Кіріспе

Попайан (Popa'an) – Колумбияның Каука департаментінің астанасы. Қала Колумбияның оңтүстік-батысындағы Пубенца аңғарында, Батыс және Орталық тау тізбектері арасында орналасқан. Муниципалитетте 318 059 адам тұрады, ауданы 483 км², теңіз деңгейінен биіктігі 1760 метр және орташа температурасы 18 °C. Попайан колониалдық сәулетімен және Колумбияның мәдени және саяси өміріне қосқан үлесімен әйгілі. Қала орталығындағы көптеген колониалдық ғимараттардың ақ түсіне байланысты "ақ қала" деп те аталады. Онда Сан-Франциско, Сан-Хосе, Белен, Санто-Доминго, Сан-Агустин және "Ла-Катедрал" деп жергілікті жұртшылықта белгілі Catedral Basílica Nuestra Señora de la Asunción сияқты бірнеше шіркеулер орналасқан. Қаланың кафедралық соборында 16 ғасылдан қалған, тұтқынға алынған Инка императоры Атауальпадан алынған изумрудтармен әсемделген Андыс Тажы орналасқан. Ол жергілікті денсаулық сақтау мекемелерін қаржыландыру үшін сатылды. Попайан Колумбияның он жеті президентінің, сондай-ақ танымал ақындардың, суретшілердің және композиторлардың туған жері. 1827 жылы құрылған Каука университеті – Колумбияның ең көне және ең беделді жоғары оқу орындарының бірі, сондықтан Попайанды "Университет қаласы" деп те атайды. Жақын жерде Пурасе ұлттық табиғи паркі орналасқан. Ең жақын ірі қала – Каука департаментінің солтүстігінде орналасқан Кали қаласы. 1983 жылдың 31 наурызында болған жер сілкінісінен қаланың көп бөлігі қирады. Көптеген ғимараттар қайта салынса және жөнделсе де, қаланың орталық бөлігінде әлі де қираған үйлер мен бос жатқан жерлер бар. 2005 жылы ЮНЕСКО Попайанды әртүрлілігі мен Колумбия мәдениетінің материалдық емес мұрасына қосқан үлесі үшін гастрономиялық қала деп жариялады. Каука департаментінің тамақ дайындау тарихы дәстүрлі әдістерді сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа ауызша беріліп келгендіктен таңдалды. 2009 жылы ЮНЕСКО Пасха аптасындағы Семана Санта процессиясын Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврі деп мойындады.

Этимология

Попайан сөзі жергілікті тілден келген. Осы сөздің шығу тегі туралы әртүрлі теориялар бар, біреуі мынадай: «По» – «екі», «па» – «қамыс», «ян» – «ауыл», я болмаса «қамыстан шатыры бар екі ауыл». Тағы бір теория бойынша, Попайан сөзі Еме төбесінің маңында тұрған, қазір Лас Трес Крусес төбесі деп аталатын Пайан деген жергілікті басшының атынан шыққан. Ал тарихшы Арсесио Арагонның айтуынша, Попайан сөзі кечуа тілінен келген «Пампайан» деген сөзден шыққан: «пампа» (аңғар) және «ян» (өзен), демек «өзен аңғары», мұндағы «өзен» – Каука өзенін білдіреді.

Испандықтарға дейінгі кезең

Попайанның испандықтарға дейінгі тарихы туралы ешқандай жазба қалмаған. Қаланың ішінде Эль Морро дель Тулкан деп аталатын ежелгі испандықтарға дейінгі пирамида орналасқан, ол алғашқы испандықтар келген кезде-ақ тасталып қалған еді. Тіс үлгілерін зерттеу нәтижесінде онда жерленген адамдардың олардың қоғамындағы жоғары топқа жататындығы анықталды.

Белаказардың жаулауы

1537 жылы 13 қаңтарда испан конкистадоры Себастьян де Белальказар Попаян қаласына келді. XVI және XVII ғасырларда Попайан Перу вице-корольдігінің құрамындағы Кито Корольдік сот аймағының басшылығымен тағайындалған губернатор тарапынан басқарылды.

