Кіріспе

Санды өзіне көбейту

Математикада квадрат – бұл санды өзіне көбейту нәтижесі. Осы әрекетті білдіру үшін "квадраттау" етістігі қолданылады. Квадраттау – 2 дәрежеге көтерумен бірдей, және 2-ге көтерілумен белгіленеді; мысалы, 3-тің квадраты 3² деп жазылуы мүмкін, бұл 9 саны. Кейбір жағдайларда, мысалы, бағдарламалау тілдерінде немесе қарапайым мәтіндік файлдарда, x² орнына x^2 (карет) немесе x**2 белгілері қолданылуы мүмкін. Квадраттауға сәйкес келетін сын есім – квадраттық. Бүтін санның квадратын квадрат сан немесе толық квадрат деп те атайды. Алгебрада квадраттау операциясы көбінесе көпмүшелерге, басқа өрнектерге немесе сандардан басқа математикалық мәндер жүйелеріндегі мәндерге жалпыланады. Мысалы, x + 1 сызықтық көпмүшенің квадраты (x + 1)² = x² + 2x + 1 болып табылады. Квадраттаудың маңызды қасиеттерінің бірі – сандар үшін де, көптеген басқа математикалық жүйелерде де (барлық x сандары үшін) x-тің квадраты оның қосындысының кері шамасы -x-тің квадратына тең болады. Яғни, квадрат функциясы x² = (-x)² теңдігін қанағаттандырады. Бұл квадрат функциясы жұп функция екенін айту арқылы да түсіндірілуі мүмкін.

Нақты сандар

Квадраттау операциясы нақты функцияны анықтайды, оны квадрат немесе осылай деп атайды. Оның домені – бүтін нақты сызық, ал оның мәндер жиыны – теріс емес нақты сандардың жиыны. Квадрат функциясы оң сандардың ретін сақтайды: үлкен сандардың квадраты үлкен болады. Басқаша айтқанда, квадрат – интервалдағы монотонды функция. Теріс сандарда абсолюттік мәні үлкен сандардың квадраты үлкен болады, сондықтан квадрат – монотонды түрде кемитін функция. Демек, нөл – квадрат функциясының (жалпы) ең кішкентай мәні. x санының квадраты x² x-тен кіші (яғни x² < x) тек қана 0 < x < 1 болғанда ғана, яғни x ашық аралыққа тиесілі болса ғана. Бұл бүтін санның квадраты бастапқы сан x-тен ешқашан кіші болмайтынын білдіреді. Кез келген оң нақты сан – екі санның квадраты, олардың біреуі оң, екіншісі теріс. Нөл – тек өзінің ғана квадраты. Осы себепті квадрат түбір функциясын анықтауға болады, ол теріс емес нақты санға осы санның квадраты бастапқы санға тең болатын теріс емес санды сәйкес қояды. Нақты сандар жүйесінде теріс санның квадрат түбін алуға болмайды, себебі барлық нақты сандардың квадраты теріс емес. Теріс сандар үшін нақты квадрат түбірлердің болмауы нақты сандар жүйесін кешенді сандарға кеңейту үшін пайдаланылады, -1-дің квадрат түбірінің бірі болып табылатын i жорамал бірлігін енгізу арқылы. "Кез келген теріс емес нақты сан квадрат болады" қасиеті нақты жабық өріс түсінігіне жалпыландырылған, яғни реттелген өріс, онда кез келген теріс емес элемент квадрат болып табылады және тақ дәрежелі кез келген полином түбірге ие. Нақты жабық өрістерді нақты сандар өрісінен олардың алгебралық қасиеттері арқылы ажырату мүмкін емес: бірінші реттік логикада (яғни ∀ немесе ∃ кванторларымен өлшенген айнымалылар элементтерді емес, жиындарды білдіретін формуламен) өрнектеуге болатын нақты сандардың кез келген қасиеті кез келген нақты жабық өріс үшін де дұрыс, және керісінше, нақты жабық өріс үшін дұрыс болатын бірінші реттік логиканың кез келген қасиеті нақты сандар үшін де дұрыс.

