Кіріспе

Вольфганг Амадей Моцарттың аяқталмаған операсы, Жозеф Николас Панкрас Ройердің «Зайде» операсы – 1780 жылы Вольфганг Амадей Моцарт жазған, К. 344 нөмірімен белгіленген, неміс тіліндегі аяқталмаған опера. 1778 жылы император Иосиф II неміс операсын қою мақсатында опера труппасын құру процесінде болды. Композитордың осы труппаға қосылуы үшін қойылған талаптардың бірі – ол комедиялық опера жазуы керек еді. 1779 жылы Зальцбургте Моцарт жаңа операны жазуға кірісті (қазір «Зайде» деп белгілі, бірақ Моцарт оған осылай атау қоймады). Операда сөйлеу диалогтары бар, сондықтан ол «Singspiel» (сөзбе-сөз – «әндетіп ойнау») деп аталады. Тек алғашқы екі актідегі ариялар мен ансамбльдер жазылған. Овертюра мен үшінші акт жоқ. Сол кезде операларда мұсылман соттарынан құлдыққа түскен батыстықтарды құтқару оқиғасын бейнелеу кең таралған, себебі мұсылман қарақшылары Жерорта теңізінде кемелерді тонап, түрлі мақсаттар үшін құлдарды қолға түсіріп алып жүрді. Бұл оқиға Зайдедің сүйіктісі Гоматцты құтқаруға жасаған тыранысын көрсетеді. Моцарт Иоганн Андреас Шахтнердің неміс либреттосына композиция жазды, оқиға Түркияда өтеді, ол оның келесі, аяқталған «Singspiel» («Die Entführung aus dem Serail») операсының оқиға орыны болды. Бірақ Моцарт көп ұзамай «Зайдеден» бас тартып, «Идоменео» операсымен айналыса бастады және бұл жобаға қайта оралмады. Опера оның әйелі Констанце Моцарт 1799 жылы оның қолжазбаларының арасынан тапқанға дейін жоғалып кеткен. Фрагменттер 1838 жылға дейін жарияланбады, ал алғашқы қойылымы 1866 жылдың 27 қаңтарында, Моцарттың туғанына 110 жыл толуына орай Франкфуртта өтті. «Зайде» кейіннен шедеврдің негізі деп есептелді және сыншылардың жоғары бағасын алды. «Ruhe sanft, mein holdes Leben» деген нәзік сопрано ариясы – орташа деңгейде танымал болған жалғыз туынды. «Зайде» атауын Моцартты зерттеуші Иоганн Антон Андре берген, ол 1830 жылдары осы операның ноталарын, соның ішінде өзі аяқтаған нұсқасын жариялаған. Андренің әкесі Иоганн Андре Моцарт «Singspiel» операсын жазуды бастамас бұрын осы мәтінді музыкаға қойған. Қазіргі заманда «Зайде» операсына қосымша музыка ретінде Лучано Берио мен Чая Черновиннің туындылары қолданылады. Қазіргі қойылымдарда Моцарттың 26-шы, К. 184 немесе 32-ші, К. 318 симфониялары – «Зайде» операсымен бір уақытта жазылған және кейіннен Франческо Бьянкидің «La villanella rapita» (1784) операсына увертюра ретінде қолданылған – «Зайде» операсына увертюра ретінде жиі орындалады. Операны аяқтау үшін Моцарттың концерттік арияларынан жасалған пастич немесе, көбінесе, Моцарттың мансабының сол кезеңінен алынған «Мысыр патшасы Тамос» операсынан музыка қолданылады.

Стиль

Зайде опера буффа немесе опера сериос деп сипаттауға болмайды; ол екі түрдің де элементтерін қамтиды, және Моцарттың туындыларындағы екі жанрдың да арасындағы ұқсастықтарды табуға болады. Зайде сонымен қатар Моцарттың мелодрамалық элементтерден тұратын екі драмалық шығармасының бірі болып табылады (екіншісі – «Мысыр патшасы Тамос»). Зайдедегі сөйленген диалогтың көп бөлігі жоғалып кеткен, алайда қазіргі заманда Шахтнердің жоғалған сөздерін алмастыру үшін жаңа диалог жазуға әртүрлі әрекеттер жасалған.

Өнер тарихы

1995 жылы Брюссельдегі Le Théâtre Royal de la Monnaie Заида операсын заманауи хореограф Люсинда Чайлдс басқарған қойылымда, оның режиссерлік дебюті ретінде ұсынды. Моцарттың туғанына 250 жыл толуына арналған мерекелік шара аясында Питер Селларс режиссерлік еткен «Зайде» қойылымы 2006 жылы Вена Festwochen фестивалінде алғаш рет көрсетілді, содан кейін Нью-Йорктегі Mostly Mozart фестивалінде және Лондондағы Барбикан орталығында тағы ұсынылды. Селларс «Зайде» операсының қалған бөліктерін алып, композитордың «Мысыр патшасы Тамос» пьесасына жазған қосымша музыкасынан үзінділер қосты, бұл пьеса да «Зайде» сияқты Моцарт 23 жасында жазылған. Операның құлдық тақырыбын негізге алған режиссер, оқиғаны заманауи тігін цехында (sweatshop) өткізіп, афроамерикалық және азиялық әншілерді тартып, қойылымды жаңаша безендірді. Қойылымда Луи Лангри басқарған Concerto Köln оркестрі, Джордж Цыпиннің декорациялары, Джеймс Ф. Ингаллстің жарықтандыруы және Габриэль Берридің костюмдері қолданылды. 2008 жылы Акс-ан-Прованс фестивалінде Camerata Salzburg оркестрінің қатысуымен қойылым қайта жаңғыртылды.

Қысқаша мазмұны

Зайде құл Гоматцқа ғашық болады, бұл оның құрметіне ие болған Сұлтанның қызғанышы мен ашуын туғызады. Тұтқынға түскеннен кейін ол Сұлтанмен жақсы өмір сүруден гөрі Гоматцпен еркін өмір сүруді таңдайды. Аллазим Сұлтанды Гоматцты құл емес, адам ретінде қарауға шақырады. Соңғы қалған квартет Зайде мен Гоматц жазаға немесе өлім жазасына кесілгенін көрсетеді. Осы жерде Моцарттың қолжазбасы тоқтатылады. Бұл оқиға Вольтердің "Заир" (Зара) пьесасына ұқсас, онда Заир, сәби кезінде тұтқынға алынған христиан құлы, Иерусалим Сұлтаны Османға ғашық болады. Осман Заир мен тағы бір христиан құлы Нерестанды (Моцарт операсындағы Гоматц) ғашықтар деп жаңылысып, қызғаныштан Зайрды өлтіріп, содан кейін өзін-өзі өлтіреді. Қартайған Лузиньян, Сұлтанның тұтқыны (Алазим кейіпкерімен салыстырылады), Зара мен Нерестанды өзінің балалары деп таниды, оларды қауіпсіз жерге сүйемелдейді. Сақталған ариялардан Вольтердің пьесасы мен Моцарттың операсы арасындағы бірнеше айырмашылықты анықтауға болады. Операның екінші актісінде Зайде, Гоматц және мүмкін Алазим қашып құтылуға тырысады, бірақ қайтадан тұтқынға түседі. Операда Моцарт Зайде, Гоматц және Алазимді қайта біріккен отбасы ретінде көрсетуді жоспарлаған деген ешқандай дәлел жоқ. Шындығында, Вольтердің пьесасының бастапқы соңы заманауи көзқарас үшін тым трагично болғандықтан, Моцарттың жобаны аяқтамай қалдыруына себеп болуы мүмкін.