Тариф емес сауда кедергілері

Кіріспе

Сауда кедергілерінің түрлері

Тариф емес сауда кедергілері (ТЭК; сондай-ақ тариф емес шаралар, ТЭШ деп те аталады) – тауарлар мен қызметтердің импортын немесе экспортын тарифтерді тікелей қолданудан өзгеше механизмдер арқылы шектейтін сауда кедергілері. Мұндай кедергілер пікір таласына түседі және талқыланады, себебі олар халықаралық сауда ережелеріне сәйкес келуі мүмкін, бірақ корпускациялық мақсаттарға қызмет етуі де мүмкін. Оңтүстік Африка даму қауымдастығы (SADC) тариф емес кедергілерді "импорттық немесе экспорттық баж салығынан басқа халықаралық саудаға кедергі келтіретін кез келген фактор" деп анықтайды. Олар импорттық квоталар, субсидиялар, кедендік кешіктірулер, техникалық кедергілер немесе сауданы тоқтатуға немесе қиындатуға бағытталған басқа да жүйелер түрінде болуы мүмкін. Дүниежүзілік сауда ұйымының мәліметінше, тариф емес сауда кедергілеріне импорттық лицензиялар, кеденде тауарлардың құнын бағалау ережелері, жөнелту алдындағы тексерулер, тауардың шығу тегі ережелері ("дайындалған") және саудаға дайын инвестициялық шаралар жатады. 2019 жылғы БҰҰ Сауда және даму жөніндегі конференциясы (ЮНКТАД) баяндамасында тариф емес шаралармен байланысты сауда құны дәстүрлі тарифтерге қарағанда екі еседен астам екені қорытындыланды.

Тарифтік емес кедергілерге ауысу

Өнеркәсіптік дамыған елдердің тарифтерден НТБ-ға (тариф емес сауда кедергілеріне) ауысуының бір себебі – дамыған елдердің тарифтерден өзге де табыс көздерінің болуы. Тарихи тұрғыдан алғанда, ұлттық мемлекеттер қалыптасқан кезде үкіметтерге қаржы табу қажеттігі туды. Олар оны тарифтерді енгізу арқылы қамтамасыз етті. Осы себепті, дамыған елдердің көпшілігі әлі де мемлекеттік шығындарын қаржыландыру үшін тарифтерге тәуелді. Дамыған елдер тарифтерге қатысты тәуелсіздікке қол жеткізе алады, сонымен бірге халықаралық сауданы реттеудің мүмкін болатын жолы ретінде НТБ-ны дамытуға мүмкіндік алады. Аусудың екінші себебі – осы кедергілер нашар дамыған салаларды қолдауға немесе тарифтерді төмендету салдарынан кері әсер көрген салаларға өтемақы төлеуге пайдаланылуы мүмкін. НТБ-ның танымалдылығының үшінші себебі – тарифтерге мемлекеттік қолдау алу мүмкіндігі болмаған жағдайда, мүдделі топтардың процеске әсер етуге қол жеткізуі.

