Кіріспе
Неміс халық мүсінінің ойдан туған кейіпкері Тиль Эуленшпигель () – еуропалық әңгімелеу дәстүрінің басты кейіпкері. Шамамен 1510 жылы жарық көрген неміс кітабы халық батыры туралы ең ерте сақталған жазба болып табылады (1510/12 жылғы алғашқы басылымы фрагменттер түрінде сақталған), бірақ оның негізінде ертеректегі Төменгі неміс халық мүсіні болуы мүмкін. Бұл кейіпкер нақты тарихи тұлғаның прототипі болуы да мүмкін. Эуленшпигель – Брансвик-Люнебург герцогтығының тумасы, оның пикарескалық жолы оны Киелі Рим империясының көптеген аймақтарына алып келеді. Ол замандастарына әртүрлі әсте жоқтар жасап, олардың кемшіліктерін әшкерелейді. Оның өмірі 14 ғасырдың бірінші жартысында өтеді, ал кітаптың соңғы тарауларында 1350 жылғы обадан қаза тапқаны айтылады. Эуленшпигельдің тегін аударғанда "басқұс айнасы" деген мағына береді; 1515 жылғы кітаптың мұқабасы, сондай-ақ Мелльн (Шлезвиг-Гольштейн) қаласындағы оның бейіт тасы оны басқұс пен қол айнасынан құралған ребус түрінде бейнелейді. Атаудың шын мәнінде Төменгі неміс тіліндегі "көтергішті сүрт" деген фразаға ойнап айтылғаны болжамдалады. Эуленшпигель туралы әңгімелердің заманауи нұсқалары 19 ғасырдың соңынан бері жарияланып келеді. Шарль Де Костердің "Тил Уленшпигель және Ламме Гоэдзак туралы аңыз" (1867) кейіпкерді Реформация және Голландия төңкерісі заманына көшіреді; романның Уленшпигелі (қазіргі голланд тілінде Tijl Uilenspiegel) фламанд қозғалысының символы ретінде қабылданды.
Till Eulenspiegel (; ) is the protagonist of a European narrative tradition. A German chapbook published around 1510 is the oldest known extant publication about the folk hero (a first edition of c. 1510/12 is preserved fragmentarily), but a background in earlier Middle Low German folklore is likely. The character may have been based on a historical person. Eulenspiegel is a native of the Duchy of Brunswick Lüneburg whose picaresque career takes him to many places throughout the Holy Roman Empire. He plays practical jokes on his contemporaries, at every turn exposing vices. His life is set in the first half of the 14th century, and the final chapters of the chapbook describe his death from the plague of 1350. Eulenspiegel's surname translates to "owl mirror"; and the frontispiece of the 1515 chapbook, as well as his alleged tombstone in Mölln, Schleswig Holstein, render it as a rebus comprising an owl and a hand mirror. It has been suggested that the name is in fact a pun on a Low German phrase that translates as "wipe arse". Modern retellings of the Eulenspiegel story have been published since the latter 19th century. The Legend of Thyl Ulenspiegel and Lamme Goedzak, by Charles De Coster (1867), transfers the character to the period of the Reformation and the Dutch Revolt; the novel's Ulenspiegel (in modern Dutch, Tijl Uilenspiegel) was adopted as a symbol by the Flemish Movement.
