Кіріспе

Англия мен Уэльсте сот ісіне қатысушы – сотқа сөйлеу құқығы бар (яғни сот алдында сөйлеуге құқығы бар) жеке тұлға, компания немесе ұйым, және ол Англия мен Уэльс сотында солитор немесе адвокат арқылы өкілдік етілмейді. Мысалы, Қоғамдық қолжетімділік схемасы арқылы адвокатты шақыру, адвокаттың қызметін пайдаланған тараптың сот ісіне қатысушы емес екенін білдірмейді. Дегенмен, Англия мен Уэльстегі сот ісіне қатысушылар Азаматтар кеңес бюросынан (CAB) тегін заң кеңесі алып, кей жағдайларда өкілдік қызметін ала алады. "Сот ісіне қатысушы" термині Ирландия және Солтүстік Ирландия заң жүйелерінде де (бірақ бөлек) қолданылады. Шотландияда мұндай тұлға – "дауласушы тарап", ал АҚШ-та – "өздік қорғаныс".

Азаматтық жауапкер

McLibel ісі бойынша сотталушылар (McDonald's Corporation v Steel & Morris, [1997] EWHC QB 366) өзін-өзі бірінші инстанцияда да, апелляцияда да, шамамен он жылға созылған жала жабуға қатысты сот процесінде қорғады.

Қылмыстық жауапкер

Қылмыстық іс бойынша айыпталушы өзінің қорғаушысын қызметтен босатып, істі өзі қорғауды шешкен кезде, сотқа қатысатын жеке тұлғалардың ерекше санаты туындайды. Бұл әдетте дұрыс емес шешім, себебі заң мен сот процедурасы күрделі болуы мүмкін, ал кінәлі деп табылған жағдайда жазалар ауыр болуы ықтимал. Сонымен қатар, кейбір елдерде сотқа қатысатын жеке тұлғаға зорлау және өзге де ауыр сексуалдық қылмыстар бойынша күдікті құрбанды тікелей сұраққа алуға тыйым салынуы мүмкін. Мұндай шектеудің мақсаты – күдікті құрбанның күдікті зорлаушыға тікелей жауап беру қажеттілігінен қорғалуын қамтамасыз ету. Жеке адамның өзін-өзі қорғау құқығы, күдікті құрбанды одан әрі қорлаудан қорғау қажеттілігімен қақтығысады. Ұлыбританияда бұл қақтығысты сот шешеді, ол қарсы сұрақтарды жүргізу үшін мемлекеттік қаражат есебінен арнайы адвокат тағайындайды. Шотландиядағы айыпталушы өзін-өзі қорғап, ісін ұтып алған белгілі бір істердің мысалдары – Питер Мануэль (аспанға тігілген) және Томми Шеридан.

Шағымданушының өзі

Жеке шағымданушы – өзінің қалауы бойынша немесе бұрынғы адвокатының сынға ұшырап, қызметтен бас тартқан жағдайда, Crown сотында немесе Апелляциялық соттың қылмыстық бөлімшесінде өзінің шағымын жүргізетін адам. Мұндай жолға түскен шағымданушылардың саны өте аз, себебі мұнда тәуекел жоғары, егер сот өтінішті негізсіз деп тапса, бас бостандығынан айырылған адамға тағайындалған жазаның бір бөлігін қайтадан өтеуге бұйырылуы мүмкін. Олар сондай-ақ өте күрделі сот процедураларын түсінуге, толыққанды заңдық құжаттарды дайындауға және үш Жоғары Сот судьясының және толық құрамы бар соттың алдында толыққанды заңдық шағымды ауызша қорғауға дайын болуы керек.

Компанияларды өкілдік ету

Battle v Irish Art Promotion Centre Ltd. ісінде Ирландияның Жоғарғы соты компанияның адвокат немесе солиситордың орнына корпоративтік лауазым иесімен өкілдік етуіне болмайтынын қабылдады. "Battle ережесі" кейінірек қабылданған шешімдермен сәл жұмсатылды.