Қазіргі кездегі тарифтік емес кедергілер

Экспорттық субсидиялар мен квоталардан басқа, НТБ-лар тарифтерге ең жақын. Тауар өндірісіне арналған тарифтер ДСҰ-да және Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісімде (ГАТТ) өткізілген келіссөздердің сегіз раундында төмендетілді. Тарифтерді төмендеткеннен кейін, протекционизм принципі саудадағы техникалық кедергілер (ТКК) сияқты жаңа НТБ-лардың енгізілуін қажет етті. Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясының (ЮНКТАД, 2005) мәлімдемелеріне сәйкес, баға деңгейін бақылау және мөлшеріне негізделген НТБ-лардың қолданылуы 1994 жылы 45%-дан 2004 жылы 15%-ға дейін айтарлықтай төмендеді, ал басқа НТБ-лардың қолданылуы 1994 жылы 55%-дан 2004 жылы 85%-ға дейін өсті. Тұтынушылардың қауіпсіз және экологиялық таза өнімдерге деген сұранысының артуы ТБТ-ның танымалдылығын арттыруға да әсер етті. Көптеген НТБ-лар Уругвай раундында туындаған ДСҰ келісімдерімен (ТБТ келісімі, СФС шаралары туралы келісім, Тоқыма және киім туралы келісім), сондай-ақ ГАТТ ережелерімен реттеледі. Қызмет көрсету саласындағы НТБ-лар тауар саудасындағыдай маңызды болып табылады. Көптеген НТБ-лар, егер олар сыртқы факторлар және тауар өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы ақпараттың теңсіздігі сияқты нарықтағы қиындықтармен байланысты болмаса, протекционистік шаралар ретінде қарастырылуы мүмкін. Мұның мысалы – қауіпсіздік стандарттары мен таңбалау талаптары. Импортқа осал өнеркәсіптерді қорғау қажеттілігі, сондай-ақ дамысқан елдер үкіметтерінің қолжетімді сауда шектеулерінің кең ауқымы оларды НТБ-ларды пайдалануға итермелейді және халықаралық сауда мен әлемдік экономикалық өсуге елеулі кедергі келтіреді. Осылайша, НТБ-ларды қорғаудың жаңа түрі деп санауға болады, ол тарифтерді қорғаудың ескі түрінен ығыстырды.

Шекарадағы әкімшілік және бюрократиялық кідіріс

Шекарадағы әкімшілік және бюрократиялық кешігулер белгісіздікті күшейтеді және тауар қорын сақтау шығындарын арттырады. Мысалы, Түркия Еуроодақпен (ішінара) кедендік одақта болғанымен, түрік тауарларын Еуропалық Одаққа тасымалдау кезінде Түркияның бағалауынша, түрік экономикасы жылына үш миллиард еуро шығынға ұшырайды.

Цензура

2020 жылы АҚШ Сенатының Қаржы комитетінің Халықаралық сауда, кеден және жаһандық бәсекеге қабілеттілік тақырыбы бойынша кіші комитетінде "цензураны тарифтік емес кедергі ретінде" қарастырып сөйлеген Ричард Гир студияларды экономикалық мүдделер Голливуд бұрын қозғаған әлеуметтік және саяси мәселелерден қашып жүруге мәжбүр ететінін айтты. "Марти Скорсезенің Далай-ламаның өмірінен жасалған "Кундун" фильмін немесе менің өзімнің қытай құқықтық жүйесін қатты сынаған "Қызыл бұрыш" фильмімді ойлап көріңіз. Олардың бүгін жасалатынын көзге елестетіп көріңіз. Мұндай нәрсе болмас еді."

Эмбарголар

Эмбарго – белгілі бір тауарлардың саудасына толық тыйым салу. Квоталардан өзге, эмбарго белгілі бір елдерге немесе белгілі бір елдерден тасымалданатын нақты тауарларға, немесе белгілі бір елдерге жіберілетін барлық тауарларға қатысты импортқа немесе экспортқа салынуы мүмкін. Эмбарго кейде биологиялық қауіпсіздік мақсатымен қолданылса да, көбінесе саяси себептерге байланысты болады (экономикалық және халықаралық санкцияларға қараңыз). Эмбарго әдетте саудаға заңды кедергілер саналады, оларды соғыс актісі саналатын блокадалармен шатастырмау керек.

Валюталық шектеулер және валюталық бақылау

Валюталық шектеулер мен валюталық бақылау сыртқы экономикалық қызметтің тариф емес реттеу құралдарының арасында маңызды орынға ие. Валюталық шектеулер – бұл ұлттық және шетелдік операторлар арасындағы мәмілелерді басқару, яғни шетел валютасының ұсынымын шектеу (импортты шектеу мақсатында) немесе мемлекеттік түрде валюта бағамын реттеу (экспортты қолдау және импортты шектеу үшін).

Импорттық депозиттер

Сыртқы сауданы реттеудің тағы бір мысалы – импорттық депозиттер. Импорттық депозиттер – импорттаушының импортталған тауарлардың құнының толық немесе бір бөлігіне тең соманы белгілі бір мерзімге (пайызы төленбейтін депозит) орталық банкке төлеуі міндетті болатын депозит түрі.