Перу және Жаңа Гранада вице-корольдіктері

Попайан Лима, Кито және Картахена қалалары арасындағы орналасуының арқасында өте маңызды қала болды. Тынық мұхитының ашылуына қарамастан, Попайан Испанияға жол тартқан алтын мен басқа да байлықтарды Картахена арқылы тасымалдау орталығы болып қала берді. Попайан сонымен қатар отарлық кен орны ретінде қызмет етті және 1760 жылдан 1819 жылға дейін түрлі номиналдағы алтын эскудо және күміс реаль монеталарын шығарды; ол 1826 жылдан кейін жаңа Колумбия Республикасы үшін де монета соғуды жалғастырды. Попайан бірнеше рет жер сілкінісінен қирады. Ең соңғы және зардапты жер сілкінісі он сегіз секундқа созылып, 1983 жылдың 31 наурызында болды. Қаланың қайта құрылуы он жылдан асты, және бүгінге дейін қайта жаралмаған учаскелерді көруге болады. Осы жер сілкінісінің салдарынан Колумбияда алғашқы сейсмикалық ережелер жинағы жасалды.

Тарихи қала орталығы

Попайанның тарихи орталығы төрт ғасырдан астам уақыт бойы сақталған барокко сәулетінің мысалдарына ие. Көшелердің көп бөлігі 1937 жылы таспен қапталған, алайда, бірнеше жоба қазіргі уақытта ескі қаланың түпкілікті келбетін қайта жаңартуға бағытталған.

Ел Морро дель Тулкан

Эль-Морро-дель-Тулкан – Попайан қаласының ең маңызды археологиялық ескерткіші. Ол б.з. 500-1600 жылдар аралығында салынған, төбесі кесілген пирамидадан тұрады. Бұл кезең кейінгі басшылық қоғамдар дәуірі деп белгілі. Қаланың құрылғанына 400 жыл толуына орай 1937 жылы қаланың негізін қалаушы Себастьян де Белальказардың құрметіне ескерткіш орнатылды, оған испан суретшісі Викторио Мачо жасаған атты мүсін қойылған.

Франсиско Хосе де Кальдас аудиториясы

Көптеген адамға "Параниньо" деген атпен таныс бұл әсерлі ғимарат 18 ғасырдың ортасында салынды және 1826 жылға дейін Доминикан орденінің монастырының бөлігі болды. Алғашқыда саз бен сабаннан салынған, кейіннен жылдар бойына жермен және плиткамен нығайтылды. 1827 жылы Симон Боливар оны тарихи мұра құндылығы бар мүлік деп жариялады, ол кезде ол Санто-Доминго алаңының алдындағы екі қабатты үй болған. Кауканың соңғы үлкен губернаторы Дон Мигель де Арройо Хуртадо оған қазіргі көрініс берген көптеген жөндеулер мен реформалар жасады. 20 ғасырдың басында бұл ғимарат Каука университетіне берілген кезде, бірнеше өзгерістер мен қосымша кеңейтулер жасалды, олар бастапқы кеңістіктердің барлығын қалпына келтірді.

Кальдас саябағы

Бұл саябақ 1537 жылы Попайан қаласымен бірге дүниеге келді, сол кезде діни, үкіметтік және қаланың негізін қалаушылардың ғимараттары төңірегінде жол желісі құрылды. Алғашқыда бұл орын базар болып пайдаланылған. 1538 жылы саябақтың ортасына дарға асу құрылғысы орнатылып, Хорхе Робледо мен Альваро Ойонның бастары кесілді. Дарға асу құрылғысы 1766 жылға дейін тұрды, содан кейін су шүмегімен ауыстырылды, ол 1805 жылға дейін сақталды. Одан кейін оның орнына тас үйіндісі қойылды, бірақ 1910 жылы француз мүсіншісі Рауль Верледің туындысы – Сабио Кальдасқа арналған ескерткіш ашылғаннан кейін ол да алынып тасталды. Осы ескерткіштің көшірмесі Боготадағы Плазолета де лас Нивес алаңында орналасқан. Сол кезде саябаққа жапырақты ағаштар отырғызылды. 2007 жылдың мамырында сәулетші Лоренцо Кастро саябақтың төңірегіндегі жаяу жүргіншілер аймағын кеңейту жөніндегі ұсыныс жасады, ал 2009 жылдың сәуірінде жұмыстың бірінші кезеңі басталды.

