Кіріспе

Индиялық әлеуметтік белсенді және реформатор Фуле.

Туған күні =.
Туған жері = Пуна, Бомбей президенті, Британдық Үндістан (қазіргі Пуна, Махараштра, Үндістан).
Өлген күні =.
Өлген орны = Пуна, Бомбей президенті, Британдық Үндістан (Махараштра, Үндістан).
Басты қызығушылықтары = Этика, гуманизм, білім беру, әлеуметтік реформалау.
Әсер еткендері = Томас Пейн.
Балалары = Яшавантрао.
Жұбайы = Савитрибай Фуле.
Мектеп дәстүрі =.
Кітаптары = • Брахманенче Касаб (1869)
• Шеткарянча Асуд
• Чиманабай Фуле (анасы).

Оның қызметі көптеген салаларды қамтыды, соның ішінде төменшілдікті және касталық жүйені жою, сондай-ақ әйелдер мен әділетсіздікке ұшыраған касталарды оқытудағы күш-жігері. Ол және оның әйелі Савитрибай Фуле Үндістанда әйелдерге білім беруде алғашқы қадамдар жасады. Фуле 1848 жылы Пунадағы Татьясахаб Бхиде үйінде немесе Бхидевадада қыздарға арналған алғашқы мектебін ашты. Ол және оның ізбасарлары төменгі касталардан шыққан адамдарға тең құқықтар беру үшін «Сатьяшодак Самадж» (Шындықты ізденушілер қоғамы) құрды. Бұл бірлестікке барлық дін мен каста өкілдері қосылып, әділетсіздікке ұшырағандардың жағдайын жақсартуға атсалысты. Фуле Махараштрадағы әлеуметтік реформалар қозғалысының маңызды тұлғасы саналады. «Махатма» (санскрит: «үлкен жанды», «құрметті») деген құрметті атақ оған алғаш рет 1888 жылы Мумбайда оны құрметтеуге арналған арнайы шарада берілді.

Ерте өмір

Ж.Фуле 1827 жылы Пунада (қазіргі Пуне) Мали кастасына жататын отбасында дүниеге келді. Малилер дәстүрлі түрде жеміс-жидек пен көкөніс өсірушілер ретінде жұмыс істеді: касталық иерархияның төрт варна жүйесінде олар Шудралар тобына жатты. Фуле Жйотиба құдайдың құрметіне аталған. Ол Жйотибаның жыл сайынғы мерекесі күні дүниеге келді. Бұрын Горхе деп аталған Фуле отбасының бастауы Сатара қаласының жанындағы Катгун ауылында болған. Фуленің арғы атасы онда төменгі дәрежелі ауылдық қызметкер – шогула болып жұмыс істеген, кейін Пуне ауданындағы Ханвадиге көшіп келді. Сол жерде оның жалғыз ұлы Шетиба отбасын кедейлікке түсірді. Отбасы, үш ұлымен бірге, Пунаға жұмыс іздеу үшін көшті. Балалар гүл өсірушінің қамқорлығына алынды, ол оларға кәсіптің құпияларын үйретті. Олардың гүл өсіру және гүлдерді безендірудегі шеберлігі танымал болды, содан кейін Горхе есімінен айнып, Пхуле (гүл сатушы) деген атты қабылдады. Олардың Пешва Баджи Рао II үшін гүл төсеніштері мен патша сарайының рәсімдеріне қажетті тауарларды дайындауы оны қатты әсер етті, сондықтан ол оларға Инам жүйесі бойынша салық төлемейтін жер берді. Ең үлкен ағасы мүлікті өзіне қана толық бақылауға алуға тырысты, ал кіші ағасы мен інісі, яғни Ж.Фуленің әкесі Говиндрао, егін шаруашылығымен айналысып, гүл сатумен қоса қамтамасыз етті. Говиндрао Чимнабайға үйленіп, екі ұл туды, олардың ең кішісі – Жйотирао. Бірақ Чимнабай Жйотирао бір жасқа толмас бұрын қайтыс болды. Сол кездегі Мали қауымы білімге аса мән бермеді, сондықтан Жйотирао бастауыш мектепте оқып, оқу, жазу және арифметиканың негіздерін үйренгеннен кейін әкесі мектептен алып қайтты. Ол отбасының қалған мүшелерімен бірге дүкенде де, шаруашылықта да жұмыс істеді. Алайда, Фуленің Мали кастасынан шыққан бір адамы оның зиялы деңгейін танып, Фуленің әкесін оны жергілікті шотланд миссиясының орта мектебіне жіберуге көндірді. Фуле 1847 жылы ағылшын тіліндегі білімін аяқтады. Дәстүрге сәйкес, ол 13 жасында әкесі таңдаған Мали қауымынан шыққан қызға үйленді. 1848 жылы брахман досының үйлену тойына барғанда оның өмірінде маңызды өзгеріс болды. Фуле дәстүрлі той процессиясына қатысты, бірақ кейіннен достарының ата-аналары оны сөкпеді және оған қорлық көрсетті. Олар оған Шудра кастасынан болғандықтан, осы рәсімнен аулақ болуы керек екенін айтты. Бұл оқиға оған терең әсер етіп, касталық жүйедегі әділетсіздік туралы түсінігін қалыптастырды.

