Кіріспе
Ортағасырлық және ерте Тюдор драмасының жанры – Барри Унсворттың кітабы. Моральдық пьеса – ортағасырлық және ерте Тюдор драмасының жанры. Әдебиет және драма тарихын зерттеушілер бұл терминді 14-дан 16 ғасырларға дейінгі пьеса мәтіндерінің жанрын белгілеу үшін қолданады. Бұл пьесаларда жақсылық пен жамандық, сондай-ақ әдеттер мен іс-әрекеттер бейнеленген түсініктер (көбінесе жақсы қасиеттер мен жамандықтар) қанатындағы періштелер мен шайтандар, жалпы адам кейіпіндегі басты кейіпкерді жақсылыққа немесе жамандыққа итермелеу үшін күреседі. Осы пьесалардың әдеттегі сюжеттік желісі – "басты кейіпкердің азғырылуы, құлдырауы және құтқарылуы".
the book by Barry Unsworth
The morality play is a genre of medieval and early Tudor drama. The term is used by scholars of literary and dramatic history to refer to a genre of play texts from the fourteenth through sixteenth centuries that feature personified concepts (most often virtues and vices, but sometimes practices or habits) alongside angels and demons, who are engaged in a struggle to persuade a protagonist who represents a generic human character toward either good or evil. The common story arc of these plays follows "the temptation, fall and redemption of the protagonist".
Ағылшын моральдық пьесалары
1151 жылы Германияда жазылған Хилдегард фон Бингеннің "Ордо Виртутум" ("Добрыстықтар ордені" деп аударылады) – ғасырдан астам уақыт бұрын жазылған ең ерте белгілі моральдық пьеса және мәтіні мен музыкасы үшін авторлық құқығы сақталған жалғыз ортағасырлық музыкалық драма. Бұл пьеса мен кейінгі ортағасырлық моральдық пьесалар арасында көптеген формальдық айырмашылықтар бар, сондай-ақ ол тек екі қолжазбада ғана сақталғандықтан, "Ордо Виртутумның" кейінгі ағылшын пьесаларына тікелей әсер еткені күмәнді. Дәстүрлі түрде ғалымдар ортағасырлық кезеңнен сақталған бес ағылшын моральдық пьесасын атап көрсетеді: "Өмірдің мақтанышы" (14 ғасырдың соңы), "Тұрақтылық қамалы" (шамамен 1425 ж.); "Даналық" (1460–63 жж.); "Адамзат" (1470 ж.); "Әрбір адам" (1510 ж.). "Өмірдің мақтанышы" – ағылшын тілінде жазылған моральдық пьесаның ең ерте жазбасы; мәтін (1922 жылы өртеніп кеткен, бірақ одан бұрын жарияланған) Дублиндегі Қасиетті Ұш Тұғыр монастырының 1343 жылдың 30 маусымынан 1344 жылдың 5 қаңтарына дейінгі пергаменттік есеп парағының артында сақталған. Дегенмен, бұл жазба толық емес. Пьеса ортасынан тоқтатылып, Патшаның бұйрығымен Пайғамбар кейіпкері Өлімді шақырған сәтте аяқталады. Пьесаның басында келтірілген шақыру мәтіні, оқиғаның жалғасқанын көрсетеді. "Тұрақтылық, Даналық және Адамзат" пьесалары бір қолжазбаға біріктірілген, ол алғашқы иесі Кокс Макроның есімімен аталып, Макро қолжазбасы деп белгіленген. "Даналықтың" алғашқы 752 жолының екінші көшірмесі MS Digby 133-те сақталған. Макро нұсқасы Дигби қолжазбасынан көшірілген болуы мүмкін, бірақ олардың екеуі де басқа жерден алынған болуы да мүмкін. Осы төрт дереккөздің екеуін Пинсон, екеуін Джон Скот басып шығарды. Басқа ағылшын моральдық пьесаларына 15 ғасырдағы "Occupation & Idleness" және Генри Медуоллдың "Nature" пьесалары, сондай-ақ "The World and the Child" және Джон Скелтонның "Magnificence" сияқты 16 ғасырлық шығармалар кіреді. Сонымен қатар, жоғарыда аталғандай, Хикскорнер сияқты моральдық пьесалардың мінез-қалпын бейнелейтін 16 ғасырдың басқа да пьесалары бар, бірақ олар көбінесе осы санатқа жатпайды. Хикскорнердегі кейіпкерлер – бейнеленген жамандықтар мен жақсылықтар: Мейірімділік, Тұрақтылық, Қиял, Ойшаулық, Ерік және Хикскорнер. Француз ортағасырлық моральдық пьесасының дәстүрі де өте бай: француз ортағасырлық моральдық пьесалары туралы толық ақпарат алу үшін француз Уикипедиясына кіруге болады.
