Кіріспе

Джеффри Чосердің өлеңі «Герцогиня кітабы», сондай-ақ «Бланш өлімі» деп танылады, Джеффри Чосердің өмірі, «Британ энциклопедиясы», 1910. 11 наурыз 2008 ж. қол жетімді. Бұл Чосердің негізгі өлеңдерінің ең ертесі, оған дейін оның «АБВ» атты қысқа өлеңі және мүмкін «Гүлдің романы» аудармасы ғана бар. Өлеңнің тақырыбы мен атауына сүйенсек, көптеген дереккөздер оны 1368 жылдың 12 қыркүйегінен кейін (Ланкастердің Бланшы қайтыс болған кезде) және 1372 жылдан бұрын жазылған деп санайды, ал көптеген соңғы зерттеулер 1368 жылдың соңына жатқызады. Көптеген (бірақ даулы) дәлелдер Чосердің осы өлеңді Джон Гонттың әйелі, Ланкастердің Бланшының өліміне арнағанын көрсетеді. Дәлелдердің қатарында Елизавета дәуірінің антиквары Джон Стоудың қолмен жазылған жазбалары бар, ол өлеңнің Джон Гонттың өтініші бойынша жазылғанын көрсетеді. Өлеңде «Ақ» сөзі жиі кездеседі, бұл «Бланш» есімін ойынға салу болып табылады. Сонымен қатар, өлеңнің соңында «ұзын қамал» туралы айтылады, ол Ланкастер үйіне (1318-жол) сілтеме жасайды, ал «бай төбе» Джон Гонттың Ричмонд графы болғанын (монд=төбе) (1319-жол) көрсетеді, сондай-ақ баяндаушы Джон Гонттың қасиеттісінің атымен – Әйіпті Жоханға ант етеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Өлеңнің басында сегіз жылдан бері түсініксіз аурудан зардап шегіп, ұйықтамай жатқан ақын (37-жол) төсегінде кітап оқып отыр. Кітап – ежелгі әңгімелер жинағы, онда Цейкс пен Алкионаның тарихы айтылады. Оқиғада Цейкс теңізде қаза тапқандығы және оның әйелі Алкионаның оның жоқтығына күйініп, қайғырғандығы баяндалады. Тағдырына наразы болып, ол Юнона құдайына түс көру үшін дұға етеді. Юнона Морфейге елші жібереді, ол Цейкстің денесін Алкионаға жеткізіп, хабарды жеткізеді. Елші Морфейді тауып, Юнонаның бұйрығын жеткізеді. Морфей суға батқан Цейксті тауып, таң атқанға үш сағат бұрын Алкионаға жеткізеді. Қайтыс болған Цейкс Алкионаға өзін жерлеуін және қайғысын тоқтатуын өтінеді, ал Алкиона көзін ашқанда Цейкс жоғалып кетеді. Ақын Цейкс пен Алкионаның оқиғасын тоқтатады және егер Юнона немесе Морфей сияқты құдайы болғанда, Алкиона сияқты ұйықтауға ниеттенгенін айтады. Содан кейін ол Морфейге сыйлық ретінде беретін сәнді төсекті сипаттайды, егер құдай оның орнын білсе. Кітапқа және ойларына беріліп, ақын кітабын қолына ұстап, кенеттен ұйықтап қалады. Ол түсінің тым ғажайып екенін, ешкімнің оны дұрыс түсіндіре алмайтынын айтады. Ол түсін айтуға кіріседі. Ақын Трой тарихының суреттерімен әсемделген терезелері және Розаның романсы туралы әңгімелермен боялған қабырғалары бар бөлмеде оянғанын түсінеді. Ол аң аулау шуын естіп, бөлмеден шығып, кім аң аулап жатқанын сұрайды. Аң аулаудың Октавианға тиесілі екені анықталады. Иттер босатылып, аң аулау басталады, ал ақын мен кішкентай итті қалдырып кетеді, ақын орманға оның соңынан ере жетеді. Ақын кең жайлауға тап болып, қара киім киген рыцарьдың әйелінің өліміне арнап ән жазып жатқанын көреді. Ақын рыцарьдан қайғысының себебін сұрайды. Рыцарь шахмат ойнағанын, Фортунамен ойнап, патшайымын жоғалтып, матқа түскенін айтады. Ақын бұл сөзді тура мағынасында түсініп, қара рыцарды шахмат ойыны үшін ренжімеуге шақырады. Рыцарь өмірі бойы Махаббатқа қызмет еткенін, бірақ көп жылдар бойы әйелге жүрегін беруді күткенін, содан кейін барлығынан асып түсетін әйелмен кездескенін айтуға кіріседі. Ол оның көркемдігі мен мінезі туралы айтады және оның аты "жақсы, әдемі Ақ" екенін жариялайды. Ақын әлі де шахматтың метафоралық ойынын түсінбей, қара рыцардан әңгімені аяқтауын және не жоғалғанын түсіндіруін сұрайды. Рыцарь махаббатын білдіруге тырысқанын, махаббаттың өзара болуы үшін көп уақыт күткенін және олар көп жылдар бойы тамаша үйлесімде болғанын айтады. Бірақ баяндаушы түсінбейді және Ақтың қайда екенін сұрайды. Содан кейін рыцарь Ақ қайтыс болғанын айтады. Ақын оқиғаның мәнісін түсінеді, аң аулау аяқталады және ақын кітабын қолымен ұстап оянады. Ол түсі туралы ойланып, оның тым ғажайып екенін және оны өлеңге қосу керектігін шешеді.

Басылымдар

Джеффри Чосер, "Ұйқыдағы көріністер және басқа да өлеңдер: Авторитетті мәтіндер, контексттер, сын", ред. Кэтрин Л. Линч (Нью-Йорк: Нортон, 2007), 3–37 бб. "Герцогиняның кітабы", ред. Колин Уилкоксон, "Риверсайд Чосер" жинағында, ред. Ларри Д. Бенсон, үшінші басылым (Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2008), 329–46 бб. Джеффри Чосер, "Герцогиняның кітабы", ред. Хеллен Филлипс, Дурхам және Сент-Эндрюс ортағасырлық мәтіндері, 3 (Дурхам: Дурхам және Сент-Эндрюс ортағасырлық мәтіндері, 1982). "Герцогиняның кітабы", Джеффри Чосердің толық шығармаларында, ред. Уолтер Уильям Скит (Лондон: Оксфорд университетінің баспасы, 1937), 83–96 бб.

Аудармалар

Герцогиня кітабы: Джеффри Чосер, XIV ғасырдағы орта ағылшын тіліндегі өлең, Ричард Скотт Робинсон аудармасы (2016)
Джеффри Чосер, "Түс көру өлеңдері және басқа да туындылар", А. С. Клайн аудармасы (2008)