Кіріспе

Амброз Биерс кітабы. "Жұманның сөздігі" – американдық журналист Амброз Биерс жазған сатирикалық сөздік. Ол, көбінесе қолданылатын сөздерден басталып, оларға күлкілі және сатирикалық анықтамалар береді. Бұл сөздік үш онжылдық бойы журналдар мен газеттерде жарияланған бөлімдер түрінде жазылған. Биерстің өткір әзілдері мен анықтамалары көп жыл бойы көшіріліп, плагиатталды, содан кейін ол оларды кітаптарға жинады: алғаш 1906 жылы "Циник сөздері" деген атпен, ал 1911 жылы – толық нұсқада "Жұманның сөздігі" деп аталды. Кітаптың алғашқы нұсқаларына реакция әртүрлі болды. Бірақ, келесі онжылдықтарда "Жұманның сөздігінің" мәртебесі арта түсті. Ол көптеп цитаталанды, жиі аударылды және үлгі алынды, соның нәтижесінде әлемдік деңгейде танымал болды. 1970 жылдары "Жұманның сөздігі" Америка революциясының екі жүз жылдығына арналған басқарма тарапынан "Америка әдебиетінің 100 ең ұлы шедеврінің" бірі деп танылды. Оны "күлкіге қатырып жібергісідей әзілді" деп сипаттаған, ал Wall Street Journal газетінің жазушысы Джейсон Цвайг сұхбатында "Жұманның сөздігі" – "әлдебір Америкада жазылған ең керемет сатиралық туынды. Мүмкін, әлем әдебиетіндегі ең ұлы туындылардың бірі де болуы мүмкін" деді.

Алдыңғылар

Биерске дейін күлкілі анықтамалардың ең танымал авторы Сэмюэл Джонсон болды. Оның «Ағылшын тілінің сөздігі» 1755 жылдың 15 сәуірінде жарық көрді. Джонсонның сөздігі 42 733 сөзді анықтады, олардың көбісі маңызды болды. Аз ғана сөздерге еңкіш анықтамалар берілді және олар кеңінен цитаталанды, бірақ олар Джонсонның сөз мағыналарын зерттелген және маңызды түсіндірулеріне сирек ерекшеліктер болды. Ноа Вебстер 1806 жылы жазған «Ағылшын тілінің қысқаша сөздігі» және 1828 жылы жазған «Ағылшын тілінің американдық сөздігі» арқылы танымал болды. Көптеген адамдар Вебстердің мәтінінде юмор жоқ деп санайды, бірақ (Биерс өзі анықтағандай және сипаттағандай) Вебстер өте аз анықтамаларда еңкіш пікірлер келтірген. Густав Флобер 1850 және 1855 жылдар аралығында «Жалпы қабылданған идеялар сөздігі» (кейде «Қабылданған идеялар сөздігі» деп аталады; француз тілінде Le Dictionnaire des idées reçues) үшін жазбалар жасады, бірақ оны аяқтаған жоқ. Оның қайтысынан кейін ондаған жылдар өткен соң зерттеушілер Флобердің қолжазбаларын қарап шығып, 1913 жылы оның атымен сөздік жариялады (Биерстің «Шайтан сөздігі» кітабынан екі жыл кейін). «Біздегі анықтамалар жиынтығы автор ешқашан сұрыптамаған, тіпті пропорциялап немесе жақсартпаған көптеген жазбалар, дубликаттар мен нұсқалардан құрастырылған».

