Әділ сот төрелігі: құқықтар мен кепілдіктер

Кіріспе

Азаматтық және адам құқықтары

Әділ сот – "бейтарап төрешімен әділ, тең және процедуралық талаптарға сәйкес жүргізілетін" сот. Әділ сотқа қатысты түрлі құқықтар Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 10-бабында, АҚШ Конституциясының төртінші, бесінші, алтыншы, жетінші және он төртінші түзетулерінде, сондай-ақ Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 6-бабында, одан бөлек әлемдегі көптеген басқа конституциялар мен декларацияларда нақты жарияланған. Әділ сот емес процестің қандай болатынын анықтайтын міндетті халықаралық құқық жоқ; мысалы, қазылар алқасымен қарауға және басқа да маңызды процедураларға құқық елден елге өзгеше болуы мүмкін.

Халықаралық адам құқықтары құқығындағы анықтама

Әділ сот процесіне құқық халықаралық дәстүрлі құқықты бейнелейтін көптеген декларацияларда, мысалы, Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияда (АҚДЖ) зерттеуге өте ыңғайлы. АҚДЖ кінәлі деп танылғанға дейін әркімнің кінәсіздігіне кепілдік беру сияқты әділ сот процесіне қатысты бірқатар құқықтарды 6, 7, 8 және 11-баптарында қамтиды. Дегенмен, негізгі ереже 10-бапта жазылған: «Әр адам өз құқықтары мен міндеттерін және оған қарсы қылмыстық айыптаманы анықтау кезінде тәуелсіз және бейтарап соттың әділ және ашық тыңдауына толыққанды тең құқылы». АҚДЖ қабылданғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде (АСҚХП) әділ сот процесіне құқық егжей-тегжейлі түсіндірілді. АСҚХП-нің 14 және 16-баптарында әділ сот процесіне құқық қорғалады және ол оған қатысушы мемлекеттер үшін халықаралық құқыпта міндетті болып табылады. 14-баптың 1-тармағы әділ сот процесінің негізгі құқығын белгілейді, 14-баптың 2-тармағы кінәсіздік презумпциясын қарастырады, ал 14-баптың 3-тармағы қылмыстық іс жүргізудегі әділ сот процесінің ең төменгі талаптарын тізімдейді. 14-баптың 5-тармағы сотталған адамға жоғары соттың үкімді немесе жазаны қайта қарауға құқығы бар екенін бекітеді, ал 14-баптың 7-тармағы қос сотқа салуға тыйым салады. 14-баптың 1-тармағында мынадай делінген: «Барлық адамдар соттар мен трибуналдар алдында тең болады. Кез келген қылмыстық айыптаманы немесе сот ісінде оның құқықтары мен міндеттерін анықтау кезінде әрбір адам заңмен құрылған, құзыретті, тәуелсіз және бейтарап соттың әділ және ашық тыңдауына құқылы. Демократиялық қоғамдағы моральдық нормалар, қоғамдық тәртіп немесе ұлттық қауіпсіздік себептерімен, немесе тараптардың жеке өмірінің мүддесін қорғау үшін, немесе соттың пікірінше, әділеттілік мүддесіне зиян келтіретін ерекше жағдайларда баспасөз бен жұртшылықтың сот процесінің барлық немесе бір бөлігінен шеттетілуі мүмкін; бірақ қылмыстық іс бойынша немесе сот ісі бойынша шығарылған кез келген үкім жария етілуі керек, егер жасөсперімдердің мүддесі басқаша талап етпесе немесе іс жүргізу неке дауларына немесе балаларға қамқорлық жасауға қатысты болмаса».