Каука университеті

Университет елдің түкпір-түкпірінен студенттерді қабылдайды. Ол 1827 жылы генерал Франсиско де Паула Сантандердің жарлығымен құрылған. Оның ұраны – Posteris Lumen Moriturus Edat. ХХ ғасырдың басынан бері бас кеңсе Доминикан орденінің монастырь кешенінде орналасқан, ол қаладағы діни архитектураның ең көрнекті үлгілерінің бірі.

Сағат мұнарасы

Гильермо Валенсияның "Попаян мұрыны" деп атаған сағат мұнарасы қаланың жақсы танымал символы болып табылады. Ол 1673 және 1682 жылдар аралығында собордың қасында 96 000 кірпіштен салынған. 1737 жылы Англияда жасалған сағат орнатылды. Оның механизмі екі қорғасын салмақтың күшімен жұмыс істеді, оларды 1814 жылы Колумбия тәуелсіздік күресі кезінде Антонио Нариньо оқ-дәрі жасау үшін металл қажет болғандықтан алмастырды. 1983 жылғы жер сілкінісінен кейін сағат сол ағылшын компаниясымен қайта жаңартылып, іске қосылды, бірақ кейіннен тоқтады.

Хумилладеро көпірі

Бұл көпір қаланың орталық және солтүстік аймақтарын байланыстырады. Ол 1873 жылы кірпіш пен тас аркалармен салынған. Жобаларын итальяндық монах Фрай Серафин Барбетти және оның мумияланған денесі діни өнер мұражайында сақталатын неміс инженері әзірлеген. Көпір қала орталығы мен Эль Кальехон (қазір Боливар) ауданы арасындағы жарылымды кесіп өтеді, бұрын осы жерден өту өте қиын болған, жаяу адамдар тізе бүгіп, иықтарымен жүруге мәжбүр болған. Сондықтан жаңа көпірге "Хумилладеро" деген ат қойылған. Ұзақ жылдар бойы бұл көпір қалаға кіретін негізгі жолдардың бірі болды. Колумбия тәуелсіздігі үшін күрестің бастапқы кезеңінде азат етуші әскерлер Попайан қаласына кіру үшін осы көпірден өтті. Көпірдің сақталған жоспары мен мықты құрылысы оның көптеген жер сілкінісінен зардап көрмеуіне мүмкіндік берді.

Калибио

Бұл шағын үй 17 ғасырда салынған. 1814 жылдың 15 қаңтарында оның жерінде Колумбияның тәуелсіздігі үшін шайқас өтті.

Сан-Франциско қаласы

Архитектор, сыншы және тарихшы Жермен Тельездің пікірінше, бұл шіркеудің фасады Колумбиядағы барокко стилінің ең көрнекті үлгісі болып табылады. Оның мұнарасында Дон Педро Агустин де Валенсияның сыйлаған қоңырауы орналасқан. Бұл ғибадатхана алтарь безендіруімен және кемелері мен апсидінің пропорцияларымен ерекшеленеді. Сан-Франциско алаңында жергілікті батыр Камило Торресқа қойылған ескерткіш тұр, оның көшірмесі Боготадағы Колежио Майор де Сан-Бартоломе алаңында орналасқан.

Санто-Доминго

Неогранадино бароккосының кейінгі кезеңіндегі туынды, оны испан сәулетшісі Антонио Гарсия жобалаған. Мұнда Кито және Испания мектептерінің сәулет, металл өнімдері және жиһаздарының тамаша мысалдары бар. Оның мінбері XIX ғасырдың бірінші жартысында қаланың көрнекті азаматы Франсиско Хосе де Кальдас жасаған. Осы шіркеуге жанында Каука университетінің құқық, саяси және әлеуметтік ғылымдар факультеті орналасқан, ол да отарлық стильде салынған.