Шығуы мен дамуы

Биерс өзінің сатирикалық анықтамалар сөздігін жазуға ондаған жыл жұмсады. Ол сатирикалық эсселерінде анықтамаларды жиі қосып, көбінесе "The Town Crier" немесе "Prattle" апталық бағандарында жариялап, тәжірибе жинады. Оның ең ерте белгілі анықтамасы 1867 жылы жарық көрген. Оның көп анықтамадан тұратын эссеге жасаған алғашқы тынысы "Вебстердің қайта қаралуы" деп аталды. Онда төрт терминнің анықтамасы берілген және 1869 жылдың басында жарияланды. Биерс жеке хаттарында да анықтамалар жазды. Мысалы, бір хатында ол "миссионерлерді" – "өздеріне қол жеткізе алатын кез келген қаруды тартынбай қолға алатын, тіпті итті ұру үшін крестті ұстап алатын" адамдар деп сипаттады. 1869 жылдың жазында ол одан да маңызды бір идеяны ойлап тапты: "Америкалық юмористтен басқа ешкім комик сөздіктің идеясын ойлап табуы мүмкін емес" деп жазды. Биерс сатирикалық сөздік жазуға алты жылдан кейін ғана кірісті. Ол оны "Шайтанның сөздігі" деп атады және ол 1875 жылдың 11 желтоқсанындағы San Francisco News Letter және California Advertiser газеттерінде жарияланды. Оның сөздігінде "А" ("әрбір дұрыс құрылған әліпбидегі бірінші әріп") -тен бастап "accoucheur" -ге дейінгі 48 қысқа, өткір анықтама келтірілген. Бірақ "Шайтанның сөздігі" бір рет қана жарық көрді және Биерс тағы алты жыл бойы сатирикалық сөздіктер жазған жоқ. Дегенмен, Биерстің қысқа сөздігінен үлгі алғандар пайда болды. Олардың ең танымалсының бірі – Гарри Эллингтон Брук, "Иллюстрацияланған Сан-Францисконың уасп" юмор журналының редакторы. Бруктың сатирикалық анықтамалардан тұратын, жалғасып жарық көретін бағаны "Wasp's Improved Webster in Ten Cent Doses" деп аталды. Баған 1880 жылдың 7 тамызындағы санынан басталып, 28 санына дейін апта сайын жарық көрді, әліпби бойынша 758 сөзді анықтап, 1881 жылдың 26 ақпанында "shoddy" сөзімен аяқталды. The Wasp журналының келесі санында Бруктың бағаны жарық көрмеді, себебі The Wasp Биерсті жұмысқа алды және оны тоқтатты, "Wasp's Improved Webster" бағанын өзінің сатирикалық анықтамалар бағанымен алмастырды. Биерс өзінің бағанын "Жынның сөздігі" деп атады. Ол алғаш рет 1881 жылдың 5 наурызындағы санында жарық көрді. Биерс 79 "Жынның сөздігі" бағанын жазды, әліпби бойынша "lickspittle" сөзіне дейін, 1886 жылдың 14 тамызындағы санында. Биерс The Wasp газетінен кеткеннен кейін, 1887 жылы Уильям Рэндольф Херст оны өзінің газеті The San Francisco Examiner үшін жазуға шақырды. Биерстің алғашқы "Prattle" бағаны сол жылдың 5 наурызында Examiner газетінде жарық көрді, ал оның сатирикалық сөздіктің келесі бөлімі 1887 жылдың 4 қыркүйегінде 4-бетте "Циник сөздігі" деген атпен жарияланды. Биерс тағы бір "Циник сөздігі" бағанын жазды (оның басылымы 1888 жылдың 29 сәуіріндегі Examiner газетінің 4-бетінде жарық көрді), содан кейін он алты жыл бойы жаңа бағандар жарық көрмеді. Осы уақыт аралығында Биерстің "комедиялық сөздік" идеясын басқалар да еліктеп, оның өткір анықтамаларын авторлық құқықты сақтамай көшіріп алды. Бір еліктеуші тіпті Биерстің бағанының атын да көшіріп алды. 1903 жылдың қыркүйегінде Биерс өзінің досы Герман Джордж Шеффоуэрге хат жазып, өзінің сатирикалық анықтамаларын "нағыз сөздіктердегідей жүйелі түрде" жинақтаған кітап жазу туралы ойлап отырғанын айтты. Биерс 1904 жылдың маусымынан бастап "Циник сөздігі" бағанын жаңа анықтамалармен қайта жаңартты. Херсттің газет баспасы ұлттық деңгейде өсіп, Биерстің оқырмандары да айтарлықтай көбейді. Қазір "Циник сөздігі" бағаны әдетте Hearst-тің New York American газетінде, содан кейін басқа Hearst газеттерінде (San Francisco Examiner, Boston American, Chicago American, Los Angeles Examiner) жарық көрді, ал кейін Hearst-тің синдикациялық бизнесі арқылы басқа газеттерде, Hearst газеттері жетпеген қалаларда да жарияланды.