Капитал қозғалысын әкімшілік реттеу

Ұлттық деңгейде мемлекеттер арасындағы капитал қозғалысын әкімшілік реттеу көбінесе екіжақты келісімдер аясында жүзеге асырылады. Бұл келісімдерде құқықтық режим, инвестициялар мен инвесторларды қабылдау тәртібі нақты белгіленеді. Сондай-ақ, олар әділ және теңдей қарау, ұлттық режим, ең жақсы ұсынылған ел режимі, ұлттандыру тәртібі мен өтемақы, пайданы және капиталды қайтару, сондай-ақ дауларды шешу рәсімдері де анықталады.

Лицензиялар

Импортты (кейде экспортты) тікелей реттеудің ең көп таралған құралдары лицензиялар мен квоталар болып табылады. Дамыған елдердің барлығы осы тариф емес әдістерді қолданады. Лицензиялық жүйе мемлекеттің (арнайы уәкілетті орган арқылы) лицензиялық тауарлар тізіміне енген импорттық және экспорттық тауарлардың сыртқы сауда операцияларына рұқсат беруін талап етеді. Өнімді лицензиялаудың түрлері мен процедуралары алуан түрлі болуы мүмкін. Лицензиялардың негізгі түрлері – белгілі бір кезеңге тізімдегі тауарларды шектеусіз импорттауға немесе экспорттауға рұқсат беретін жалпы лицензия; және белгілі бір импорттаушыға (экспорттаушыға) белгілі бір тауарды импорттауға (немесе экспорттауға) арналған бір реттік лицензия. Бір реттік лицензияда тауардың көлемі, құны, шығу (немесе баратын) елі, және кейбір жағдайларда тауарды импорттау (немесе экспорттау) жүзеге асырылуы тиіс кедендік пункт көрсетіледі. Лицензиялық жүйелерді сыртқы сауданы реттеу құралы ретінде пайдалану бірқатар халықаралық деңгейдегі стандарттау келісімдеріне негізделген. Атап айтқанда, бұл келісімдерге Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісімнің (ГАТТ) / Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) кейбір ережелері, мысалы, импорт лицензиялау процедуралары туралы келісім кіреді.

Жергілікті жерді анықтау талаптары

Импорттаушы ел әлеуетті экспорттаушыдан өнімге немесе қызметке белгілі бір деңгейде жергілікті қатысуды талап етуі мүмкін. Мұндай мүмкіндіктерге: тағайындалған импорттаушы, жергілікті бақылаудың көпшілік үлесіне ие бірлескен кәсіпорын, зияткерлік меншікті беруді қажет ететін толық жергілікті өндіріс кіруі мүмкін. ДСҰ осы шаралардың заңдылығы туралы әзірге бірлігіне келген жоқ.

Стандарттар

Стандарттар тарифтік емес кедергілердің арасында ерекше орын алады. Елдер әдетте өнімдерді жіктеу, таңбалау және сынау бойынша стандарттарды белгілейді, отандық өнімдердің отандық стандарттарға сай болуын қамтамасыз ету үшін, сонымен қатар шетелдік өндіріс өнімдерінің сатылуын осы стандарттарға сәйкес келмесе немесе олардан жоғары болмаса шектеу мақсатында. Бұл стандарттар кейде жергілікті халықтың қауіпсіздігі мен денсаулығын және табиғи ортаны қорғау үшін қабылданады.