Сан-Агустин, шіркеу және монастырь

Фрай Джеронимо Эскобар XVII ғасырдың соңында августиндіктер монастырын құрды, оның ғибадатханасы 1736 жылғы жер сілкінісінен қирады. Кейін қаланың көрнекті тұлғаларының көмегімен қайта жаңартылды, бірақ 1983 жылғы жер сілкінісінен кейін оны тағы да қалпына келтіру қажет болды. Ерекше назар аударатыны – ағаштан өрнектелген және алтынмен жалатылған алтарь, күмістен жасалған барокко стильіндегі көрмесі және Күйінішті Ананың бейнесі.

Ла Эрмита

Бұл қаладағы ең көне шіркеу, және кейде "Pro Tempore" соборы ретінде уақытша пайдаланылған. Ол 1546 жылы салынған, және 1983 жылғы жер сілкінісінен кейін табылған көркем алтарь сақталған. Бұл шіркеудің ең басты қызығушылық тудыратын жері – оның көшесі, себебі оның жолы Попаян қаласындағы көне жолдар сияқты тастан төселген.

Нуасра-Сеньора-де-ла-Асунсьон соборы

Бастапқыда бұл сабаннан тоқылған үй болған, бірақ 1609 жылы саздан және кірпіштен салынған екінші собор ашылды. Қазіргі ғимарат 1906 жылы архиепископ Мануэль Антонио Арболеда тарапынан қасиеттендірілді, ол оған тамаша еуропалық түтіктерден жасалған орган әкелді. Оның стилі неоклассикалық, ал ғимараттың көп бөлігі 1983 жылғы жер сілкінісі салдарынан қалпына келтірілді, соның ішінде 40 метрлік биіктіктегі үлкен күмбез де, оның қалпына келтіру жұмыстары жергілікті суретші Адольфо Дуэнас жасаған бастапқы жобаға сәйкес жүргізілді.

Сан-Хосе

Ол 1702 жылы американдық барокко стиліндегі иезуиттердің сәулеттік нұсқаулары бойынша салынған. Ол бірнеше өзгерістерге ұшырады, мысалы, соңғы өзгеріс 1983 жылы болды, онда кем дегенде екі ғасыр бойы бояу мен әкпен жабылған қасбеттің көп бөлігі ашық қалды.

Белен шіркеуі

Ол Белен төбесінде орналасқан, ал шағын ғибадатханадан қаланың панорамалық көрінісін тамашалауға болады. Бұл шіркеуге жету үшін "квинго" деп аталатын тас баспалдақтардан тұратын жолдан өту керек, ол қаланың әдемі көріністеріне жетелеуге ыңғайлы. 1717 жылдан бері бұл шағын ғибадатхана қаланың қасиетті қамқоршысы Санто Эчче Хомоның бейнесіне толыққанды сенімді сақтап келеді. Шіркеудің жанында 1789 жылғы тас карьерден жасалған крест орнатылған, оған көптеген аңыз байланысты. 1983 жылғы жер сілкінісінен кейін бұл шіркеу толығымен жаңа ғимаратпен алмастырылды.

Москера үй-музеі

Бұл үйде колониялық өнердің өте қызықты коллекциясы және Москера отбасының құнды естеліктері сақталған. Бұл үйді Каука университеті басқарады. Үй Москера Арболеда отбасына тиесілі болған, Колумбия тарихындағы танымал отбасы, олардың мүшелері 19 ғасырдың көп бөлігінде бір уақытта саяси, діни, әскери және дипломатиялық биліктің жоғары лауазымдарын атқарған. Ең көрнектілері: Хоакин Москера, Томас Сиприано де Москера, Мануэль Хосе Москера және Мануэль Мария Москера. Олардың барлығының әкесі Хосе Мария Москера и Фигероа, азат етуші Симон Боливар оны екінші атасы ретінде таңдайтын жалғыз адам деп есептеген.

