Кіріспе
Вильгельм Фильхнер (13 қыркүйек 1877 – 7 мамыр 1957) – неміс әскери офицері, ғалым және зерттеуші. Ол Қытай, Тибет және оған жақын аймақтарда бірнеше саяхаттар мен ғылыми зерттеулер жүргізді, сондай-ақ 1911–13 жылдары Екінші неміс Антарктика экспедициясын басқарды. Жас офицер ретінде Фильхнер Ресей мен Памир тауларындағы саяхаттарынан кейін ерлік пен батылдығымен танылды. Одан кейін техникалық білімін жетілдіріп, география және геофизика саласында сарп болды, ал 1903–05 жылдары Тибет пен Батыс Қытайда маңызды ғылыми экспедицияға жетекшілік етті. 1909 жылы ол Антарктикаға ғылыми және географиялық мақсаттармен, континенттің ішкі аймақтарын кеңінен зерттеуді көздеген неміс экспедициясын ұйымдастыруға және басқаруға тағайындалды. Экспедиция барысында оның кемесі Ведделл теңізінің мұзына қамалып, сегіз ай бойы қалқып, Фильхнердің құрлықта база құруына кедергі келтірді, демек экспедицияның басты мақсатына жете алмады. Маңызды ғылыми нәтижелерге қол жеткізілгенімен, экспедиция жеке дау-жанжалдар мен ұзақ арандатуларға толы болды, бұл Фильхнердің көшбасшы ретіндегі беделіне нұқсан келтіріп, оның полярлық мансабын аяқтады. Бірінші дүниежүзілік соғыста қызметтен кейін ол Азияға саяхаттарын жалғастырды. Ол Қытай мен Тибетте екі ұзақ, жекебас магниттік зерттеу жүргізді, көбінесе қиын және кейде қауіпті жағдайларда, және Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Үндістанда қалып қойды. Жылдар бойы тұтқында болғаннан кейін ол Еуропаға оралып, Цюрихке зейнетке шықты, онда 1957 жылы қайтыс болды. Өмірі бойы ол көптеген наградаларға ие болды, соның ішінде 1937 жылы Германияның өнер мен ғылым жөніндегі ұлттық сыйлығын және бірнеше құрметті докторлық атақтарды алды. Антарктидада да оның есімімен аталатын географиялық нысандар бар.
Wilhelm Filchner (13 September 1877 – 7 May 1957) was a German army officer, scientist and explorer. He conducted several surveys and scientific investigations in China, Tibet and surrounding regions, and led the Second German Antarctic Expedition, 1911–13. As a young military officer, Filchner gained an early reputation for dash and daring, following his travel exploits in Russia and the Pamir Mountains range. After further technical studies, he developed expertise in geography and geophysics, before leading a major scientific survey in Tibet and western China in 1903–05. In 1909 he was appointed to organise and lead the forthcoming German expedition to the Antarctic, with both scientific and geographical objectives involving extensive exploration of the continent's interior. During the expedition his ship became trapped in the Weddell Sea ice, drifting for eight months and preventing Filchner from establishing a land base, thus failing in its main objective. Although important scientific results were obtained, the expedition was disrupted by serious interpersonal disagreements and lasting animosities, which harmed Filchner's reputation as a leader and ended his polar career. After service in the First World War he resumed his travels in Asia. He conducted two lengthy single handed magnetic surveys in China and Tibet, often in difficult and sometimes dangerous conditions, and was continuing this work when the Second World War began, leaving him stranded in India. After years of internment, he returned to Europe and retired to Zürich, where he died in 1957. During his lifetime he received numerous honours, including the German National Prize for Art and Science in 1937, and several honorary doctorates. He is also commemorated in the Antarctic, where a number of geographical features bear his name.