Шығуы мен тарихилығы
Кітапшаға сәйкес, Юленспигель шамамен 1300 жылы Брансвикке жақын Төменгі Саксониядағы Кнайтлинген қаласында дүниеге келген. Ол жер аударылған (Landfahrer) ретінде Киелі Рим империясы, әсіресе Солтүстік Германия, сондай-ақ Төменгі елдер, Богемия және Италия арқылы саяхаттады. Ол 1350 жылы Любек пен Гамбург маңындағы Мёльн қаласында, Шлезвиг-Гольштейнде, "Қара өлімнен" қайтыс болды деседі. Эуленспигель туралы алғашқы кітапша 1510-1512 жылдары Страсбургте басылды. Дәстүрдің фольклорлық бастауын 15 ғасырда іздеу орынды, бірақ "Eulenspiegel есімі 1400 жылға дейін Төменгі Саксонияда алаяқтар мен жалғаншылар туралы әңгімелерде қолданылған" деген болжамдарға қарамастан, 15 ғасырдағы Till Eulenspiegel туралы сілтемелерді табу өте қиын. 1510 жылғы кітапшаның авторына қатысты бірнеше пікір бар, бірақ ешқайсысы кеңінен қабылданбады. Ықтимал авторлардың қатарында Томас Мурнер, Герман Боте, Иероним Бруншвиг немесе Иоганн Грингерді қоршаған авторлар тобы – Томас Мурнер, Иоганн Адельф, Тилеманн Конради және Германн Бушчиус бар. 1515 жылғы басылымның авторы қысқаша алғы сөзінде өзін тек "N" деп таныстырады. Ол 1500 жылы ертегілерді жинауға кіріскенін, жобаның қиындығын және бірнеше рет тоқтау туралы ойланғанын айтады. Ол сондай-ақ қазір оны "қиын заманда көңіл көтеру үшін" жариялап отырғанын мәлімдейді. Алғы сөз сонымен қатар Пфафф Амис пен Пфафф вом Каленбергтен материалдардың қосылғанын хабарлайды, бірақ 1515 жылғы басылымда мұндай материал жоқ. "Eulenspiegel" деген жоғары неміс тіліндегі есімнің сөзбе-сөз мағынасы – "бірқанақ айна" (содан "бірқанақ әйнек" деген мағына туады). Бұл оның мінезіне сай, зиянсыз және "соқыр ішек тазалау" деген сөздің бұрмаланған түрі ретінде түсіндіріледі. Скаталогиялық оқиғалар көп, Тилдің бала кезінен басталады (ол әкесінің артында отырып, қала тұрғындарына арт жағын көрсетеді) және өліміне дейін жалғасады (ол дін қызметкерін нәжіспен қолдарын ластауға көндіреді). Мёльн қаласында, 1350 жылғы оба кезінде Эуленспигельдің қайтыс болған және жерленген жері ретінде белгілі болған жерде, 1544 жылы қалалық кеңес ескерткіш тас орнатты, қазір ол Санкт-Николай шіркеуінің мұнарасының сыртқы қабырғасындағы ойыста орналасқан. Тасқа төменгі неміс тілінде мына жазу жазылған:
Жазу (1350 жылы қоса) жоғалған ескі мазар тасынан көшірілген деген болжам бар. Бұл ескі мазар тасы 1515 жылғы кітапшада айтылған, және 1536 жылға дейін сақталғаны белгілі. Дереккөздің сенімділігі күмәнді: дереккөз көрсетілмеген, 2018 жылғы наурыз. 1544 жылғы тас Файнс Морисонның 1591 жылғы "Саяхаттар кітабында" айтылған. Морисон сонымен қатар өз заманында Мёльн тұрғындары Эуленспигельдің құрметіне жыл сайын фестиваль өткізгенін, оның барысында Эуленспигель қайтыс болған кезде киген киімдерін көрсеткенін хабарлайды.
The 1544 stone is mentioned by Fynes Moryson in his Itinerary of 1591. Moryson also reports that in his time, the citizens of Mölln held a yearly festival in Eulenspiegel's honour, on which occasion they would present the clothes worn by Eulenspiegel when he died.
