Кіріспе

Саликс капрея, қасқыр сабан, түлкі сабан немесе үлкен сабан деп аталатын, Еуропа мен Батыс және Орталық Азияға тән, кең таралған сабан түрі.

Сипаттама

Бұл жапырақты бұта немесе кіші ағаш, биіктігі әдетте 3 метрге жетеді, сирек жағдайда 13 метрге дейін өседі.

Жапырақтары 3–12 см ұзындығында және 2–8 см енінде болады, көптеген жалбыз түрлерінен кеңірек. Гүлдері жұмсақ, жібектей, күміс түсті 3–7 см ұзындықтағы гүлшоғырлары ерте көктемде, жаңа жапырақтар біткенге дейін гүлдейді; аталық және аналық гүлшоғырлары әртүрлі өсімдіктерде (диоэциялық). Аталық гүлшоғырлары тозаңданған кезде сары түске енеді, ал аналық гүлшоғырлары ақшыл жасыл түске енеді. Жемісі – 5–10 мм ұзындықтағы кішкентай қапшық, ішінде көптеген ұсақ тұқымдар болады, олар жұмсақ, мақта тәрізді түктерге оралған. Тұқымдары өте кішкентай (шамамен 0,2 мм), таралуына көмектесетін жұқа түктермен жабдықталған; олар өну үшін жалаңаш топыраққа мұқтаж. Екі түрі бар: Осы түр және «кәзә жалбызы» деген жалпы атауы, бәлкім, Hieronymus Bock's 1546 жылғы «Халық медицинасы» кітабындағы түрдің алғашқы суретінен шыққан, онда өсімдіктің ешкілер жеп жатқаны бейнеленген. Бұл түр тарихи тұрғыдан ешкілерге азық ретінде кеңінен қолданылған, және Боктың суреті осыған сілтеме жасауы мүмкін.

Экология

S. caprea ылғалды немесе сулы орталарда, мысалы өзен және көл жағалауларында, сондай-ақ топырақ қозғалған жерлерде, жалаңаш топырақ пайда болатын құрғақ жерлерде де кездеседі.

Өсіру және пайдалану

Бау-бақшада қолдануға аз ғана сорттар таңдалған. Ең көп таралғаны – Джеймс Смит ашқан S. caprea 'Kilmarnock', ол еркек клоны. Осыған ұқсас әйел клоны – S. caprea 'Weeping Sally'. Олардың төбесі қалыптаспайтындықтан, басқа самырсын түрлерінің тік өсетін түбірлеріне жағылады; осы сорттардың биіктігі жағылған жердің биіктігімен анықталады. Өсімдіктерді жасыл бұтақтан да өсіруге болады, олар тарқап өсетін жағымды үйінділер құрайды. Қатты ағаш кесінділерін тамырландыру көбінесе қиынға соғады. Ешкі самырсынының қабығынан танин және салицин алуға болады. Ағашының нашар кеуекті және жану кезінде қаттырақ дыбыс шығаратынына байланысты, ол жақсы ағаш көзі саналмайды. Жақын туысы – Salix discolor (американдық пияз самырсыны) сияқты, оны да жиі кесілген гүлдер үшін өсіреді. Қосымша мәдени ақпарат алу үшін пияз самырсыны туралы бөлімді қараңыз, ол екі түрге де қатысты. Скандинавияда ешкі самырсынынан сырнайлар жасау жиі кездесетін. Германияда, Венгрияда, Словакияның солтүстігінде, Польшада және Украинада жаңа ашылған гүлшоғырлары Құрбандық жексенбісінде зәйтүн бұтақтары сияқты қолданылады.