The right to fair trial is very helpful to explore in numerous declarations which represent customary international law, such as the Universal Declaration of Human Rights (UDHR). Though the UDHR enshrines some fair trial rights, such as the presumption of innocence until the accused is proven guilty, in Articles 6, 7, 8 and 11, the key provision is Article 10 which states that:
Everyone is entitled in full equality to a fair and public hearing by an independent and impartial tribunal, in the determination of his rights and obligations and of any criminal charge against him. Some years after the UDHR was adopted, the right to a fair trial was defined in more detail in the International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR). The right to a fair trial is protected in Articles 14 and 16 of the ICCPR which is binding in international law on those states that are party to it. Article 14(1) establishes the basic right to a fair trial, article 14(2) provides for the presumption of innocence, and article 14(3) sets out a list of minimum fair trial rights in criminal proceedings. Article 14(5) establishes the right of a convicted person to have a higher court review the conviction or sentence, and article 14(7) prohibits double jeopardy. Article 14(1) states that:
All persons shall be equal before the courts and tribunals. In the determination of any criminal charge against him, or of his rights and obligations in a suit at law, everyone shall be entitled to a fair and public hearing by a competent, independent and impartial tribunal established by law. The press and the public may be excluded from all or part of a trial for reasons of morals, public order or national security in a democratic society, or when the interest of the private lives of the parties so requires, or to the extent strictly necessary in the opinion of the court in special circumstances where publicity would prejudice the interests of justice; but any judgement rendered in a criminal case or in a suit at law shall be made public except where the interest of juvenile persons otherwise requires or the proceedings concern matrimonial disputes or the guardianship of children.

Женева конвенциялары

Женева конвенциялары және олардың қосымша хаттамалары сот ісін қарастыратын кез келген соғыс тұтқынының әділ сотқа тартылуын талап етеді. Мысалы, 1949 жылғы үшінші Женева конвенциясының 102–108-баптары соғыс тұтқындарына қатысты сот процестерінің әділдігіне қатысты талаптарды егжей-тегжейлі сипаттайды. Әділ сотқа құқықпен тығыз байланысты – адам құқықтары туралы құжатта әділ сотқа құқықтан бөлек бекітілген, сондай-ақ Еуропалық және Америкалық Адам құқықтары конвенцияларына сәйкес мемлекеттер шектеуге құқығы жоқ экс-пост-факто заңға, яғни кері күшпен қолданылатын заңға тыйым салу. Әділ сотқа құқық – ең көп дауланған адам құқықтарының бірі және осы құқықты түсіндіру бойынша маңызды сот практикасы қалыптасқан. 2001 жылғы «Миллсқа қарсы Ұлыбритания» ісінде Еуропалық адам құқықтары соты, сотталушылар қарумен шабуыл жасау және жарақат келтіру сияқты ауыр қылмыс жасады деп есептегендіктен, әскери соттың 6-бапқа бағынуын белгіледі. Адам құқықтары және халықтар құқықтары жөніндегі Африка комиссиясы (АХХР) әскери соттарда азаматтардың ауыр қылмыстар бойынша сотталу жағдайларын жиі қарастырады. АХХР пікірінше, әскери соттар азаматтардың әділ сотқа құқығын толыққанды қамтамасыз етпейді (қараңыз, «Конституциялық құқықтар жобасы» Нигерияға қарсы). Осы тұрғыда АХХР әділ сот процесіне кепілдік беру үшін адвокаттың құқығының маңыздылығын қайта растады. АХХР жеке тұлғалардың өз адвокаттарын таңдауға құқылы екенін және әскери трибуналға адвокатты бекітуге вето құқығын беру әділ сотқа құқықты бұзады деп шешті.