Кітап шығару

1905 жылғы 4 қарашада Биерс досына газет бағандарынан тапқыр анықтамаларды кітапқа айналдырып жатқанын және оны еліктеушілердің кешіруінен кейіпті екенін жазды: “Мен “Жын сөздігін” Doubleday, Page & Co. ұсынысымен құрастырып жатырмын, олар оны, әрине, осы кітаптар сияқты көптеген әзіл-қалжыңдар деп санайды.” 1905 жылғы 25 қарашадағы “The Saturday Evening Post” журналында “Кейбір анықтамалар” атты қысқа тізім жарияланды, онда журнал редакторы Гарри Артур Томпсонның әзілді анықтамалары берілген. Томпсонның анықтамалары жеткілікті деңгейде танымал болды, тіпті “Тәлкек анықтамалар” деп аталатын қысқаша жалғау тізімдерін тудырып, газеттер мен журналдарда қайта басылды. Томпсон мен оның анықтамалары Биерстің кітабының жариялануына күтпеген әсер етті. 1906 жылғы 19 наурызда Биерс Doubleday, Page & Co. компаниясымен кітабын жариялау туралы келісімге келді, бірақ оның қалаған “Жын сөздігі” атауы қолданылмады. Келісімде Биерстің ұлттық таралымдағы газет бағандарымен бірдей атау қолданылды: “Циник сөздігі”. Биерс ақын және драматург Джордж Стерлингке түсіндірді: “Олар (баспагерлер) “Жын сөздігін” атау ретінде қабылдамайды. Шығыста шайтан қасиетті тұлға (ирландиялықтар айтқандай, үштік құдайдың төртінші тұлғасы) және оның атын бекерге қолдануға болмайды.”

Гарри Артур Томпсон “The Saturday Evening Post” журналы үшін жазған бірнеше анықтамаларын кітапқа айналдырды. Томпсонның кітабы бірінші болып жарық көрді және Биерстің атауын ұрлады. Биерс Стерлингке былай деп жазды: “Мен оны басқаша атауға мәжбүрмін, өйткені баспагерлер маған “Циник сөздігі” бар екенін айтты. Автор менің атауымнан гөрі көп нәрсені алғанын айтамын, өйткені бұл материал көп жылдар бойы плагиат үшін бай кен орны болды.”

Биерстің кітабы 1906 жылғы 30 тамызда авторлық құқыққа тіркелді және 1906 жылғы қазан айында жарық көрді. “Циник сөз кітабында” 521 анықтама бар еді, бірақ тек “A” әрпінен басталатын сөздерге ғана.

Doubleday, Page & Co. “Циник сөз кітабының” 1341 данасын басып, баптады. 147 данасы авторға және газеттер мен журналдардағы кітап сыншыларына берілді; 1070 данасы сатылды; ал ақырында Doubleday сатылмаған 124 данасын қалдырып, оларды баспагердің өзіндік құнынан төмен сатты. Doubleday сонымен қатар ағылшын тіліндегі басылым құқығын Лондондағы кішкентай баспагер Артур Ф. Бердке сата алды, ол 1907 жылы ағылшын тіліндегі басылымды шығарды. “Циник сөз кітабының” сатылуы баспагердің көзқарасы бойынша шамалы сәттілікке жетті, бірақ Биерс үміттенгендей, “M” әрпінен басталатын сөздерді негіздеуге жеткіліксіз болды. Биерстің бүкіл әліпбиді қамту жоспарын баспагер Уолтер Нил қайта жандандырды, ол Биерсті 1908 жылғы 1 маусымда онымен келісімге қол қоюға көндірді, осы келісім бойынша Нил “Амброз Биерстің жинақталған шығармаларын” он немесе одан да көп томдық жинақта жариялайтын болды. Олар 7-томды Биерстің сөздігі етіп шығарып, ақырында оның қалаған “Жын сөздігі” атауын қолдануды жоспарлады. Нилдің баспасына шығаратын баспа мәтінін жасау үшін Биерс алдымен “Циник сөз кітабының” көшірмесін өзгертулермен және бірнеше толықтырулармен белгіледі. Бұл жұмыс оған тез арада “A” әрпінен “L” әрпіне дейінгі сөздердің анықтамасын берді. Содан кейін ол газет бағандарынан алынған анықтамаларын алып, оларды қайта қарады. Бұл сөздікті “L” әрпінен “R” әрпінің басына дейін жеткізді. Ақырында Биерс “RECONSIDER” сөзінен басталып “Z” әрпінің соңына дейінгі жаңа анықтамалардан тұратын 37 бет жазды. 1908 жылғы 11 желтоқсанда Биерс Джордж Стерлингке “Жын сөздігі” еңбегін аяқтағанын жазды. 1909 жылы баспагер Уолтер Нил 12 томдық жинақта “Амброз Биерстің жинақталған шығармаларының” жеке томдарын шығара бастады. 1911 жылы “Жын сөздігі” атты 7-том жарық көрді. Нил көптеген баспагерлерден өзгеше, жарық көрген еңбектің жеке томдарын сатудың орнына, 12 томдық жинақтың толық жинағын сатуға баса назар аударды. Нил кейінірек 1250 жинақты басып сатқанын мәлімдеді (250 данасы толық былғарымен қапталған, әр жинақтың бірінші томына Биерс қол қойған; аз ғана саны Марокко былғарысымен жартылай қапталған; ал көп бөлігі матамен қапталған қатты мұқабалы жинақтар). Алайда, Нилдің Биерске “Жинақталған шығармалар” үшін берген авторлық жарналары басқаша әңгімелейді: Биерске 12 томдық 57 толық былғары, 8 жартылай Марокко және шамамен 164 матадан жасалған қатты мұқабалы жинақтар сатылды. Нил “Амброз Биерстің жинақталған шығармаларының” британдық басылымын басып шығару құқығын сатқан жоқ. Алайда, 1913 жылдың соңында немесе 1914 жылдың басында “The London Opinion” журналы Нилге “Жын сөздігінен” 787 сөздің анықтамаларын қайта басып шығару құқығы үшін ақша төледі.