Квоталар

Сыртқы саудаға лицензия беру, белгілі бір тауарлардың импорты мен экспортына сандық шектеулер – квоталар – қоюмен тығыз байланысты. Квота – белгілі бір кезеңде белгілі бір тауарлардың импорты мен экспортына құн немесе физикалық көрсеткіштер бойынша қойылатын шектеу. Бұл санатқа нақты елдерге қатысты жаһандық квоталар, маусымдық квоталар және «ерікті экспортты шектеулер» деп аталатын жағдайлар кіреді. Сыртқы сауда операцияларына сандық бақылау бір реттік лицензия арқылы жүзеге асырылады. Импорт пен экспортқа сандық шектеулер – сыртқы сауданы мемлекеттік реттеудің тікелей әкімшілік нысандары. Лицензиялар мен квоталар кәсіпорындардың шетелдік нарықтарға қатынасу тәуелсіздігін шектейді, фирмалардың белгілі бір тауарлар бойынша сауда жасай алатын елдердің ауқымын тарылтады. Олар импорт пен экспортқа рұқсат етілген тауарлардың түрлері мен мөлшерін реттейді. Дегенмен, лицензиялық және квоталық импорт-экспорт жүйесі, белгілі бір тауарлардың сыртқы саудасына қатаң бақылау орнату арқылы, көп жағдайда сыртқы сауданы реттеудің экономикалық құралдарынан гөрі икемдірек және тиімді болып көрінеді. Бұл лицензиялық және квоталық жүйелердің әлемнің көп бөлігінде сауданы реттеудегі маңызды құрал екендігімен түсіндіріледі. Мұндай сауда кедергілері көбінесе тұтынушылар үшін бағаның өсуіне, таңдаудың шектелуіне және компаниялар үшін импорт бағасының жоғарылауына алып келеді. Импорттық квоталар бір жақты болуы мүмкін, яғни экспорттаушы елмен келісімдерсіз ел тарапынан белгіленеді; немесе екі жақты немесе көп жақты, онда олар келіссөздер мен келісімдерден кейін енгізіледі. Экспорттық квота – елден экспортталатын тауарлар мөлшеріне қойылатын шектеу. Экспорттық квоталарды елден енгізудің түрлі себептері бар. Оларға ішкі нарықта тапшылыққа тап болған өнімдерді қамтамасыз ету, халықаралық деңгейде бағаларды манипуляциялау және ел үшін стратегиялық маңызы бар тауарларды бақылау кіреді. Кейде импорттаушы елдер экспорттаушы елдерден ерікті экспортты шектеулерді енгізуді сұрайды.

Licensing of foreign trade is closely related to quantitative restrictions – quotas – on imports and exports of certain goods. A quota is a limitation in value or in physical terms, imposed on import and export of certain goods for a certain period of time. This category includes global quotas with respect to specific countries, seasonal quotas, and so called "voluntary export restraints". Quantitative controls on foreign trade transactions are carried out through one time license. Quantitative restrictions on imports and exports are direct administrative forms of government regulation of foreign trade. Licenses and quotas limit the independence of enterprises with a regard to entering foreign markets, narrowing the range of countries in which firms can conduct trade for certain commodities. They regulate the range and number of goods permitted for import and export. However, the system of licensing and quota imports and exports, establishing firm control over foreign trade in certain goods, in many cases turns out to be more flexible and effective than economic instruments of foreign trade regulation. This can be explained by the fact that licensing and quota systems are an important instrument of trade regulation of the vast majority of the world. This type of trade barrier normally leads to increased costs and limited selection of goods for consumers and higher import prices for companies. Import quotas can be unilateral, levied by the country without negotiations with exporting country; or bilateral or multilateral, when they are imposed after negotiations and agreements. An export quota is a limit on the amount of goods that can be exported from a country. There are different reasons for imposing export quotas from a country. These reasons include guaranteeing of the supply of the products that are in shortage in the domestic market, manipulation of the prices on the international level, and the control of goods strategically important for the country. In some cases, the importing countries request exporting countries to impose voluntary export restraints.