Ұлыбританияда

Біріккен Корольдікте әділ сот процесіне құқық 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заңның 6-бабында кепілдендірілген. 1971-1975 жылдар аралығында Солтүстік Ирландияда әділ сотқа құқық тоқтатылды. Күдіктілер сотсыз-ақ тұтқындалып, британдық әскерлер ақпарат алу үшін тексеру жүргізді. Бұл шара көбінесе католик азшылығына қарсы қолданылды. 1978 жылы бұл мәселені зерттеген кезде Ұлыбритания үкіметі Еуропалық адам құқықтары жөніндегі сотқа қасақана бұрмаланған дәлелдер ұсынды. Ирландия үкіметі мен Amnesty International халықаралық ұйымы 2014 жылдың желтоқсан айында ЕҚҚК-нің бұл істі қайта қарауын сұрады. 1975 және 1976 жылдары Ұлыбританияда болған Солтүстік Ирландия қақтығысымен байланысты үш сот ісі әділетсіз деп танылды, нәтижесінде Бірмингем алтылығы, Гилфорд төрлігі және Магуайр жетілігі түрмеге қамалды. Кейіннен бұл үкімдер күштен шығарылды, бірақ полиция қызметкерлерінің әділеттілікті бұрмалағаны туралы айыптауларды тергеу ешкімді кінәлі деп таба алмады. Ұлыбритания 1997 жылғы «Арнайы иммиграциялық шағымдар туралы» заңды қабылдады, ол Арнайы иммиграциялық шағымдар комиссиясының (SIAC) құрылуына әкелді. Бұл заң сотта құпия куәліктерді ұсынуға және ақпарат көздерінің және өзінің анонимділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Егер құпия ақпаратты жеткізу қажет болса, судья жарықтандыруды тоқтатып, қажет болған жағдайда үкім шығарушыны да залдан шығаруға құқылы. Үкім шығарушыға оның мүддесін қорғау үшін арнайы адвокат тағайындалады, бірақ құпия куәліктерді көргеннен кейін онымен байланыс орнатуға болмайды. SIAC көбінесе депортация және қоғамдық маңызы бар басқа да істерде қолданылады. Ұлыбритания соттарында құпия куәліктерді пайдалану көбейіп келеді. Кейбір сарапшылар бұл британдық қылмыстық сот жүйесін әлсіретеді деп санайды, өйткені мұндай куәліктер тиісті демократиялық бақылаудан өте алмайды. Қазір құпия куәліктер депортациялық отырыстар, бақылау шаралары, шартты түрде босату комиссиясының отырыстары, активтерді тоқтату туралы өтініштер, терроризм істері бойынша алдын ала ұстау отырыстары, еңбек және жоспарлау трибуналдары сияқты көптеген істерде қолданылуда. Англия мен Уэльсте әділ сотқа және тыңдауға құқықтың тамыры 1215 жылғы Магна Карте заңына дейін жетеді. Заңның 39-бабында әділ сот және сот отырысынан кейін құзыретті соттың жазасы туралы айтылған.

Right to a fair trial in the United Kingdom is guaranteed by the Article 6 of the Human Rights Act 1998. Between 1971 and 1975, the right to a fair trial was suspended in Northern Ireland. Suspects were simply imprisoned without trial, and interrogated by the British army for information. This power was mostly used against the Catholic minority. The British government supplied deliberately misleading evidence to the European Court of Human Rights when it investigated this issue in 1978. The Irish government and human rights group Amnesty International requested that the ECHR reconsider the case in December 2014. Three court cases related to the Northern Ireland conflict that took place in mainland Britain in 1975 and 1976 have been accused of being unfair, resulting in the imprisonment of the Birmingham Six, Guildford Four and Maguire Seven. These convictions were later overturned, though an investigation into allegations that police officers perverted the course of justice failed to convict anyone of wrongdoing. The United Kingdom created an act – the Special Immigration Appeals Act of 1997 – which led to the creation of the Special Immigration Appeals Commission (SIAC). It allowed for secret evidence to be stated in court and provided provisions for the anonymity of the sources and information itself. The judge has the power to clear the courtroom of the public and press, and the appellant if need be, if sensitive information must be relayed. The appellant is provided with a Special Advocate, who is appointed in order to represent their interests; no contact can be made with the appellant after seeing the secret evidence. SIAC is mostly used for deportation cases and other cases of public interest. Secret evidence has seen increased use in UK courts. Some argue that this undermines the British criminal justice system, as this evidence may not come under proper democratic scrutiny. Secret evidence can now be used in wide range of cases including deportations hearings, control orders proceedings, parole board cases, asset freezing applications, pre charge detention hearings in terrorism cases, employment tribunals and planning tribunals. In England and Wales, the origin of Right To Fair Trial & Right To Be Heard can be traced back in the Magna Carta Act, 1215. Art. 39 of the Act speaks about fair trial and punishment by a competent court after the trial.

Сотталушылар мен әділ сот

Қазылар алқасының мақсаты мемлекеттік билікке бақылау орнату болып табылды. ЕҚАД-ның 6-бабына сәйкес, әділ сот процесіне құқық айыпталушының және қоғамның үкімді түсіну мүмкіндігін қамтамасыз етуді білдіреді. Қазылар алқасымен қабылданған шешімдер, себептерін ұсынбағандықтан, мұны қамтамасыз етпейді. Taxquet v Belgium ісінде 6(1)-баптың бұзылуы анықталды. Сот, сондай-ақ, сот немесе қазылар алқасының шешіміне қарамастан, негізделген үкімге құқық бар екенін білдірді. ЕҚАД сот практикасына сәйкес, қазылар алқасының шешімдері 6(3)(b) және (c) баптарына қайшы келетін сот төрешісінің нұсқауларынан теріс тұжырымдар жасаған жағдайларда да мәселелі болуы мүмкін.