Африкалық вервет маймылы

Кіріспе

Ескі әлем маймылы (Chlorocebus pygerythrus), немесе жай ғана вервет – Африкаға тән Cercopithecidae тұқымдасына жататын ескі әлем маймылы. "Вервет" термині Chlorocebus туысының барлық мүшелеріне қатысты қолданылады. Бес ерекше түршесі көбінесе Оңтүстік Африканың көп бөлігінде, сондай-ақ кейбір шығыс елдерінде кездеседі. Бұл негізінен шөппен қоректенетін маймылдардың қара беттері және сұр түсті денесі бар, олардың дене ұзындығы әйелдерде шамамен, ал еркектерде шамамен болады. Табиғи популяцияларды зерттеуден басқа, вервет маймылдары адам емес примат моделі ретінде адамдардың генетикалық және әлеуметтік мінез-құлқын түсінуге көмектеседі. Олардың адамға тән сипаттары бар екені белгілі, мысалы, гипертония, қысылыс, әлеуметтік және алкогольге тәуелділік. Верветтер 10-нан 70-ке дейінгі санды топтарда өмір сүреді, ал еркектер жыныстық жарақатқа жеткен кезде басқа топтарға көшеді. Вервет маймылдары туралы зерттеулер олардың қарым-қатынасын және дабыл сигналдарын, әсіресе туысқандар мен топты тану, сондай-ақ нақты жыртқыштарды анықтауға қатысты зерттейді.

Синонимиясы

С. p. pygerythrus, Cercopithecus aethiops, бұрын төрт түршеге бөлінген:

C. a. pygerythrus, Оңтүстік Африкадан (Батыс Кейп, Шығыс Кейп, Солтүстік Кейп және оңтүстік Квазулу-Натал), және Лесотодан таралған; ақшыл түсті аяқтары мен ақ қолдары және аяқтары бар делінеді (бірақ қолдары сұр түсті шашыраңқы түктері бар қара түсті де болуы мүмкін), сондай-ақ солтүстік-шығыс Ботсвана мен Окавангодан; аяқтары сарғыш, ал арқасы сары түсті. Флорида штатындағы Дания-Бич қаласында шамамен 40 вервет мекендейді.

Физикалық сипаттама

Вервет маймылы сұр лангурға өте ұқсас, қара беті ақ түсті шаш жиегімен және жалпы түсі көбінесе күміс сұр болады. Бұл түрде жыныстық диморфизм байқалады; аталықтары аналықтарынан салмағы және дене ұзындығы жағынан ірілеу болады және оларды көк түсті мошонкасынан тануға болады. Ересек аталықтарының салмағы аралығында, орташасы , ал дене ұзындығы бас шетінен құйрық тамырына дейін аралығында, орташасы . Ересек аналықтарының салмағы аралығында, орташасы , ал дене ұзындығы аралығында, орташасы .