Діни өнер мұражайы

Арболеда отбасының ескі үйі он сегізінші ғасырда дін қызметкері Андрес Перес Марселино Арройоның жобалары бойынша салынған. 1974 жылы қала оны сатып алып, 1979 жылы қазіргі қолданысқа келтіріп жөндеді. Олардың жинағында діни өнердің керемет мысалдары, күміс заттар, Кито мектебінің картиналары және отарлық дәуірдің суреттері бар. Жинақтағы мострациялар соншалықты құнды, олар тек қана Құрбан айт мерекесінде бірнеше күн бойы ғана жұртқа көрсетіледі.

Ұлттық музей Гиллермо Валенсия

Ол Просерес көшесіндегі сарайда орналасқан және испан әдебиетіндегі модернизмнің ең көрнекті өкілдерінің бірі – Гиллермо Валенсияға арналған. Оның көптеген бөлмелері құнды өнер туындыларымен және көркем бұйымдармен, сондай-ақ жүздеген таңдалған кітаптардан, дипломдардан, медальдардан және Гиллермо Валенсияның көрнекті саяси өмірі мен көркем әдеби және поэзиялық шығармалары үшін алған сыйлықтардан тұратын жинақпен безендірілген. Көшенің арғы жағындағы саябақта испан мүсіншісі Викторио Мачо жасаған ақынның мүсіні орналасқан. Бұдан бөлек, онда Валенсия әулетінің бірнеше буынының қабірлері бар отбасылық зират та бар.

Табиғи тарих мұражайы

Мұражай Каука университетіне тәуелді. Онда аймаққа тән жәндіктер, көбелектер және құстардың көрмесі, сондай-ақ Колумбиядан бұрынғы керамика коллекциясы ұсынылған.

Қасиетті апта

Попайан Иса Мәсіхтің азап шегіп, қайтыс болуын еске алатын Қасиетті апта шерулерімен кеңінен танымал. Шамамен XVI ғасырдың ортасынан бастап, Попайанның тарихи мұрағатындағы құжаттар 1558 жылғы шерулерді тіркегеннен бері, сейсенбіден бастап Қасиетті сенбіге дейін әр түнде киелі шерулер өткізіліп келеді. Ежелгі діни бейнелер Попайанның тарихи орталық көшелерімен шығарылады. Олар алдыңғы және артқы жағында төрттен ағаштан жасалған "қауырсын" арқылы ағаш платформаларға бекітіледі. Бұл қауырсындар платформаларды көтеріп жүретін "каргуэролардың" иығына тіреледі. Бұл шерулер Ілхабардағы оқиғаларды көрсетеді, олар Иса Мәсіхтің азаптары, айқышқа ілінуі және қайтысы туралы айтады. Әрбір көрініс "Пасо" деп аталады. Испан жаулаушылығынан бері пасолар дәстүрлі "каргуэролардың" иығында, қаланың басты шіркеулері мен ғибадатханаларын қамтитын крест тәрізді маршрутпен көшелермен жүріп өтеді. 2009 жылдан бері Попайанның Қасиетті апта шерулері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілген. Қасиетті аптада Попайан Эдмундо Москера Трояның 1960 жылдары бастаған Діни музыка фестиваліне (Festival de Música Religiosa) де үй иесі болады. Бұл фестивальде әлемнің түкпір-түкпірінен келген хорлар, солистер мен қасиетті музыкаға маманданған әртістер өнер көрсетеді. Сондай-ақ, осы жылы қолөнер бұйымдары мен тауарлық өнімдерді сататын өнер және қолөнер жәрмеңкелері де ұйымдастырылады. Ең маңызды қолөнер үлгілерінің бірі – Колумбия суретшілерінің туындыларын көрсететін "Manos de Oro".