Геометрияда

Геометрияда квадрат функциясының бірнеше маңызды қолданылуы бар. Квадрат функциясының атауы оның ауданды анықтаудағы рөлін көрсетеді: ол l ұзындығындағы қабырғалары бар квадраттың ауданы l^(2) тең екенін көрсетеді. Аумақ мөлшерге квадраттық түрде тәуелді: n есе үлкен пішіннің ауданы n^(2) есе артады. Бұл үш өлшемде де, жазықтықта да аумақтар үшін орындалады: мысалы, шардың бетінің ауданы оның радиусының квадратына пропорционалды, бұл физикалық тұрғыдан кері квадрат заңы арқылы көрінеді, ол гравитация сияқты физикалық күштердің күші қашықтыққа қалай өзгеретінін сипаттайды. Квадрат функциясы Пифагор теоремасы және оның жалпыламасы – параллелограмм заңы арқылы қашықтықпен байланысты. Евклидтік қашықтық тегіс функция емес: белгілі бір нүктеден қашықтықтың үш өлшемді графигі конус құрайды, конус ұшында тегіс емес нүкте болады. Дегенмен, қашықтықтың квадраты (d^(2) немесе r^(2) деп белгіленеді), графигі параболоид болатын, тегіс және аналитикалық функция болып табылады. Евклидтік вектордың өзімен-өзінің скалярлық көбейтіндісі оның ұзындығының квадратына тең: 1 = 'v'⋅'v' = v^(2). Бұл ішкі көбейту арқылы сызықтық кеңістіктердегі квадраттық формаларға одан әрі жалпыланады. Механикадағы инерция тензоры – квадраттық форманың мысалы. Ол инерция моментынің мөлшерге (ұзындыққа) квадраттық қатынасын көрсетеді. Пифагор үштіктерінің саны шексіз, яғни үш оң бүтін санның жиыны, онда бірінші екі санның квадраттарының қосындысы үшінші санның квадратына тең. Осы үштіктердің әрқайсысы тікбұрышты үшбұрыштың бүтін санды қабырғаларын береді.

Комплекстік сандар

Комплексті сандарда квадрат функциясы екі рет жабатын қаптама болып табылады, яғни нөлдік емес кез келген комплекс санның дәл екі квадрат түбірі болады. Комплекс санның абсолюттік мәнінің квадраты оның абсолюттік квадраты, модульдің квадраты немесе шаманың квадраты деп аталады. Бұл комплекс санның оның комплекс серігімен көбейтіндісіне тең, және комплекс санның нақты және жолғары бөліктерінің квадраттарының қосындысына дайын. Комплекс санның абсолюттік квадраты әрқашан теріс емес нақты сан болады, яғни комплекс сан нөлге тең болған жағдайда ғана нөлге тең болады. Оны абсолюттік мәннен (квадрат түбірі алынбай) есептеу оңайырақ, және ол тегіс, нақты мәнді функция. Осы екі қасиетінің арқасында абсолюттік квадрат, нақты есептеулерде және математикалық талдау әдістері қолданылғанда (мысалы, оптимизация немесе интегралдау) абсолюттік мәнге қарағанда жиі артықшылыққа ие. Комплекс векторлар үшін, конъюгатты транспозицияны қолдана отырып, нүктелік көбейтіндіні анықтауға болады, бұл квадрат нормаға әкеледі.

Басқа қолданыстар

Квадраттар алгебрада, жалпы алғанда, математиканың дерлік барлық саласында және физикада да кең таралған, мұнда көптеген өлшем бірліктері квадраттар мен кері квадраттарды пайдаланып анықталады: төменде қараңыз. Шамадан артық анықталған жүйелермен жұмыс істеу үшін ең кіші квадраттар әдісі стандартты тәсіл болып табылады. Квадраттау статистикада және ықтималдықтар теориясында мәндер жиынтығының немесе кездейсоқ шаманың стандартты ауытқуын анықтау үшін қолданылады. Әрбір xi мәнінің жиынның орташа шамасынан ауытқуы – бұл айырмашылық. Бұл ауытқулар квадратқа көтеріледі, содан кейін жаңа сандар жиынтығының орташа шамасы есептеледі (олардың әрқайсысы оң). Бұл орташа шама дисперсия деп аталады, ал оның квадрат түбірі – стандартты ауытқу.