Кіріспе
Манас виджнана (Скт. "Манас вижняна"; "ой білімі", man tra, jñāna-мен салыстырыңыз) – Йогакара және Дзен буддизмінде үйретілген сегіз сананың жетіншісі, бір жағынан ойлау арқылы тәжірибені нақтылайтын, екінші жағынан алаявиджнананың әмбебап санасы арқылы интуитивті түйсінуге байланысты тәжірибені жалпылайтын жоғары немесе интуитивті сана. Манас виджнана, сондай-ақ клиста-манас виджнана немесе жай ғана манас деп те аталады, оны алтыншы сана – мановижнанамен шатастыруға болмайды.
Санскрит тіліндегі "ой" деген сөздің бір-біріне ұқсауы
Дайсец Тейтаро Судзуки (жетінші сана үшін "Манас Виджняна" емес, "Манас" терминін қолданады) Ланкаватара Сутрасы Йогакара көзқарасының орнына Сегіз сананың Дзен көзқарасын ұсынады деп санайды. Ланкаватара Сутрасының аудармасына кіріспесінде ол бір-бірімен байланысты терминдердің айырмашылығын түсіндіреді: Ланкадағы буддалық психология – бұл сананы талдау, яғни Виджняналарды жіктеу. Бұл буддизм психологиясын дұрыс түсіну үшін мына терминдерді білу қажет: цитта, манас, виджнана, мановиджняна және алаявиджнана. Ең алдымен Виджнянадан бастайық. Виджняна – "бөлу" мағынасын беретін vi префиксі мен "түсіну", "білу" мағынасын беретін jñā түбірінен құралған. Осылайша, Виджняна – ажырату, саралау немесе үкім шығару қабілеті. Көз алдына бір зат келгенде, ол қызыл алма немесе ақ мата ретінде қабылданып, бағаланады; мұны істеу қабілеті көз виджнана деп аталады. Сол сияқты, дыбыс үшін құлақ виджнанасы, иіс үшін мұрын виджнанасы, дәм үшін тіл виджнанасы, сезіну үшін дене виджнанасы және идеялар үшін ой виджнанасы (мановиджняна) бар – әлемнің сыртқы немесе ішкі түрлі аспектілерін ажырату үшін барлығы алты түрлі Виджняна. Осы алты Виджнянаның ішінде Мановиджняна ең маңыздысы, себебі ол Манас деп аталатын ішкі қабілетпен тікелей байланысты. Манас – ойлау органы ретіндегі санаға ұқсас, бірақ ол одан да көп, өйткені ол ойлау нәтижесіне байланысудың күшті күшіне ие. Бұл байланысу күші тіпті одан да басым болуы мүмкін. Манас алдымен қалайды, содан кейін үкім шығару үшін ажыратады; үкім шығару – бөлу, ал бұл бөлу өмірді дуалистік тұрғыда қарастыруға әкеледі. Сондықтан Манас өмірдің дуалистік түсінігіне берік байланысқан. Қалау және ойлау Манастың құрамында тығыз өрілген. Citta түбірі cit – "ойлау" сөзінен шыққан, бірақ Ланкада түбір ci – "жинау", "ретпен орналастыру" деп алынады. Осылайша, Citta – барлық ойлар мен іс-әрекеттердің тұқымдары жинақталатын және сақталатын қойма. Дегенмен, Citta екі мағынаға ие: жалпы және нақты. Жалпы мағынада қолданылғанда, ол "сана", "ойлау", "идеялар" дегенді білдіреді, соның ішінде Манас пен Мановиджняна, сондай-ақ Виджняналардың қызметі; ал нақты мағынада ол Алаявиджнананың салыстырмалы аспектілерінде синоним болып табылады және басқа барлық саналық қабілеттерден ерекшеленеді. Бірақ ол Citta mātra, тек сана түрінде қолданылғанда, тағы бір мағынаға ие болады. Біз бұл жерде Citta ең жоғары мағынасында пайда болады деп айта аламыз, өйткені ол жай ғана ойлау, ақыл-ой немесе сананың функциясы ретінде қабылдау емес. Ол абсолюттік жағынан Алаямен бірдей. Бұл кейінірек айқын болады. Алаявиджнана – ālaya+виджнана, ал ālaya – болашақта пайдалану үшін заттарды жинап алатын қойма. Осылайша, Citta жинақтаушы қабілет ретінде Алаявиджнанамен бірдейленеді. Шынында, Алая – Виджняна емес, оның ішінде ешқандай ажырату күші жоқ; ол Виджняна арнасы арқылы оған құйылғанның бәрін кемсітпей қабылдайды. Алая мүлдем бейтарап, бейжай және үкім шығаруға дайын емес.
