінде тиімді. Қаңбалы қайық Матуринді Порт-Махондағы азаптаудан алып кетуге пайдаланылады. Ол Обриге "Таймс" газетінде жарияланған жаңалықты және "Ливелилер" Софияға сыйлық беретінін айтты. Мырза Рэндалл: "Lively" кемесінің екінші лейтенанты. Лорд Гаррон: "Lively" кемесіндегі үшінші лейтенант. Ол "Маврикий командасында" бриг капитаны ретінде қайта кездеседі, сол кезде ол "Лорд Нарборо" атағын мұра еткен, бұл "Лорд Гаррон" оның құрмет атағы болғанын көрсетеді. Мырза Филдлинг: "Lively" кемесінің лейтенанты. Мырза Джон Дашвуд: "Lively" кемесінің лейтенанты. Жоан Марагалл: Матуриннің каталондық досы, Обриді Порт-Махонға жетеледі. Капитан Дютоурд: Порт-Махондағы француздық басты тергеуші және азаптаушы, сондай-ақ Обри тұтқындарды құтқарып қалған кезде өлімнен құтылған адам. Мүмкін, ол ғимараттан шыққаннан кейін басқа тұтқындар өлтірген. Мырза Херви: "Сюрприз" кемесінің бірінші лейтенанты, Бомбейге дейін, онда ол әмірші ағасына қосылып, жоғарылауды күтеді. Ол өз жұмысын жасайды, бірақ кемені дұрыс басқару үшін қажетті билігі жоқ. Мырза Стуртон: Гервидің орнына келген бірінші лейтенант, оның рөліне, әсіресе Линоиспен болған шайқас кезінде, көбірек білікті. Мырза Николс: "Сюрприз" кемесінің екінші лейтенанты. Ол Матуринді Сент-Полс-Роксқа дейін жүзіп әкетеді. Қатыгез дауыл басталғанда, Матурин аман қалады, бірақ Николс пен қайықтың із-түзсіз жоғалады. Дауыл алдында ол Матуринге әйелімен болған қиындықтары туралы айтады, ол оған хат жазбай, дауды тоқтатуға тырыспаған. Том Пуллингс: Корольдік флоттың лейтенанты, "Сюрприз" кемесінің үшінші адамы, капитан Обридің ізбасары. Ол қазір үйленген. Оның Ост-Индиямендегі бейбітшілік кезіндегі тәжірибесі "Сюрприз" кемесіне Сунда бұғазы мен Суматраға жақындағанда жақсы қызмет етеді. Мырза Бэббингтон: "Сюрприз" кемесі Атлант мұхитында батысқа қарай жайлап бара жатқанда, лейтенант болу үшін дайындық кезеңі жақындап келеді. Екінші лейтенант дауылда жоғалған кезде ол лейтенант міндетін атқарушы болып тағайындалады. Ол әрқашан портта әйел серіктерін іздеп, кейде кемені рұқсатсыз тастап кетеді. Мырза Каллоу: Командирлердің жатақханасындағы жас жігіттердің бірі. Линоиске қарсы шайқас кезінде оның басына блок түседі, ол аман қалады. Баррет Бонден: Обридің карольшісі, Атлантикада жүзіп бара жатқан "Сюрприз" кемесінде Матуриннің сабақтары арқылы жазуды үйренеді. "Қалған Киллик" - Обридің үй басқарушысы. Мырза М'Алистер: Стивен Матуриннің науқас бөлмесіндегі хирург көмекшісі, сонымен қатар Матуриннің өзіне жасаған операциясында көмектеседі. Мырза Стенхоуп: "Сюрприз" кемесімен Обридің сапарының себебі - Кампонг сұлтанына елші ретінде жіберілді. Мырза Аткинс: Стенхоуп мырзаның хатшысы, Калькуттаға келгеннен кейін Каннингтің жұмысында, Матуриннің агенті. Пастор мырза Уайт: Стенхоуп партиясының пасторы. Стенхоп қайтыс болғаннан кейін ол HMS Surprise-де жалғыз қалады және олар Шығыс Индиялықтарға Англияға тез оралу үшін жол ақысын ұсынады. Дил: 10 жастағы қыз, Матуриннің Бомбейге саяхат жасаған үнділік жетекшісі, Матурин берген күміс білезіктері үшін өлтіріледі. Ричард Каннинг: бай еврей саудагері, Диана Вильердің Үндістандағы қорғаушысы. Ол басқа әйелге үйленген, ол Калькуттада оны күтуді жоспарлаған. Каннинг Бомбей мен Калькуттада Матуринмен кездеседі. Шарль Александр Леон Дюран Линоис: "Маренго" кемесіндегі француз адмиралы, француз эскадрильясының басшысы. Женерал Обри: Джек Обридің әкесі. Ол әйелі мен ұлын Софияны күтпеген жерден, анасы үйде болмағанда, көруге келеді. Миссис Обри: Женерал Обридің екінші әйелі, бұрынғыда Woolcombe отбасының фермасында сауыншы болған. Филип Обри: Женерал Обридің екінші әйелінен туған ұлы, бұрынғы роман "Пост капитан" романында айтылған. Мырза Джонстоун (Америкадан): Вильерс Мадейрада кездескен адам (кейінгі кітаптарда "Мырза Джонсон" деп аталады). Хенедж Дандас: Корольдік флот капитаны және Обридің жақын досы, Софияны Мадейраға жақын жерде кездесуге алып келеді.