Шапбук дәстүрі
Алғашқы екі басылған басылымды ерте жаңа жоғарғы неміс тілінде Иоганнес Грюнингер Страсбургте басып шығарған. 1971 жылы Рейнардтың латын тіліндегі басылымының басуында 16 фолияда басылымның сынақтары табылғанға дейін алғашқы басылым белгісіз болды. Питер Хонеггер бұл беттерді 1510/11 жылы қолданылған типке негіздеп жазған, бірақ бұл күнді күмән тудырады. Алғашқы басылымның тек бір ғана данасы сақталған, ол 1975 жылы ашылған. 30 фолия, оның ішінде тақырып парағы да жоқ. Бұрынғы иесі жоғалған беттерді шамамен 1700 жылы шыққан "Эуленспигель" басылымынан жыртылған беттермен алмастырған. Ол 1512 жылы жарық көрген болуы мүмкін. Хонеггер тауып алған он алты фолия осы басылымның басылымдық сынақтары болуы мүмкін. Ол жоғары сапалы 66 ағаш кескіндемесі бар 100 фолиядан тұрады. 1515 жылғы басылымды да Грюнингер Страсбургте баспаға шығарды. Оның толық атауы былай: Мәтін 95 тарауға бөлінген (тараудың 42-ші нөмірі жоқ болғандықтан 96-ға дейін нөмірленген). 1515 жылғы басылымның сапасы төмен, ескі басылымның көптеген суреттері жоқ және мәтіннің абайсыз көшірмесі бар. Бұл тараулардың қаншасы 1510/12 жылғы бұрынғы басылымда болғаны белгісіз, бірақ кейбір тараулар кейінірек қосылған сияқты. Соңғы алты тараудың әріптері "акростих" ERMANB құрайды, ол кітаптың авторына жасырын сілтеме ретінде қарастырылады. Алғашқы тараулар Тилдің балалық шағына арналған. Тоғызыншы тарауда Тилл анасынан кетіп, саяхатшы ретінде өмір сүре бастайды. Ол әртүрлі жұмыстар істейді, бірақ әр тарау оның басқа жерге қозғалуымен аяқталады. Соңғы жеті тарау оның өлімі мен жерленуіне арналған. Кітапшаларда Эуленспигель замандастарына әзіл-қалжыңдар ойнап, әрдайым жамандықтарды, ашкөздік пен ақымақтықты, екіжүзділік пен бос сөзді әшкерелейтін арамза ретінде бейнеленеді. Питер Карелс айтқандай, "оның көптеген әңгімелеріндегі зиялылығының негізі – бейнелі тілді сөзбе-сөз түсіндіру". (Бұған дейін Гёте де осыған ұқсас пікір білдірген). Оның әзілдерінің басты құрбандары қолөнершілер болғанымен, ақсүйектер де, папа да оның ықпалынан тыс қалған жоқ. 1519 жылғы үшінші Страсбург басылымы одан да жақсырақ және қазіргі басылымдарда 1510/12 жылғы сақталған көшірмеде жоқ бөлімдерді беру үшін көбінесе қолданылады. "Eulenspiegel" басылымдарының "Антверпен тобы" фламанд, француз және ағылшын тілдеріндегі басылымдарды қамтиды. Бұл басылымдардың жазылған уақыты әлі де даулы мәселе. Антверпен баспашысы Михель Хиллен ван Хохстратен "Тилл Эуленшпигель" әңгімесінің алғашқы голланд тіліндегі нұсқасын басып шығарды деп есептеледі. Бұрын бұл басылым 1512 немесе 1519 жылдары жарық көрген деп саналған, бірақ соңғы зерттеулер оны 1525 мен 1546 жылдар аралығына жатқызады. Михель Хиллен ван Хохстратен аудармасы үшін қазір жоғалған неміс мәтінін қолданған көрінеді, ол қолжазба немесе басылған, және Грюнингер басылымынан бұрынғы нұсқа болған. Ян ван Досборх Антверпенде 1520 жылы ағылшын тіліндегі алғашқы аударманы басып шығарған деп есептеледі. Бұл басылымда Ulenspiegel атауы Howleglas ("құсшығыштар әйнегі") деп аударылған. Кейінгі ағылшын тіліндегі басылымдар Антверпен тобынан шыққан, және 1547 және 1568 жылдары Лондонда Уильям Копланд басып шығарған. Owleglasse Генри Портердің "Абингтонның екі ашулы әйелі" (1599) және Бен Джонсонның "Алхимик" (1610) комедиялық пьесасында еске алынған. 1519 жылғы кітаптың алғашқы қазіргі заманғы басылымы Лаппенбергтің (1854) басылымы. Лаппенберг 1515 жылғы басылымның бар екенін білмеген. 1515 және 1519 жылғы басылымдар 1911 және 1979 жылдары Insel Verlag баспасында факсимиль түрінде жарық көрді. 1972 жылы Пол Оппенхаймердің ағылшын тіліндегі аудармасы жарық көрді. Неміс, голланд, фламанд, француз және ағылшын тілдеріндегі Eulenspiegel басылымдары ерте заманауи кезеңде кең таралған. 17 ғасырдың соңына қарай Эуленспигель және оның әзілдері мақал-мәтелге айналды, француздық сөз "эпиègle" ("қарақат, қарақшы") оның есімінен алынған. Неміс сөзі Eulenspiegelei ("құсшығыштарлық") 19 ғасырдың басында жазылған.