Әлеуметтік мінез-құлық

Еркектер жыныстық жетілуге жеткенде, көрші топқа көшеді. Көбінесе, еркектер бауырларымен немесе жақын құрбыларымен бірге көшеді, бұл резиденттік топтың еркек және ұрғашыларының агрессиясынан қорғану үшін жасалғандықтарын көрсетеді. Бұрын еркектерді алмастырған топтар, жаңа еркек келген кезде айтарлықтай аз агрессия көрсетеді. Көп жағдайда, еркектер жақын топтарға көшеді. Бұл, әрине, жүрілген қашықтық бойынша пайданы арттырады, бірақ генетикалық айырмашылықты азайтады, нәсілдік араласу мүмкіндігін арттырады. Ұрғашылар өмір бойы өз топтарында қалады. Әр жыныс үшін жеке үстемдік иерархиясы бар. Еркектердің иерархиясы жасқа, топтағы өмір сүру мерзіміне, күресу қабілетіне және одақтастарына байланысты анықталады, ал ұрғашылардың иерархиясы анасының әлеуметтік статусына тәуелді. Өзара әрекеттердің көп бөлігі ұқсас рангдағы және жақын туысқандар арасында жүзеге асады. Туысқан еместер арасында, әйелдер жоғары рангдағы отбасы мүшелерін күту үшін бәсекелеседі, бұл, мүмкін, ресурстарға көбірек қол жеткізу үшін жасалады. Бұл байқаулар жеке тұлғаны тану мүмкін екенін және генетикалық туыстық пен әлеуметтік статусқа қарай айыруға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Әртүрлі топтар арасындағы өзара әрекеттер өте агрессивтіден достыққа дейін өзгереді. Сонымен қатар, жеке тұлғалар басқа топтардың дауыстарын тани алады және әрбір дауыстың қай маймылдан және қай маймылға арналғанын анықтай алады, тіпті егер дауыс топты ауыстыруы мүмкін жас еркек маймыл жасаса да. Бұл топ мүшелері басқа топтардың қызметін, соның ішінде топ ішіндегі тұлғалардың қозғалысын белсенді түрде бақылайтынын көрсетеді. Топтар ішінде агрессия көбінесе иерархияда төмен тұрған тұлғаларға бағытталады. Тұлға үш жасқа толғаннан кейін, қақтығысқа түсу ықтималдығы едәуір артады. Қақтығыс көбінесе бір топ мүшесі екінші топтың жақын туысына қарсы агрессия көрсеткен кезде туындайды. Бұдан әрі, еркектер де, әйелдер де бұрын қақтығысқа қатысқан жақын туыстары бар тұлғаларға қарсы агрессияны қайта бағыттауы мүмкін. Бұл тек жеке тұлғаларды ғана емес, сонымен қатар тұлғалар арасындағы байланыстарды да тануды көрсетеді. Бұл басқалардың жеке туыстық байланыстарын тану мүмкін екенін білдірмейді, бірақ әлеуметтік қатынастарды айыру жүзеге асырылады.

When males reach sexual maturity, they move to a neighboring group. Often, males move with a brother or peer, presumably for protection against aggression by males and females of the resident group. Groups that had previously transferred males show significantly less aggression upon the arrival of another male. In almost every case, males migrate to adjacent groups. This obviously increases benefits in regard to distance traveled, but also reduces the amount of genetic variance, increasing the likelihood of inbreeding. Females remain in their groups throughout life. Separate dominance hierarchies are found for each sex. Male hierarchies are determined by age, tenure in the group, fighting abilities, and allies, while female hierarchies are dependent on maternal social status. A large proportion of interactions occurs between individuals that are similarly ranked and closely related. Between unrelated individuals, female competition exists for grooming members of high ranking families, presumably to gain more access to resources. These observations suggest individual recognition is possible and enables discrimination of genetic relatedness and social status. Interactions between different groups are variable, ranging from highly aggressive to friendly. Furthermore, individuals seem to be able to recognise cross group vocalisations, and identify from and to which monkey each call is intended, even if the call is made by a subadult male, which is likely to transfer groups. This suggests the members within a group are actively monitoring the activity of other groups, including the movement of individuals within a group. Within groups, aggression is directed primarily at individuals that are lower on the hierarchy. Once an individual is three years or older, it is considerably more likely to be involved in conflict. Conflict often arises when one group member shows aggression toward a close relative of another. Further, both males and females may redirect aggression towards individuals in which both had close relatives that were previously involved in a conflict. This suggests complex recognition not only of individuals, but also of associations between individuals. This does not suggest recognition of other's individual kinship bonds is possible, but rather that discrimination of social relationships does occur.