Білім

1848 жылы 21 жасында Фуле Ахмаднагардағы христиан миссионері Синтия Фаррар басқарған қыздар мектебіне барды. Сонымен қатар, 1848 жылы ол Томас Пэйннің "Адам құқықтары" кітабын оқып, әлеуметтік әділдікке деген терең сезімін дамытты. Ол үнді қоғамында қанауға ұшыраған касталар мен әйелдердің кемсінуін, сондай-ақ осы топтардың білім алуының олардың азаттығы үшін өте маңызды екенін түсінді. Осы мақсатта сол жылы Фуле әйелі Савитрибайға оқу мен жазуды үйретті, содан кейін олар Пунедегі қыздарға арналған алғашқы жергілікті мектепті ашты. Фуле Савитрибаймен бірге әпкесі Сағұнабай Кширсагарға (анасының қарындасының қызы) маратхи тілінде жазуды үйретті. Кейін Фулелер Махар және Манг сияқты осы кездегі "үшінші каста" балаларына арналған мектептер ашты. 1852 жылы үш Фуле мектебі жұмыс істеді, онда 273 қыз білім алды, бірақ 1858 жылға қарай олардың барлығы жабылды. Элеонора Зелиот мектептердің жабылуын 1857 жылғы көтеріліс салдарынан жеке еуропалық қайырымдылықтың азаюына, үкіметтік қолдаудың тоқтатылуына және оқу бағдарламасы бойынша келіспеушіліктерге байланысты Жотираотың мектеп басқару комитетінен кеткеніне байланысты деп санайды.

Әйелдер мүддесі

Фуле қол тигізбейтіндердің көлеңкесімен ешкімді ластауына рұқсат етілмейтінін және олар өздері өткен жолды сүрту үшін арқаларына сыпыртқы іліп жүруге мәжбүр екенін көрді. Ол қол сұғылмайтын әйелдердің жалаңаш би билеуге мәжбүр болғанын көрді. Жасы келген жесірлердің шаштарын қырқып, өмірдің қызығынан бас тартатынын көрді. Осы теңсіздікке ұқсас әлеуметтік жамандықтарды көріп, әйелдерді білім беру қажеттігіне келіп, шешім қабылдады. Ол әйелімен бірге жұмыс істеді. Күн сайын түстен кейін ол Савитрибай Фулемен отырып, оған білім берді, ол шаруаға тамақ апарып келгенде. Ол әйеліне білім алу үшін мектепке баруға мүмкіндік берді. 1848 жылы Пунадағы Вишрамбаг-Вадада күйеуі мен әйелі Үндістанның алғашқы қыздар мектебін ашты. Ол жесірлердің қайтадан үйленуін қолдады және 1863 жылы жоғары кастадан шыққан жүкті жесірлердің қауіпсіз және лайықты жағдайда босануы үшін үй құрды. Оның жетімдер үйі нәрестелерді өлтіру көрсеткіштерін төмендету мақсатында ашылды. 1863 жылы Пунада қорқынышты оқиға болды. Брахман жесірі Қашибай жүкті болды, бірақ түсік жасау әрекеттері сәтті болмады. Ол туғаннан кейін нәрестені өлтіріп, құдыққа лақтырып жіберді, бірақ оның ісі анықталды. Ол жазасын өтеді және түрмеге кесілді. Бұл оқиға Фулені қатты мазалады, сондықтан ол өмір бойы достасы Садашив Баллал Гованде және Савитрибаймен бірге нәрестелерді өлтірудің алдын алу орталығын құрды. Пуна қаласының төңірегіне орталықты жарнамалайтын жарнамалар ілінді: "Жесірлер, осында келіп, сәбилеріңізді қауіпсіз және құпия түрде босаныңыз. Сәбиді орталықта қалдыру немесе өзіңізбен бірге алып кету – сіздің қалауыңыз. Бұл жетімдер үйі [қалған] балаларға күтім жасайды". Фулелер жұбайы 1880 жылдардың ортасына дейін нәрестелерді өлтірудің алдын алу орталығын басқарды. Фуле өзінің үйін және су құдығын қанаушылыққа ұшыраған касталардың мүшелеріне ашып, әлеуметтік теңсіздік белгісін жоюға тырысты.