Аллегория және тұлғалау
Адамның моральдық құндылықтарын біріктіретін әдеби форманы анықтауға ұмтылған Оксфорд әдеби терминдер сөздігінде былай делінген: "Әдептілік пьесалары – адамгершілік қасиеттер, кемшіліктер, аурулар мен құмарлықтар Адамның жаны үшін күресетін драматизацияланған аллегориялар". Сөздікте аллегория "сөзбе-сөз немесе көзге көрінетін мағынасының артында жасырылған екінші, ерекше мағынасы бар әңгіме немесе бейне" деп түсіндіріледі. Аллегорияның негізгі әдісі – тұлғаландыру, яғни абстракт ұғымдарға адам бейнесі беріледі. Аллегорияда әңгіменің екі (немесе одан да көп) мағыналық деңгейі арасындағы үнемі параллельдік болады. Оксфорд әдеби терминдер сөздігі аллегория және тұлғаландыру терминдерін бірге қолданғанмен, ғалымдар арасында олардың байланысы туралы пікірталас бар. Уолтер Мелион мен Барт М. Рамейкерс әдеби тұлғаландырудың аллегория құрудың құрылыс тасы екенін көрсетеді: "тұлғаландыру – аллегориялық мағынаны білдіру тәсілі" деп дәлелдейді. Олардың пікірінше, "аңыз, драмалық немесе бейнелі кейіпкерлер [тұлғаландырулар] ерекше шындыққа ие болады", атап айтқанда, аллегорияның сөзбе-сөз және метафоралық түсіндірмелерін байланыстыратын шындыққа. Алайда, Майкл Силк тұлғаландыру мен аллегория арасында маңызды айырмашылық бар екенін айтады, себебі әдеби шығармалардағы бейнелі тұлғалар аллегориялық қасиеттерін сақтайтын тұлғаландырулар болып табылады. Сонымен қатар, Силк "көптеген ортағасырлық ғалымдар ежелгі және орта ғасырларда [аллегория мен тұлғаландыру арасындағы] байланыс жасалмағанын дұрыс атап көрсетеді", бұл моральдық пьесалардың тұлғаланған ұғымдарды қолданатын аллегориялық құрылымдар екенін түсінуді күрделендіреді. Аллегориялық әдеби форма сөзбе-сөз және метафоралық элементтердің "үнемі параллельдік" талап ететінін білдіреді. Сол сияқты, Элеонора Джонсон Мейірімділіктің адамдық бейнесін түсіндіреді, оның тұлғаланған ұғым екенін көрсетеді: "Мейірімділік азапталады, Мейірімділік дірілдейді, Мейірімділік осал; бұл қол жеткізбес, берік Мейірімділік емес, керісінше, өте осал және адамгершілікке толы Мейірімділік". Сонымен қатар, ғалымдар моральдық пьесалардың көрермендерді драмалық кейіпкерлермен қатар ойнатуы туралы түсінікті күрделендіреді, олардың моральдық пьесалар көрермендерді драмалық қоғамға енгізетінін көрсетеді. Мысалы, "Тұрақ қамалы" пьесасы туралы жазған Андреа Луиза Янг пьесаның сахналық қойылымы (кейіпкерлердің орналасуы, эшафолдтар мен тулардың орналасуы) көрермендерді драмаға белсенді түрде қатысуға ынталандырады деп санайды: "Ойын кеңістігінде қозғалғанда, көрермендер драманың мағынасын өздері және басқа көрермендер үшін өзгерте алады". Янг пьесаның көрермендерді драмалық кеңістікке кіруге шақыратынын және олардың "көздері мен денелері" арқылы, сахнадағы кейіпкерлерге қатысты қайда қарап, қозғалатынын таңдайтынын атап көрсетеді. Кинг, Джонсон және Янг моральдық пьесалардың жай ғана аллегориялық құрылым емес, керісінше, сөзбе-сөз және метафоралық элементтер, кейіпкерлер мен көрермендер арасындағы шекараны жоятын тұлғаландырудың өтімді формалары екенін көрсетіп, тікелей айтпаса да, меңзейді. Дегенмен, ғылым әдебиетте аллегория, тұлғаландыру және тұлғаландыру аллегориясы терминдерін моральдық пьесалардың абстракт ұғымдар мен адам өмірінің күнделікті жағдайлары арасындағы қатынасты формалды түрде бейнелеуін түсіндіру үшін қолданады. Памела Кинг моральдық пьесаларды біріктіретін "жалпы аллегориялық" форманы атап көрсетеді. Кинг пьесалардың драмалық әрекетті мәңгілік, абстракт ұғымдарға ғана параллель және еліктейтінін көрсеткенмен, Джули Полсон моральдық пьесалардың нақты және абстракт ұғымдарды қайта біріктіру үшін тұлғаландыру аллегориясын қолданатынын айтады. Полсон былай деп жазады: "«Даналық» немесе «адамзат» сияқты сөздерге дене мен дауыс беру арқылы тұлғаландыру аллегориясы бізді өмір сүрген тәжірибелерге және осы сөздердің мағынасын беретін ерекше жағдайларға қайтарады". Сонымен қатар, Полсон "Тұрақ қамалы" және "Әркім" сияқты пьесаларда көрермендер мен оқырмандармен аллегориялық байланыс орнатып, адамзатты бейнелейтін басты кейіпкерлердің бар екенін атап көрсетеді. Көріп отырғанымыздай, әртүрлі авторлар аллегория және тұлғаландыру терминдерін пьесалардың абстракт және нақты шындықтарды ажыратуы немесе біріктіруі туралы әртүрлі тұжырымдарды дәлелдеу үшін қолданады.
