Томас Мофоло: Лесотоның ұлы жазушысы

Кіріспе

Мосото жазушысы (1876–1948)

Томас Мокопу Мофоло (22 желтоқсан 1876 – 8 қыркүйек 1948) – бассото халқының ең көрнекті жазушысы деп есептеледі. Ол көбінесе сесото тілінде жазған, алайда оның ең танымал шығармасы – «Шака» кітабы ағылшын және басқа да тілдерге аударылған.

Өмірбаян

Томас Мофоло 1876 жылғы 22 желтоқсанда Лесотоның Хожане қаласында дүниеге келген. Ол Париж евангелистік миссионерлік қоғамының жергілікті мектептерінде білім алып, 1898 жылы мұғалімдік куәлік алды. Морижадағы кітапханада жұмыс істеген кезде, миссионерлер оны Оңтүстік Сото тіліндегі алғашқы роман – «Моэти оа бочабела» (1907; «Шығыстың саяхатшысы») романын жазуға ынталандырды. Бұл кітап жас сото басшысының христиан дініне келуі туралы нұсқаулық әңгіме, ол дәстүрлі мифтер мен мақтау өлеңдерімен шебер араластырылған. Оның сәттілігі басқа жас мұғалімдерді көркем әдебиет жазуға жігерлендірді, осылайша Сахара астындағы Африкадағы алғашқы әдеби қозғалыстардың бірі бастау алды. Мофолоның келесі кітабы «Пицэнг» (1910) еуропалық көркем әдебиет үлгісінде, негізінен махаббат оқиғасына құрылған. Онда Лесото мен Оңтүстік Африкадағы жергілікті әдет-ғұрыптардың терең сипаттамалары және дәстүрлі неке салтына христиан дінінің ықпалын салмақты, мақтаусыз бағалау бар. Содан кейін Мофоло «Чака» (1925) шығармасын жазды, ол 19 ғасырдың бірінші тоқсанында қуатты империя құрған зулу батыры туралы ойдан туған әңгіме. Мофолоның қаламынан Шаканың (Шака) өмір жолы, оны ең соңғы құлдырауға жеткізген, шексіз амбициясының салдарынан қатыгездікке ұшыраған батыр тұлғаның трагедиясына айналады. Қара Африканың қазіргі әлемдік әдебиетке жасаған ең алғашқы үлесі – «Чака» – нағыз шедевр; повестеу классикалық трагедияның құрылымын басқаратын өсу мен құлдыраудың қатаң қисығын ұстанады; психологиялық себептер әрқашан нақты түсіндіріледі; ал автор табиғаттан тыс элементті шеберлікпен қолданып, оған шынайы символдық мән береді. «Чаканың» әдеби сапасы жоғары болғанымен, миссионерлер кітапта христиандыққа дейінгі өмірдің бейнелері болғандықтан оны жариялауға тартынды. Көңілі қалған Мофоло 1910 жылы Оңтүстік Африкаға кетіп, жазуды тоқтатты. Бірнеше жыл бойы ол Трансваальдің алтын кендеріне және Наталь плантацияларына жұмысшыларды жинап, еңбек агенті болып жұмыс істеді. 1927 жылдан кейін Лесотода дүкен сатып алды; 1937 жылы Оңтүстік Африкада ферма сатып алды, бірақ Банту жері туралы заңға сәйкес одан қуылды. 1940 жылы, қапазданып, ауырған күйде, ол Лесотоға қайтып оралды, онда 1948 жылғы 8 қыркүйекте қайтыс болды.

Thomas Mofolo was born in Khojane, Lesotho, on 22 December 1876. He was educated in the local schools of the Paris Evangelical Missionary Society and obtained a teacher's certificate in 1898. While he was working at the book depot in Morija, some of the missionaries encouraged him to write what was to become the first novel in Southern Sotho, Moeti oa bochabela (1907; The Traveler of the East). The edifying story of a young Sotho chieftain's conversion to Christianity, it is cleverly interwoven with traditional myths and praise poems. Its success prompted other young teachers to try their hand at fiction writing, thus launching one of the earliest literary movements in sub Saharan Africa. Mofolo's next book, Pitseng (1910), is built on a rather clumsy love plot in imitation of European fiction. It contains perceptive descriptions of native mores in Lesotho and in South Africa and a thoughtful, by no means encomiastic, appraisal of the influence of Christianity on traditional marriage customs. Mofolo then composed Chaka (1925), a fictionalized account of the Zulu conqueror who built a mighty empire during the first quarter of the 19th century. Under Mofolo's pen, the eventful career of Chaka (Shaka) becomes the epic tragedy of a heroic figure whose overweening ambition drives him to insane cruelty and ultimate ruin. The earliest major contribution of black Africa to the corpus of modern world literature, Chaka is a genuine masterpiece; the narrative follows the austere curve of growth and decline which controls the structure of classic tragedy at its best; psychological motivation is sharply clarified at all points; and the author has cleverly manipulated the supernatural element, which is endowed with true symbolic value. Although the missionaries were sensitive to the high literary quality of Chaka, the pictures of pre Christian life that the book contains made them reluctant to publish it. In his disappointment, Mofolo left for South Africa in 1910 and gave up writing. For several years he was a labour agent, recruiting workers for the gold mines of Transvaal and the plantations of Natal. After 1927 he bought a store in Lesotho; in 1937 he acquired a farm in South Africa but was evicted under the Bantu Land Act. In 1940, a broken and sick man, he returned to Lesotho, where he died on 8 September 1948.

Танылу және мұра

Лесото Ұлттық университетінің кітапханасы оның құрметіне Томас Мофоло кітапханасы деп аталды. 1976 жылы Надин Гордимер құрған және Мофоло мен Оңтүстік Африка жазушысы Уильям Пломердің құрметіне аталған Мофоло-Пломер сыйлығының алғашқы лауреаты тағайындалды. Сол жылы төрешілер Чинуа Ачебе, Алан Патон және Адам Смолл болды. Ахмат Дангор, Ж.М. Кутзее (1977), Нжабуло Симакахле Ндебеле, Роза Зви (1982) және Питер Вильгельм бұл сыйлықтың басқа иегерлері болды. 2019 жылдың 6 ақпанында Оңтүстік Африкада сесото тіліндегі үздік көркем әдебиет үшін Томас Мофоло сыйлығы іске қосылды, сыйлық желтоқсан айында табыс етіледі.