Қабылдау

Бастапқыда сыншылар «Циниктің сөз кітабы» туралы әртүрлі пікір білдірді. Кейбір сыншылар Биерстің кітабын мақтады, мысалы, Лос-Анджелес геральдінің анонимді сыншысы: «Бұл қате анықтамалардың сөздігі, күлкілі, тапқыр және тұрақты юмормен сіңірілген, нағыз философияның бір ишарасы, бірақ ешқашан арзандыққа түспейді. Оны оқығаннан кейін, адам Биерстің мінезіне және оның қатал, мұңды және құштарлығына шын қуаныш сезінеді». Басқа сыншылар Биерстің ақыл-ойының өткірлігін ұнатпады. Кейбіреулер «Циниктің сөз кітабын» қызықты немесе танымал роман сияқты басынан аяғына дейін оқып шаршады. Сан-Франциско Call-дың Эдвард Ф. Кахилл Биерстің анықтамалары туралы былай қорытындылады: «Абзацтар ретінде олар көңілді болды, бірақ кітап түрінде олар жалықтырады». Кахилл сияқты басқа сыншылар да «Циниктің сөз кітабын» жақсы көрді ме, әлде жек көрді ме, өздеріне ұнаған анықтамаларды келтірді. Британдық «Циниктің сөз кітабы» басылымы жарық көрген кезде Лондонның бір журналында ұзақ, толық беттік мақұлдаған пікір жарияланды; оның 95% -ы анықтамаларды құрады, ал пікірде автор Биерстің есімі бір рет те аталмады. 1911 жылы «Жұрт сөздігі» Амброз Биерстің жинақталған еңбектерінің он екі томдық жинағының 7-томы ретінде жарық көрді. Он екі томдық жинақтың рецензенттерінің көпшілігі өздерінің рецензияларында «Жұрт сөздігі» туралы айтпады, ал кітапты атаған аздар оған аз көңіл бөлді. Мысалы, 9¾ беттік журнал мақаласында Биерстің жинақталған еңбектері туралы Фредерик Тейбер Купер «Жұрт сөздігіне» бір абзац арнады, түсіндіріп: «Біреудің сатиралық анықтамалардың өте ақылды жинағы «Жұрт сөздігіне» талап етілетіннен әлдеқайда көп орын беруге құмар болуы мүмкін. Бұл – тұрақты ұстанып отыратын, оқырманның басым бөлігі христиан елінде құрметсіз деп санайтын рухпен қамтылған, бізге жаңа ештеңе айтпайды және оны жоғары немесе асыл өмір сүру үшін шабыт ретінде елестетуге болмайды. Бірақ бұл сөзсіз қызықты оқу».

«Афинаеум журналы», әлемдегі ең көп таралған әдеби журналдардың бірі, «Жұрт сөздігіне» ұзақ қарады және былай деп атап өтті: «Көптеген тақырыптар мен көптеген сөздерді қарастыра отырып, ол автордың ерекше көзқарастарының, сондай-ақ әдеби қабілеттері мен ұстанымдарының жиынтық индексін ұсынады». Кітаптың жеті жылдан кейін Х. Л. Менкен, ХХ ғасырдың бірінші ширегінде ең ықпалды американдық әдеби сыншы, «Жұрт сөздігіне» жоғары баға берді: «Онда сіз Американың ең керемет нәрселерін таба аласыз, бірінші және соңғы, Америка ешқашан шығарған. Онда сіз осы мемлекеттердің көрген бір шынайы ақыл-ойының шынайы шедеврын таба аласыз». Менкен кейіннен кітаптың мазмұны туралы былай деді: «Ағылшын тіліндегі ең әдемі ақыл-ойының бірі». Сол кезде «Жұрт сөздігіне» сын пікірлер аз болған, өйткені кітаптың көшірмелерін табу қиын болған. Бұл қиындық 1925 жылы «Жұрт сөздігі» басылымының алғашқы басылымы жарық көргеннен кейін өзгерді. Сол уақытта алғашқы қысқартылған нұсқасын Хальдеман Джулиус «Кішкентай көк кітап» деп жариялады. «Жұрт сөздігі» кеңінен тараған сайын, оны сынға алушылар да көбейе түсті. «Нью-Йорк Таймс» газетінде басылып шыққан бір басылымның пікірлері былай деп жазылған: «Бұл – өте үлкен тур-де-форс, өйткені оны қақпақтан қақпаққа дейін оқып, шаршамауға болмайды, сондықтан оның күттірмейтін күлкілі әзіл-сықағы өте қызықты, оның жарқын ақыл-ойы және өмірде жоқ философтардың өлеңдері мен дикталары, мысалы, Father Cassalasca Jape, S. J., ол оларды суреттейді».