Тематикалық сипаттамалары
Моральдық ойындарды жанр ретінде біріктіретін нәрсе – олардың арасындағы туыстық ұқсастық. Бұл ұқсастықтар әдеби форма ретінде тұлғаландыру және аллегорияға қатысты ең күшті болып табылады. Пьесалардың тақырыптық мазмұны да бір-біріне ұқсас. Олар жанрдағы барлық мәтіндерге ортақ емес, бірақ жиі кездесетін басқа да сипаттамаларға ие. Әсіресе, тақырыптық ортақтықтарға мыналар жатады: өмірдің мәңгілікке қатысты өткіншілігі, Құдайдың мейірімі, жаман кейіпкерлердің жаңылысқандықтарын пайдалануы және Макро пьесаларында және Генри Медуоллдың «Табиғатында» (шамамен 1495) кездесетін күнә мен тәубе циклі. Бұл пьесаларда өлімге баса назар аударылуы жақсы өмір сүрудің қалай болатынын көрсетеді; ортағасырлық моральдық пьесаларда және Медуоллдың «Табиғатында» әсіресе, ізгілік кейіпкерлері жалпы адам кейіпкерін жақсы істер жасау, тәубе ету немесе өлім алдында Құдайдың мейірімін сұрау арқылы жақсы мәңгілік өмірді қамтамасыз етуге шақырады. Джон Уоткинс сондай-ақ ортағасырлық моральдық пьесалардағы басты кемшіліктер – ашкөздік, мақтаныш, зорлық және мақсаттылық, таптық мобильділікке қатысты алаңдаушылықты күшейтеді деп санайды. Он бесінші ғасырдың «Кәсіп және бос уақыт» пьесасы және кейінірек моральдық пьесалар (әдетте Тюдорлық интерлюдиялар деп саналады, мысалы, Джон Скелтонның «Магнифиценциясы») таптық мобильділікті оң жағынан бейнелейді. Таптық мобильділікті жақтаса да, қарсы болса да, моральдық пьесалар осы тақырыпты қамтиды. Басқа, кішірек ортақтықтарға аудиторияның қатысуы, әсем костюмдер, еңбек етудің ізгілігі және католик ізгілігіне қызмет ету үшін жан/ақыл-ойымен дене/күштерді басқару, ақшаны басқару немесе мемлекетті басқарудың дұрыс әдістері жатады. Ортағасырлық моральдық пьеса жанрының біртұтастығы күмәнді, өйткені олардың туыстық ұқсастықтары кейбір жағдайларда әлсіз. Архетиптік моральдық пьеса ретінде қарастырылғанына қарамастан, «Everyman» сюжеті жанрдағы басқа пьесалармен көп ортақ емес. Дегенмен, «Everyman» өлімге тікелей назар аударады, ал Макро пьесаларындағы күнә мен тәубе циклына қызығушылық танытпайды, бұл «Өмірдің мақтанышына» ұқсайды. Бұл екі пьеса Медуоллдың «Табиғатынан» гөрі Макро пьесаларына ұқсамайды, ал ол әдетте ортағасырлық моральдық пьеса ретінде қарастырылмайды. Катерина Литтл сияқты ғалымдар, «Everyman» ортағасырлық моральдық пьеса емес деп мәлімдейді, жанрдың тұтастығы жоқ тізімін тартуды жалғастырады. Моральдық пьесаларда, «Everyman» бастап, айырмашылықтар бар, оларды жалпы алғанда гуманизмге жатқызуға болады. Томас Бетеридж пен Грег Уокердің айтуынша, ағылшын драмаларының көпшілігі қандай да бір формада діни болды. Медуоллдың «Табиғатында» ашылу сөйлеуі Овидий мен Аристотельдің еңбектерін оқып көруге шақырады. Алайда, білім беруге күшті назар аударуды «Кәсіп және бос уақыт» пьесасында да кездестіруге болады, онда адасқан мектеп оқушысы ұстазынан құрметтеуге және үйренуге