Даму қоңыраулары және ұрпақты тану

Вервет маймылдарының төрт расталган жыртқышы бар: барыс, бүркіт, питон және бабуин. Әр жыртқышты көргенде, оның ерекше дыбыстық дабыл шақыруы естіледі. Бала кезінде верветтер тек бақылау арқылы түрлі шақыруларды үйренеді, тікелей оқытусыз. Сенімсіз сигнал берушілермен тәжірибе жасағанда, жекелеген адамдар белгілі бір адамның қате шақыруларына үйреніп алады. Белгілі бір жыртқышқа қатысты реакция азайғанымен, егер сенімсіз адам басқа жыртқышқа қатысты дабыл шақырса, топ мүшелері дабыл шақырушының сенімді екеніне сияқты жауап береді. Бұл вервет маймылдары шақырушының өзін ғана емес, сонымен қатар ол қандай мағынаны жеткізіп жатқанын да тани алады дегенді көрсетеді. Вервет маймылдарының 30-ға дейін әртүрлі дабыл шақыруы бар деп саналады. Табиғатта, олар адамның жақындап келе жатқанын көргенде басқаша шақырады, бұл зерттеушілерді вервет маймылдары құрлықтағы және ұшатын жыртқыштарды ажырата алады деген ойға жетеді. Аналар өз балаларын тек айқайынан таниды. Жастардың айқайы барлық аналардың реакциясын тудырады, бірақ баланың өз анасы айқайға қарай қарауын тезірек бастайды және қарауы ұзаққа созылады. Бұдан әрі, аналар өз балаларының қақтығысында көмектесетіні байқалды, бірақ басқа жастарға көмектесе бермейді. Басқа аналар баланың қай анаға тиесілі екенін анықтай алады. Адамдар баласы айқайлаған анаға қарайтын көрінеді.

Туыстық қатынастар

Бауырлар даму кезінде басым әлеуметтік қарым-қатынастарды қамтамасыз етеді. Әлеуметтік топтар ішінде ана мен бала және бауырластардың өзара әрекеттесуі ерекше топтар болып табылады. Бауырластардың өзара қарым-қатынасы көбінесе қолдаушы және достық, бірақ бәсекелестік те болады. Бәсекелестік негізінен анасының сүтінен кейін ресурстарды бөлуге байланысты. Мысалы, бауырлар анасының оларға қанша уақыт арнауын таластырады. Әдетте, ананың бала туу аралығының нәтижесінде балалар тым жақын уақытта туылмайды. Алломатердің көмегімен бұл уақытты қысқартуға болады. Топ ішіндегі туыстық және бауырластық қарым-қатынастардың анықтығы одақ құрудың бір түрі болуы мүмкін, бұл күтім жасауға келетінде салыстырмалы түрде төмен шығынға түседі. Басқа одақтар жақын туысқа қарсы әрекет еткен агрессивті тұлғалармен туындаған қақтығыстар арқылы көрінеді. Алломатеринг – анадан басқа біреудің нәрестеге күтім жасауы. Маймандардың тобында нәрестелерге көп көңіл бөлінеді. Нәресте дүниеге келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң, топтың әрбір мүшесі нәрестені кем дегенде бір рет қолмен ұстап немесе иіскеп тексеріп шығады. Топтың барлық мүшелері нәрестеге күтім жасауға қатыса алады, бірақ әлі етеккір келмеген жас аналардың көп бөлігін алломатеринг құрайды. Бұл ана мен алломатер үшін өзара тиімді. Алломатерлерді пайдаланатын аналар бала туу аралығын қысқартады, ал алломатерлер нәресте тәрбиелеу тәжірибесін жинақтап, өз балаларын тәрбиелеуде сәттіліктерін арттырады. Жас аналар алломатер ретінде таңдайтын нәрестеге қатысты айырмашылық жасайды және көбінесе бауырларын немесе жоғары дәрежелі тұлғалардың нәрестелерін таңдайды. Анасы жас қызына жаңа туған бауырына ана болуға рұқсат бергенде, ана өзінің нәрестеге жұмсайтын күшін азайтады, ал жетілмеген қызын сәтті тәрбиелеу мүмкіндігін арттырады. Әжелер мен немерелер гендерінің ширегін бөліседі, сондықтан олар топтағы туыс емес мүшелерге қарағанда жақын қарым-қатынас құруға бейім. Нәрестелер тек туыс емес мүшелерге қарағанда әжелеріне жиі жақындасады, сондай-ақ өз аналарын қоспағанда, басқа ересек туыстарына қарағанда әжелерін артық жақсы көреді. Қосымша зерттеулер әжелердің немерелерінің жынысына қатысты ешқандай артықшылық танытпағанын көрсетті. Әжелердің немерелеріне деген қызығушылығы олардың топтағы дәрежесіне байланысты туындайды. Жоғары дәрежелі әжелер төмен дәрежелі әжелерге қарағанда немерелеріне көбірек көңіл бөледі. Әжелердің болуы нәрестелердің өлім-жұлымының төмендеуімен байланысты.