Газеттер мен коммерциялық журналдардағы сыншылардың назарын аударғаннан кейін, «Жұрт сөздігі» диссертациялар мен академиялық журналдардағы ғалымдардан талдаулар ала бастады. Олар Биерстің жазуының сатира тарихындағы орнын, «Жұрт сөздігі» қалайша өзінің әзіл-сықақ әсеріне ие болғанын және Биерс кітапта баса назар аударған тақырыптарды зерттеді. Француз жазушысы Жак Стернберг жиі келтірілген очеркте «Жұрт сөздігі» кітабының әзіл-сықағын қара күлкіге айналдырды. Қайта басылған басылымдарда кейде әдебиет сыншыларының, Биерс зерттеушілерінің немесе Биерс биографтарының кітабы туралы маңызды ақпараттар берілген. Бұған қоса, «Жұрт сөздігіне» еліктегендер мен оны кейіннен жасағандар кейде оның жетістіктері жайлы ойластырған пікірлер жазған. Ғалымдар «Жұрт сөздігі» Амброз Биерстің зерттеуі, түсінуі немесе бағалауы үшін аса маңызды екендігіне келісті. Сыншылар сөздіктің анықтамалары жиі келтірілетінін, сондықтан Биерстің бірнеше байқаулары американдық мәдениетке сіңіп, ақыл-ойының қайдан шыққанын білмейтін адамдармен таныс екенін атап өтті. Сыншылар сондай-ақ Биерс өзінің күлкілі сөздігін моральдық нұсқау құралы ретінде пайдаланғанын байқады, өйткені «ол оқырманды өз ойларының дұрыстығын қайта қарастыруға көбінесе итермелейді». Сыншылардың пікірі «Жұрт сөздігі» «цинизммен толы ақылдың американдық шедеврі» және «Америкада жазылған сатираның ең керемет туындысы және, мүмкін, әлем әдебиетіндегі ең ұлы туындылардың бірі» деген консенсусқа келді. 1973 жылы Американдық революцияның екі жүз жылдығын тойлау үшін Конгресс актісімен Американдық революция екі жүз жылдық әкімдігі құрылды. Әкімдік «біздің ұлттың бағытын анықтауға көмектескен» американдықтар жазған жүз кітаптан тұратын «Америка әдебиетінің 100 ең ұлы шедеврі» таңдауды шешті. Елу штаттың университеттеріндегі факультет мүшелері ұсыныстар енгізді. Соңғы таңдауларға фиктивті, ғылыми еңбектер, поэзия және пьесалардан 99 том кірді, бірақ тек бір юмор жинағы болды: «Жұрт сөздігі». Содан бері «Жұрт сөздігінің» сындық беделі кеңейе берді, кітаптың қайта басылымдары, суреттелген нұсқалары және әлемнің ондаған тілінде жарық көрген қысқартылған басылымдары арқылы оның оқырмандар арасындағы танымалдығы артты.

Аудармалары

"Шайтанның сөздігінің" аудармаларын қараңыз.

Бейімделулер

Беркман, Александр (1917 жылдың маусымы). "Соғыс сөздігі". "Жарылыс" журналы, 2-том, 5-сан. Табб, Э. С. (1957) "Жынның сөздігі" (әңгіме). "Табиғаттан тыс оқиғалар", 9-сан. Бакса, Роберт Ф. (1978). Эмброуз Бирс-тің "Жынның сөздігі" кітабынан төрт ән. Нью-Йорк: Композиторлар кітапханасы басылымы. Кулеша, Гэри (1971–1993). "Жынның сөздігінен" ағаш үрмелі квинтеті үшін алты багатель ("Циник", "Жалғыз", "Диктатор", "Шындық", "Ақымақ" және "Мақтау"). Heritage, Helen (2008). "Жынның сөздігі" (спектакль).