Тарихи оқиғаларға сілтеме жасау

Жақсылықтың HMS командалық құрамындағы Жақтың испан қазына флотын тұтқындауы 1804 жылғы 5 қазан күні болған тарихи оқиғаға негізделген (сонымен қатар Санта-Мария мүйісі шайқасы деп те аталады) және бұл оқиға алдыңғы «Пост-капитан» романының соңында баяндалады. Шығармашылық нұсқада Обри капитан Грэхам Хамондты HMS Lively кемесінің уақытша командирі ретінде ауыстырады, себебі Хамонд Парламент отырысына қатысуға тиіс болған; бірақ шындығында Хамонд шайқаста қатысқан. Бұл шайқас 1962 жылғы «Хорнбловер және Хотспур» романында да суреттеледі, бұл К.С. Форестердің «Хорацио Хорнбловер» сериясындағы соңғы толыққанды романы. Форестер «Хотспур» кемесіне Хорнбловерді қосады, сонымен бірге флотты тоқтатуға жіберілген бес британдық кемені де көрсетеді. «HMS Surprise» романының басында Адмиралтейство шайқаста тартып алынған испан алтынының тағдыры туралы пікір алады, онда жеңіске жеткен британдық капитан мен олардың экипаждары, соның ішінде Джек Обри мен Стивен Матурин, әдеттегідей, сыйлық ақшаның мол үлесін күтеді. Алайда, тартып алынған алтынның көптігі Адмиралтействоны оны өзіне тиесілі деп жариялауға мәжбүр етеді, себебі Испания әлі Англияға соғыс жарияламаған еді, сондықтан қазына соғыс олжасы деп есептелмейді. Өмірде де осылай шешілді, британдық капитанға олардың күтілгенінен әлдеқайда аз сыйлық берілді. Сыйлығын алғаннан кейін және борышкерлер түрмесінен босатылғаннан кейін Обриге тарихи HMS Surprise кемесінің ойдан шығарылған нұсқасы, басқаша тарихы бар HMS Surprise кемесіне командалық беруге рұхсат беріледі. Ол Обри-Матурин сериясындағы ең маңызды кемеге айналады. «Cutting out» (портта, тікелей аяқтамада немесе тоқтағанда ұстап алу) термині HMS Hermione кемесіне қатысты, бұл 1799 жылы HMS Surprise кемесіне қатысты нақты оқиға. Обридің Үнді мұхитында контр-адмирал Шарль Александр Леон Дюран басқаратын француз эскадрильясына қарсы Қытай флотын қорғауы 1804 жылғы ақпан айында болған Пуло-Аура шайқасының көркемдеуі болып табылады. Шындығында, Шығыс Үндістан компаниясының сауда кемелері өздерін-өздері қорғады, оларды корольдік кемелері сүйемелдемеді. Коммодор Натаниел Дэнс Обриге берілген бұйрықтарды берді, бірнеше үлкен шығыс индиялық кемелерін Корольдік теңіз күштерінің соғыс кемелері ретінде жасырып, Линоисті қысқаша атыс-шабыстан кейін қуғыннан бас тартуға мәжбүр еткен шайқас құрылымын жасады. Дэнс шайқастағы агрессивті тактикасы үшін мақталып, кейін ерлігі үшін рыцарь атағын алды, ал Линоис өте құнды флотты ұстамағаны үшін сынға түсті.

Пікірлер

Валери Вебстер The Scotsman журналында жазған хатында: "Оның кітаптары, тіпті jib boom мен taffrail арасындағы айырмашылықты білмейтін мен сияқты теңізді білмейтіндерге де әсер етеді және қызықтырады". Library Journal бұл романды қысқартылған аудио нұсқасының бір бөлігі ретінде қарастырып, "өмірдің керемет бейнелеуін" тауып, жоғары бағалады, сондай-ақ "О'Брайанның тарихи егжей-тегжейге ерекше дәлдігін" атап өтті. Марк Памфрери Library Journal үшін жазған мақаласында Обри мен Матуриннің достығын айта келіп: "Олардың достығы Индиядан Атлантикаға дейінгі кең теңізде, теңіздік көркем әдебиеттерді жақсы көретін оқырман үшін шайқастар мен оқиғаларға толы оқиға ретінде көрінеді", - деді. Publishers Weekly сюжетіне риза болды, бірақ басқа рецензенттерден өзгеше, кейде теңіздік егжей-тегжейлердің тым көп екенін сезді. Олар Матуриннің көзімен айналаға қарауды ұнатады және Обридің француз адмиралы Линоамен қарым-қатынасқа түсуіне не себеп болғанын түсінеді, себебі Обри сүйіктісіне үйлену үшін жеткілікті сыйлық ақша табуды қалайды. Қорыта айтқанда, "Жанрын кеңейте білген, бірақ одан шығып кетпеген бұл роман, шайқасқан ерлерді жақсы көретіндерге әсер етеді". Хелен Люси Бёрк Irish Press газетінде: "Көптеген кітаптар жүрегімді қуанышпен толтырмады, өте сирек. "Сюрприз" кемесі оны істеді. Мен оны тыныш Адриатика теңізінде оқып, бірнеше рет өз басымды палубада тыныштандыру үшін серуендедім. Патрик О'Брайанның білімі таңғаларлық, сондай-ақ, толығымен сенімді жаңа әлем құру қабілеті де таңғаларлық. Ол тіпті ең ұсақ бөлшектерінде де толыққанды дәлдікпен сендіреді".