үйретіледі. Бұл пьеса Макро пьесаларымен шамамен бір уақытта, бұл гуманистік тенденциялардың «Everyman» пьесасынан бұрынғы моральдық пьесаларда кездесетінін көрсетеді. Сондай-ақ, кейіпкерлердің жекеленуі мен күрделілігінің жалпы, үздіксіз өсуі байқалады. «Табиғатта» проституткаға ұғымның аты емес, нақты есім беріледі. «Everyman» пьесасында Everyman-ның сауда тілі жалпылама протагонистті білдіреді, ол адамзаттың әлдеқайда кіші бөлігін, «әр саудагерді» көрсетеді, бұл бұрынғы Адамзаттың толық бейнесіне қарама-қарсы. Скелтонның «Магнифиценциясында» Магнифиценция және оны бұлдаған арамдықтар белгілі бір адамды, король Генрих VIII және оның жаман мінез-құлқы үшін қуылған сарайдың «құлдастарын» көрсетеді.
Арундел конституциялары
Ғалымдар ортағасырлық моральдық пьесалардың 1407 жылы Арундел конституциялары қабылданғаннан кейін жазылғанын ұзақтан бері атап өтеді. Бұл конституцияларда архиепископ Томас Арундел мен оның заңнамасы діни мәселелерді уағыздау мен оқытуды шектеуге, ал Киелі кітапты халық тіліне аударуды тікелей тыйым салуға бағытталған. Оның конституциялары Лолларди қаупіне нақты жауап ретінде жазылған. Моральдық пьесаларда тәубе мен жанның құтқарылуы сияқты діни доктринаның элементтері бар екендігіне қарамастан, ғалымдар осы пьесалардың XV ғасыр бойы қалай дамып, кең таралғанын түсіндіруге тырысады. Ғалымдар толыққанды қорытындыға келмегенімен, олар моральдық пьесаларға конституциялардың айтарлықтай әсер етпегеніне келіседі. Бұл Арундел конституцияларының, Лолларди мен ортодоксальдық арасындағы айырмашылықтың, немесе моральдық пьесалардың өзінің қоғамдағы рөлінің толыққанды түсінілмегенін көрсетеді.
Құлдырау
Соңғы кездегі моральдық пьесалар жазылған кезеңдегі ғылымдағы бағыт – Еуропаның соңғы орта ғасыр мен Ренессанс мәдениеттері арасындағы үлкен байланысты мойындау. Дегенмен, моральдық пьесалар 16-шы ғасырда өркендегенімен, осы сияқты діни драмалар және жалпы алғанда, кейіннен жоғалып кетті. Протестанттар үшін театр мен дін арасындағы қарым-қатынас көбірек алаңдау тудырды. Ескі пьесалар Киелі кітаптарды әшекейлегені үшін сынға ұшырады, ал протестанттық діни пьесалар оған жақын болуға тырысты. Алайда, көп жағынан олар алдыңғы пьесаларға ұқсас болды, тіпті қарсы тұруға тырысқан тенденциялармен қатар жүрді, соның салдарынан ғалымдардың осы кезеңдегі театрдың дамуын эволюциялық модельге енгізу әрекеттеріне қарсы шықты. Реформациядан кейінгі моральдық пьесалардағы Керіктер кейде католиктер ретінде бейнеленеді. Мұндай бейнелеу кейде олардың сыртқы түрі арқылы жасалады. Мысалы, Реформациядан кейінгі моральдық пьесаларда Керіктер кардиналдар, монахтар немесе папа сияқты киімдермен көрсетілуі мүмкін. Кейде Керік өзінің католик екенін айтады немесе католиктік серт беру арқылы оның католиктік екенін көрсетеді. Реформациядан кейінгі моральдық пьесаның құрбанын алдау үшін Керік әдетте өзінің кім екенін жасыру үшін жаңа есім қабылдайды.