Дін мен тапқа қатысты көзқарастар

Пхуле "арийлердің сатқын төңкерісінен" бұрын болған мифтік Махабали (Бали патшасы) билігін қайта орнатуға шақырды. Ол арийлер басқыншылығы теориясының өзіндік нұсқасын ұсынды, онда теорияның жақтаушылары нәсілдік тұрғыдан жоғары деп есептеген Үндістанды жаулап алған арийлер шын мәнінде жергілікті халықты қатыгездікпен басып озғандар екенін айтты. Олардың касталық жүйені бағындыру мен әлеуметтік жікке бөлу құралы ретінде құрғанына, осы арқылы өз брахман ұрпақтарының үстемдігін қамтамасыз еткеніне сенді. Үндістан субконтинентін мұсылмандардың жаулап алуын да осыған ұқсас жағдай деп қарады, бұл – репрессивті, жат тәртіп, бірақ британдықтардың келуіне үміт артты, оларды салыстырмалы түрде сауатты және бұрынғы басқыншылар бастап, кейін жалғастырған варнашрамадхарма жүйесін қолдамайтындықтарына сенді. "Гуламгири" атты кітабында ол христиан миссионерлері мен британ отаршылдарына, қанаушылыққа ұшыраған касталарға өздерінің барлық адам құқықтарына лайық екенін түсіндіргені үшін алғыс айтты. Кітабының атауы – "құлдық", ол әйелдер, касталар және реформалар туралы жазылған, және ол АҚШ-та құлдықты жоюға тырысқан адамдарға арналған. Пхуле Вишнудың аватараларын арийлердің жаулап алуынан туған қысымның символы ретінде қарастырды және Махабалиді (Бали Ража) батыр деп санады. Касталық жүйеге сын-ескертпесі индустардың ең негізгі мәтіні – Ведаға шабуыл жасаудан басталды. Ол оларды жалған сананың бір түрі деп есептеді. Ол маратхи тіліндегі "далит" (бұзылған, құлаған) сөзін дәстүрлі варна жүйесінен тыс қалған адамдарды сипаттау үшін енгізгенімен белгілі. 1882 жылы білім беру комиссиясының отырысында Пхуле төменгі касталарға білім беруде көмек сұрады. Оны іске асыру үшін ол ауылдарда бастауыш білім беруді міндетті етуді ұсынды. Сондай-ақ, жоғары мектептер мен колледждерге көбірек төменгі каста өкілдерін тарту үшін арнайы ынталандыру шараларын қабылдауды сұрады.

Сатьяшодак қоғамы

1874 жылдың 24 қыркүйегінде Пхуле әйелдер, шудралар және далиттер сияқты әлеуметтік жағдайы нашар топтардың құқықтарын қорғауға бағытталған "Сатьяшодак Самадж" ұйымын құрды. Осы "самадж" арқылы ол сұрақ тудыратын бейнелерге табынушылыққа қарсы шығып, касталық жүйеге наразылық білдірді. "Сатьяшодак Самадж" рационалды ойлауды таратуға шақырып, дін қызметкерлерінің қажеттілігін жоққа шығарды. Пхуле адамның игілігі, бақыты, бірлігі, теңдігі және қарапайым діни қағидалар мен рәсімдер идеяларымен "Сатьяшодак Самадж" ұйымын құрды. Ұйым мүшелерінің арасында мұсылмандар, брахмандар және мемлекеттік қызметкерлер болды. Пхуленің Мали кастасынан шыққан адамдары ұйымға жетекші мүшелерді және қаржылық қолдауды қамтамасыз етті. Бір кезде ол үкіметке мердігерлік қызмет көрсетіп, 1870 жылдары Пуне қаласының жанындағы Мұла-Мутха өзенінде бөгет салуға қажетті құрылыс материалдарын жеткізді. Ол сондай-ақ Пуне қаласының жанындағы Катрадж туннелі мен Йеравада түрмесінің құрылысына жұмыс күшін ұсынуға келісімшарт алды. 1863 жылы құрылған Пхуле бизнесінің бірі – металл құю жабдықтарын жеткізу болды. Пхуле 1876 жылы Пуна муниципалитетіне комиссар (муниципалдық кеңес мүшесі) болып тағайындалды және 1883 жылға дейін осы сайланбаған лауазымда қызмет етті.

Танымал мәдениетте

Г. П. Дешпандедің "Сатяшодак" (Ақиқат іздеуші) атты тарихи пьесасы алғаш рет 1992 жылы "Жан Натья Манч" театры сахнасында қойылды. Махатма Пхуле (1954) – үнді маратхи тіліндегі әлеуметтік реформатор туралы түсірілген тарихи фильм, оны Пралад Кешав Атре түсірген. Савитрибай Пхуле және Жотиба Пхуле өміріне арналған үнді драмалық телесериал "Крантижёти Савитрибай Пхуле" 2016 жылы DD National арнасында көрсетілді. Савитрибай және Жотиба Пхуле өмірі мен еңбектеріне негізделген маратхи тіліндегі драмалық телесериал 2019-2020 жылдары Sony Marathi арнасында көрсетілді. 2018 жылы Савитрибай Пхуле туралы үнді каннада тілінде тарихи фильм түсірілді. "Сатяшодак" (2024) – Махатма Жотирао Пхуле өміріне арналған үнді маратхи тіліндегі тарихи туынды.