Siblings likely provide the prevailing social relationships during development. Within social groups, mother offspring and sibling interactive units are distinct groups. The sibling interactions are heavily supportive and friendly, but do have some competition. Contests primarily involve postweaning resource allocation by the common mother. For example, siblings have conflict over grooming time allocated by their mother. Offspring are usually not born in extremely close time proximity due to the interbirth period of the mother. This time can be reduced by use of an allomother. The clarity of the familial and sibships within a group may act as a form of alliance, which would come at relatively low cost in regards to grooming. Other alliances are shown through conflict with aggressive individuals that have acted against a closely related sibling. Allomothering is the process when another individual besides the mother cares for an infant. In groups of vervet monkeys, infants are the target of a tremendous amount of attention. Days after an infant is born, every member of the group inspects the infant at least once by touching or sniffing. While all group members participate in infant caretaking, juvenile females that cannot yet menstruate are responsible for the majority of allomothering. The benefit is mutual for the mother and allomother. Mothers that use allomothers are able to shorten their interbirth periods, the time between successive births. At the same time, allomothers gain experience in rearing infants, and had more success in raising their own offspring. Juvenile females discriminate in preference for the infant they choose to allomother, and usually choose siblings or infants of high ranking individuals. When a mother allows her juvenile daughter to become an allomother for a newborn sibling, the mother decreases her own investment in the infant, while increasing the chances of successful rearing of her immature daughter. Grandmothers and grandchildren share one quarter of their genes, so they should be more likely to form affiliative relationships than unrelated members in a group. Not only do infants approach their grandmothers more often than unrelated members, but they also prefer their grandmothers compared to other adult female kin, not including their own mothers. Additional research has shown grandmothers show no preference over the sex of their grandchild. Interest in the grandchild spurred from the rank of the grandmother within a group. Higher ranking grandmothers showed more interest in caring for their grandchildren when compared to low ranking grandmothers. The presence of grandmothers has been associated with a decrease in mortality of infants.

Қастық

Жануарлар әлемінде өшпенділікке саятын әрекеттер өте сирек кездеседі. Көбінесе, "өшпенділік" көрсеткен жеке тұлғаның өзі немесе оның жақын туысы тікелей емес пайдаға ие болады. Вервет маймылдары бәсекелес жануардың тамақ көзін жеуге немесе ұрлаудың орнына жоюға бейім. Тамақты жоюға жұмсалатын энергияға қарамастан, бұл жеке тұлғаға бәсекелестік артықшылығын ұсынады. Бұл, әсіресе, өз тобында басқа еркектермен ығыстырылу қаупі бар еркектер үшін маңызды.

Адамдармен қарым-қатынасы

Маймылдар биомедициналық зерттеулер үшін қолданылады. Көптеген адамдар, вервет колонияларына жақын тұратындар, оларды зиянкестер деп санайды, себебі олар тамақтарын ұрлайды. Кейбір аймақтарда вервет маймылдарының өлтірілуіне қатысты ауыр айыппұлдар салынған. IUCN мәліметінше, оның статусы – "алаңдаушылық тудырмайды". Бұл түр ежелгі Египетте, оның ішінде Қызыл теңіз тауларында және Ніл аңғарында белгілі болған. Акротириде табылған фрескалық суреттер, Жерорта теңізіндегі Санторини аралындағы осы елді мекеннің тұрғындарына шамамен б.з.д. 2000 жылдары вервет маймылы белгілі болғанын көрсетеді; бұл факті Египет пен Акротири арасындағы ерте байланысқа дәлел ретінде ерекше аталады. Қызыл теңіз жағалауындағы римдік египеттік Беренике порты қаласынан б.з. 1-ші ғасырының соңына дейінгі қазба жұмыстары, сол кезде вервет маймылдары үй жануарлары ретінде ұсталып, күтілгенін көрсетеді.