were discovered in 1971 in the binding of a Latin edition of Reynard. Peter Honegger dated these pages to 1510/11 based on the type used, but this date has since been called into question. Only a single specimen of the first edition has been preserved, discovered in 1975. Thirty folia are missing, including the title page. A previous owner has replaced the missing pages by pages torn from an Eulenspiegel edition of c. 1700. It was most likely published in 1512. The sixteen folia discovered by Honegger are likely printing proofs for this edition. It consists of 100 folia with 66 woodcuts of high quality. The 1515 edition was also printed by Grüninger in Strasbourg. Its full title reads:
The text is divided into 95 chapters (numbered to 96 as chapter number 42 is missing). The 1515 edition is decidedly inferior, missing many of the illustrations of the older edition, and showing signs of careless copying of the text. It is uncertain how many of these chapters were present in the earlier edition of 1510/12, although some of the chapters appear to be later additions. The initials of the final six chapters form the "acrostic" ERMANB, which has been taken as a hidden reference to the book's author. The first chapters are dedicated to Till's childhood. In chapter nine, Till leaves his mother and begins his life as a vagrant. He takes up diverse occupations, but each chapter ends with his moving on to another place. The final seven chapters are dedicated to his death and burial. In the chapbooks, Eulenspiegel is presented as a trickster who plays practical jokes on his contemporaries, exposing vices at every turn, greed and folly, hypocrisy and foolishness. As Peter Carels notes, "The fulcrum of his wit in a large number of the tales is his literal interpretation of figurative language." (Previously, Goethe made a similar observation.) Although craftsmen are featured as the principal victims of his pranks, neither the nobility nor the pope is exempt from being affected by him. A third Strasbourg edition, of 1519, is better again and is usually used in modern editions to provide the sections that are missing in the surviving 1510/12 copy. The 'Antwerp group' of Eulenspiegel editions comprises a number of Flemish, French and English publications. The dating of these publications is still an issue of contention. The Antwerp printer Michiel Hillen van Hoochstraten is believed to have printed the first Dutch language version of the Till Eulenspiegel story. In the past, the Hillen edition was dated to 1512 or 1519, but recent scholarship places it in the period between 1525 and 1546. Michiel Hillen van Hoochstraten appears to have used for his translation a German text, in manuscript or printed, that is now lost, which antedated the Grüninger edition. Jan van Doesborch is believed to have printed the first English translation in Antwerp possibly as early as 1520. In this edition the name Ulenspiegel is rendered Howleglas (as it were "owl glass"). Later English editions, derived from the Antwerp group, were printed by William Copland in London, in 1547 and 1568. Owleglasse is mentioned in Henry Porter's The Two Angry Women of Abington (1599) and again in Ben Jonson's comedic play The Alchemist (1610). The first modern edition of the chapbook of 1519 is by Lappenberg (1854). Lappenberg was not yet aware of the existence of the 1515 edition. The 1515 and 1519 editions were published in facsimile by Insel Ferlag in 1911 and 1979, respectively. An English translation by Paul Oppenheimer was published in 1972. Editions of Eulenspiegel in German, Dutch, Flemish, French and English remained popular throughout the early modern period. By the late 17th century, Eulenspiegel and his pranks had become proverbial, with the French adjective espiègle "impish, mischievous" derived from his name. The German noun Eulenspiegelei (as it were "owlglassery") is recorded in the early 19th century.
Музыка
1894–1895 жылдары Рихард Штраус "Till Eulenspiegels lustige Streiche" атты симфониялық поэмасын жазды, Op. 28. 1902 жылы Эмиль фон Резничек осы оқиғаны опера ретінде бейімдеп, "Тиль Эуленшпигель" деп атады. 1913 жылы Уолтер Браунфельс осы оқиғаны "Уленшпигель" атты опера ретінде бейімдеді. 1916 жылы "Балет Русс" оқиғаны балет ретінде қойды, кейіннен Джордж Баланчин оны Нью-Йорк қалалық балеті үшін Джером Роббинсқа қайта бейімдеді. 1930 жылдардың соңында немесе 1940 жылдардың басында орыс композиторы Владимир Фогель Де Костердің кітабы негізінде "Тил Клас" атты драмалық ораториясын жазды. 1983 жылы кеңес композиторы Николай Каретников және оның либретто авторы, режиссер Павел Лунгин "Till Eulenspiegel" атты операсын шығарды, ол 1990 жылы ресми түрде жарық көрді. Польша ақыны Яцек Качмарски 1981 жылы "Epitafium dla Sowizdrzała" атты Эуленшпигельге арналған эпитафия жазды.