"Ерікті" экспорттық шектеу туралы келісім

Соңғы онжылдықта экономикалық немесе саяси жағынан әлсіз экспорттаушыларға батыс елдерінің «ерікті» экспорттық шектеулер туралы келісімдер жасасуы және импорттық ең төменгі бағаларды белгілеу кең таралған практикаға айналды. Мұндай шектеулердің ерекшелігі – сауда кедергілерін импорттаушы емес, экспорттаушы елдің шекарасында енгізу арқылы дәстүрден тыс тәсілдерді қолдану. Осылайша, «ерікті» экспорттық шектеу туралы келісімдер экспорттаушы тарапқа санкциялар қаупі төндіріліп, белгілі бір тауарлардың импорттаушы елге экспортын шектеу мақсатымен жасалады. Сол сияқты, экспорттаушы фирмалар мұндай баға белгілеген елдің импортшыларымен жасалған шарттарда импорттың ең төменгі бағасын міндетті түрде сақтауы керек. Егер экспорттық бағалар ең төменгі деңгейден төмен болса, импорттаушы ел демпингке қарсы баж салығын қолданады, бұл нарықтан кетуге әкелуі мүмкін. «Ерікті» экспорттық келісімдер тоқыма, аяқ киім, сүт өнімдері, тұтыну электроникасы, автомобильдер, станоктар және т.б. саудасына әсер етеді. Квоталардың елдер арасында бөлінуі кезінде қиындықтар туындайды, себебі бір елдің өнімдері екінші елде белгіленген квоталарды бұза отырып, басқа бағытқа бағытталмауы керек. Импорттық квоталар міндетті түрде отандық өндірушілерді қорғау мақсатымен жасалмайды. Мысалы, Жапония өзі өндірмейтін көптеген ауыл шаруашылығы өнімдеріне квоталар қояды. Импорттық квоталар жапондық экспортты сату кезіндегі келіссөздерде тежеу ретінде пайдаланылады, сондай-ақ, қажетті азық-түлікпен байланысты басқа елге артық тәуелділіктен сақтану үшін қолданылады. Экспорттық квоталар ішкі тұтынушыларды тауарлардың жеткілікті қорымен, төмен бағада қамтамасыз ету, табиғи ресурстардың азаюын болдырмау, сондай-ақ, экспорттық бағаларды шетелдік нарықтарға тауар жеткізуді шектеу арқылы арттыру үшін белгіленуі мүмкін. Мұндай шектеулер (әртүрлі тауарлар бойынша келісімдер арқылы) өндіруші елдерге кофе және мұнай сияқты тауарлар үшін квоталарды пайдалануға мүмкіндік береді, нәтижесінде импорттаушы елдерде осы өнімдердің бағасы өседі. Квота тарифтік квота, жаһандық квота, дискриминациялық квота және экспорттық квота түрінде болуы мүмкін.

In the past decade, a widespread practice of concluding agreements on the "voluntary" export restrictions and the establishment of import minimum prices imposed by leading Western nations upon exporters that are weaker in an economical or political sense. These types of restrictions involve the establishment of unconventional techniques when trade barriers are introduced at the border of the exporting country instead of the importing country. Thus, the agreement on "voluntary" export restraints is imposed by the exporter under the threat of sanctions to limit the export of certain goods to the importing country. Similarly, the establishment of minimum import prices should be strictly observed by the exporting firms in contracts with the importers of the country that has set such prices. In the case of reduction of export prices below the minimum level, the importing country imposes anti dumping duty, which could lead to withdrawal from the market. “Voluntary" export agreements affect trade in textiles, footwear, dairy products, consumer electronics, cars, machine tools, etc. Problems arise when the quotas are distributed between countries because it is necessary to ensure that products from one country are not diverted in violation of quotas set out in second country. Import quotas are not necessarily designed to protect domestic producers. For example, Japan maintains quotas on many agricultural products it does not produce. Quotas on imports are used as leverage when negotiating the sales of Japanese exports, as well as avoiding excessive dependence on any other country with respect to necessary food; the supplies of which could decrease in case of bad weather or political conditions. Export quotas can be set in order to provide domestic consumers with sufficient stocks of goods at low prices, to prevent the depletion of natural resources, as well as to increase export prices by restricting supply to foreign markets. Such restrictions (through agreements on various types of goods) allow producing countries to use quotas for such commodities as coffee and oil; as the result, prices for these products increased in importing countries. A quota can be a tariff rate quota, global quota, discriminating quota, and export quota.

Ақпараттың жетіспеушілігі

Тариф емес кедергілер туралы ақпараттың жетіспеушілігі дамушы елдердің бәсекеге қабілеттілігіне елеулі тосқауыл болып табылады. Осының салдарынан Халықаралық сауда орталығы ұлттық сараптамалар жүргізіп, дамушы елдерде кездесетін тариф емес кедергілерге арналған бірнеше техникалық мақалалар жариялай бастады. 2015 жылға қарай, компаниялардың көзқарасынан тариф емес кедергілерді тізімдейтін NTM Business Surveys веб-сайтын іске қосты.