What may be termed Buddhist psychology in the Laṅkā consists in the analysis of mind, that is, in the classification of the Vijñānas. To understand thus the psychology of Buddhism properly the knowledge of these terms is necessary: citta, manas, vijñāna, manovijñāna, and ālayavijñāna. To begin with Vijñāna. Vijñāna is composed of the prefix vi, meaning "to divide", and the root jñā which means "to perceive", "to know". Thus, Vijñāna is the faculty of distinguishing or discerning or judging. When an object is presented before the eye, it is perceived and judged as a red apple or a piece of white linen; the faculty of doing this is called eye vijñāna. In the same way, there are ear vijñāna for sound, nose vijñāna for odour, tongue vijñāna for taste, body vijñāna for touch, and thought vijñāna (manovijñāna) for ideas—altogether six forms of Vijñāna for distinguishing the various aspects of world external or internal. Of these six Vijñānas, the Manovijñāna is the most important as it is directly related to an inner faculty known as Manas. Manas roughly corresponds to mind as an organ of thought, but in fact it is more than that, for it is also a strong power of attaching itself to the result of thinking. The former may even be considered subordinate to this power of attachment. The Manas first wills, then it discriminates to judge; to judge is to divide, and this dividing ends in viewing existence dualistically. Hence the Manas' tenacious attachment to the dualistic interpretation of existence. Willing and thinking are inextricably woven into the texture of Manas. Citta comes from the root cit, "to think", but in the Laṅkā the derivation is made from the root ci, "to pile up", "to arrange in order". The Citta is thus a storehouse where the seeds of all thoughts and deeds are accumulated and stored up. The Citta, however, has a double sense, general and specific. When it is used in the general sense it means "mind", "mentation", "ideas", including the activities of Manas and Manovijñāna, and also of the Vijñānas; while specifically it is a synonym of Ālayavijñāna in its relative aspects, and distinguishable from all the rest of the mental faculties. When, however, it is used in the form of Citta mātra, Mind only, it acquires still another connotation. We can say that Citta appears here in its highest possible sense, for it is then neither simply mentation nor intellection, nor perception as a function of consciousness. It is identifiable with the Ālaya in its absolute aspect. This will become clearer later on. Ālayavijñāna is ālaya+vijñāna, and ālaya is a store where things are hoarded for future use. The Citta as a cumulative faculty is thus identified with the Ālayavijñāna. Strictly speaking, the Ālaya is not a Vijñāna, has no discerning power in it; it indiscriminately harbours all that is poured into it through the channel of the Vijñānas. The Ālaya is perfectly neutral, indifferent, and does not offer to give judgments.
"Манас-вижнананың" түрлі сипаттамалары
Манас виджнананың негізгі функцияларының бірі – дүкен санасының субъективті жағдайын қабылдау және оны қате түрде өз эгосы ретінде қарастыру, осылайша эголық байланыс жасау. Манас-вижнананың негізгі табиғаты – ойлау. Осы жетінші сананың «ойлауы» мен алтыншы сананың «ойлауы» арасында айырмашылық бар. Саналы түрде басқарылмаған Манас виджнана саналы шешімдердің қайшылықтарын тудыратын және үздірілмейтін өзіне деген сүйіспеншілікке әкелетін әлемнің санасы деп есептеледі. Манас виджнананы «адамның әртүрліліктің шектерін іштен көретін сана» деп сипаттауға болады. Манас-вижнана санасы – жақсылық пен жамандықтың мәңгі жинақталатын орны ретінде сипатталады. Манас-вижнана санасы – мано санасы мен алявижнана арасындағы байланыс саласы болып саналады. Манас-вижнана жетінші сана ретінде адам өмірінің негізі, ол үздірілмей жалғасып, өзгеріп отырады және танымның алтыншы санасының негізі болып табылады. Дэйсец Тейтаро Судзукидің Ланкаватара сутрасының аудармасына кіріспесінің ІІ бөлімінде Мановиджьяна, яки «ойды білетін нәрсе», тікелей «Манас» деп аталатын ішкі қабілетпен байланыстырылған. «Манас» – ойлаудың нәтижесіне жабысатын күшті күш. Осы көзқарас бойынша, «ой-сананың саналылығы», яғни ойды сезінетін сананың бөлігі, аяқталған ойлау процесіне өзіндік «жабысу» қабілетіне ие екенін анықтауға болады. Бұл адамның өз ойларын байқауының қиындығын түсіндіреді, себебі «манас» немесе «жабысу» алдымен ажыратылуы керек.