Журналдар
1945-1950 жылдары неміс сатирикалық журналы «Ulenspiegel» деп аталды. «Eulenspiegel» сатирикалық журналы 1954 жылдан бастап Шығыс Германияның Берлин қаласында жарық көрді.
Билеу
1916 жылы хореограф Васлав Нижинский Рихард Штраустың Till Eulenspiegels lustige Streiche, Op. 28 шығармасына Till Eulenspiegel балетін қойды. Либретто авторы – Васлав Нижинский, оның негізінде Чарльз Де Костердің шығармалары жатқан, ал костюмдерді Роберт Эдмонд Джонс жасады. Алғашқы қойылым 1916 жылғы 23 қазанда Нью-Йорктегі Манхэттен опера театрында өтті.
Фильмдер
1956 жылы Жерар Филипе мен Жоррис Ивенс Де Костердің романы бойынша түсірілген "Ле Эспиеглдің оқиғалары" фильмін жасады. (Ағылшынша атау: "Қайратты оқиға"). Фильм француз-шығыс германиялық бірлескен туынды болды. 1973 жылы Уолтер ван дер Камп голландтық "Уилленспигель" фильмін түсірді. Райнер Саймон 1975 жылы Шығыс Германия мемлекеттік теледидары үшін түсірілген "Тилль Эуленспигель" фильмінің режиссері болды. Фильмде жалаңаштық болғандықтан, мемлекеттік теледидар оны балаларға көрсетуге тыйым салды, эфирге сағат 19:00-ден бұрын шығаруға рұқсат берілмеді (бұл нұсқа ересектерге арналған). 1976 жылы түсірілген "Уленспигель" (Legenda o Tile) совет фильмі Де Костердің романы негізінде Александр Алов пен Владимир Наумовтың режиссерлігімен жасалды, "Тилль Уленспигель туралы аңыз" (1976). 2003 жылы Эберхард Юнкерсдорф осы оқиғаны толықметражды анимациялық фильмге бейімдеді. 2014 жылы Кристиан Теде "Тилль Эуленспигель" фильмінің режиссері болды.
Теледидар
1961 жылы BRT (қазіргі VRT) «Tijl Uilenspiegel» балалар телесериалын жасады.
Мұражайлар
Германияда Тилл Эуленшпигельге арналған үш мұражай бар. Бірі оның болжамды туған жері Кнайтлингенге жақын, Төменгі Саксониядағы Шөппенштедт қаласында орналасқан. Екіншісі оның қайтыс болған жері деп саналатын Шлезвиг-Гольштейндегі Мелльн қаласында, ал үшіншісі Бернбург (Саале), Саксен-Анхальтта орналасқан. Белгияның Дамме қаласында да оны құрметтейтін мұражай бар, ал Саксен-Анхальт аймағының астанасы Магдебургтің Марктплац алаңында Тилл Эуленшпигельді бейнелейтін су тас және мүсін орнатылған.
Басқа
TES, АҚШ-та құрылған алғашқы BDSM ұйымы, бұрын The Eulenspiegel Society деп аталған, өзінің бастапқы атын Till Eulenspiegel-ден алған. TES 1971 жылы құрылған және 2002 жылы ресми түрде "TES" деп аталмайынша "The Eulenspiegel Society" деп аталды. Бастапқы атау австриялық психоаналитик Теодор Рейктің "Қазіргі заман адамындағы мазохизм" (1941) кітабынан шабыттандырылған. Онда ол өзін-өзі жазалайтын немесе қауқып тудыратын мінез-құлыққа барушы науқастардың эмоционалдық төзімділігін көрсету, басқаларда кінә сезімін ояту және "жеңіліс арқылы жеңіс" сезімін сезіну үшін мұндай іс-әрекеттерге баратынын айтады. Рейк Тилл Эуленшпигельдің "ерекше" мінез-құлқын – ол төбеге қарай жүруді ұнатады, ал төмен қарай жүргенде "көңілі түседі" – сипаттайды және оны "мазохизмді еске түсіретін парадоксқа" теңейді, себебі Тилл Эуленшпигель "қарсылыққа қуана мойынсұнады, одан ләззат алады, тіпті оны ләззатқа айналдырады".