Пуленьедегі Амо Иса

Пуэленьедегі Амо Иса Назарено – Колумбияның Попайан қалалық аймағының бөлігі Пуэленье шіркеуінде орналасқан католиктердің құлшылыққа арналған бейнесі. Амо Иса – Пуэленье приходының қасиетті қамқоршысы. Бұл бейне – Кито мектебінің стилінде XVIII ғасырда жасалған, көп түсті барокколық ағаштан ойылған Иса Мәсіхтің мүсіні. Бейнеге қатысты рәсімдер Ұлы аптада Попайанда тойланатын халықтық діни сенімнің бір бөлігі ретінде әртін соңғы күні жүзеге асырылады (жоғарыда қараңыз). Амо Исаның приходтың қасиетті қамқоршысы ретінде құрметіне арналған мереке әр жылдың тамыз айындағы соңғы жексенбіге дейінгі 15 күн бұрын фейерверктермен, шерулермен, діни рәсімдермен және мәдени шаралармен аталып өтеді.

Пубенца мейрамы

Попайан қаласы осы мерекелерді жыл басында, 5-13 қаңтар аралығында тойлайды. Бұл тойлар елдегі нәсілдік әртүрліліктің рухын көрсетеді, дәл сол сияқты, Пасто қаласында бір апта бойы өтетін Қаралар мен Ақтар мерекесі сияқты. Бұл бастама құлдық дәуірінде Попайанда пайда болды, сол кездегі нәсілдік кемсітушіліктен қашудың бір жолы ретінде туындаған.

Музыка

Бастапқы орындаушылардың арасында жақсы музыканы түсіндіре білетін, әсіресе Рождество мен жыл соңында Попайанның дәстүрлі тойларында көрінетін, флейталар (қамыстан жасалған), гуачаракалар, барабандар, каструэралар және үшбұрыштардан құралған хиримияны шебер ойнағандар болған. Попайан таулы аймағындағы шаруалар үш гитара мен маракадан тұратын ішекті аспаптарда вокалдық және аспаптық нұсқада пасео, меренге, пасильо және болеро сияқты әндерді орындайды.

Фильм

Қаладағы дәстүрлі киноны Bolívar мәдени орталығы көрсетеді, ол тәуелсіз фильмдерді ұсынады. Сонымен қатар, Campanario сауда орталығында төрт заманауи 3D цифрлық кино экраны бар Royal Films мультиплексі және Terra plaza сауда орталығында (қаладағы ең жаңасы) Cine Colombia мультиплексі бар жаңа театр да бар.

Бұған қоса, бірнеше кино клубтары бар, олардың көпшілігі Каука университетінде орналасқан. Cineclub La Tuátara әр сәрсенбі сайын Comfacauca технология институтының аудиториясында (2001 жылы ашылған), қаланың мәдени кеңістігі ретінде танылды. Радио Universidad del Cauca станциясының 104.1 FM жиілігіндегі "Кино радиосы" бағдарламасы – маңызды жаңалық, ол сенбі күндері түскі уақытта эфирге шығады және тақырыптық циклдар ұсынады. Олар кино туралы жаңалықтарды, «жетінші өнер» туралы және кино мен аудиовизуалды тілдің тарихы туралы баяндайды. Кино өндірісіне келетін болсақ, муниципалитетте жетінші өнерді дамытуға тырысатын адамдар бар.

Көлік

Попаян қаласында бір коммерциялық әуежай бар, Гиллермо Леон Валенсия әуежайы. Оны Avianca және Easyfly авиакомпаниялары пайдаланады.

Климат

Орташа температурасы 17,8 °C қаланы жылы орташа белдеуге орналастырады. Попайанда субтропикалық таулық климат басым, бірақ жауын-шашын тіпті ең құрғақ айда да жоғары болғандықтан, Кёппен оны Cfb (экваторлық Af климатының шегінде) деп сипаттайды, бұл қолданылған терминмен тікелей байланысты емес. Солтүстік жарты шардың ішінде орналасқандықтан, жазы қысқа қарағанда құрғақ болатын, бірақ ылғалдылығы жоғары Жерорта теңізі климатына тән белгілер байқалады.