Ерте өмір
Вильгельм Фильхнер 1877 жылдың 13 қыркүйегінде Эдуард пен Розин Фильхнердің ұлы болып дүниеге келді. Көздер оның туған жерін Мюнхен немесе Байройт деп көрсетеді; отбасы Вильгельм туғаннан кейін көп ұзамай Мюнхеннен Байройтке көшіп, бірақ әкесі ерте қайтыс болған соң Мюнхенге қайтып келді. Бала кезінде Вильгельм көрнекті өнер және музыкалық қабілеттерін көрсетті, оған Франц фон Ленбах, Франц Штук және Зигфрид Вагнер сияқты суретшілер шабыт берді. Ол өнер саласында өмірін жалғастыруға мүмкіндігі болған, бірақ отбасылық дәстүрлер оны әскери мансапқа итерді, және 15 жасында ол Пруссия әскери академиясына қабылданды.
Ресей мен Памир
1898 жылы жас офицер ретінде Фильхнерге Ресейде жеті апталық сапар жасау үшін әскерден демалыс берілді, бірақ ол тыңшылық қызмет еткен деген күдік туған соң, елден шығуға мәжбүр болды. Екі жыл өткен соң ол Памир тауларына экспедиция ұйымдастырды, оның аясында Ферғана алқабындағы Ош қаласынан Тәжікстандағы Мурғабқа атпен саяхат жасап, Синьцзяңдағы Кашғар арқылы қайтып келді. Осы сапарлар барысында Фильхнер орыстардың қызметін көп байқады және орыстар мен ағылшындардың жергілікті халықтармен өзара әрекеттесуіндегі айырмашылықтарды атап өтті: «Орыстар азиялық халықтармен қарым-қатынаста олардың сезімдеріне жете алады, ал ағылшындар жергілікті тұрғындармен қарым-қатынаста мәдени үстемдігін көрсетуге тырысады». Ол осы оқиғаларын "Памирді аралап өту" ("Ein Ritt über den Pamir") атты танымал кітабында баяндады, соның арқасында ерте кезде батыл саяхатшы ретінде танылды.
Қытай мен Тибет, 190305
Германияға оралғанда Фильчер Мюнхен техникалық университеті мен басқа да оқу орындарында география және геофизика білімін жетілдірді. 1900-1903 жылдары ол сол кездегі жетекші саяхат ғалымдарымен, оның ішінде швед Свен Хединмен және Берлин университетінен Фердинанд фон Рихтхофенмен байланыс орнатты. 1903 жылы фон Рихтгофеннің ұсынысымен армия оған Хваңхо өзенінің жоғарғы ағысына дейінгі Тибет және Батыс Қытайдағы маңызды ғылыми экспедицияны басқаруға рұқсат берді. Бұл қауіпті кәсіпорны болды, сондықтан Фильхнер кейде мұсылман дін қызметкері кейпінде жасыруға мәжбүр болды. Осы саяхатта Фильхнердің бас ғылыми көмекшісі географ Альберт Тафель болды, онымен қарым-қатынас қиын және көбінесе шиеленіскен. Сапардан кейін Тафель Фильхнерді кемсіту және басшы ретіндегі беделін түсіру үшін әр мүмкіндікті пайдаланды, оны қорқақтықпен айыптады және карталарының дұрыстығына күдік келтірді. Фильхнердің әскери өтімділігі мен ресми мінезі мәселені ушықтырды; Корнелия Людеке Фильхнер туралы жазған биогрфиялық мақаласында айтқандай, офицер ретінде ол "бұйрық беруге, пікір таласуға емес" дайындалған. Бұл қасиет Фильхнердің келесі экспедицияларында да байқалды.
Негізгі мәліметтер, мақсаттар және дайындық
Фильхнердің Антарктикаға деген қызығушылығын Берлин университетінің Альбрехт Пенк теориясы оятты. Пенк сол кезде көбінесе зерттелмеген Антарктика құрлығының Шығыс және Батыс Антарктика деп аталатын екі бөлек құрлықтан тұратынын, оларды Уэдделл және Росс теңіздерін байланыстыратын бұғаз бөліп тұратынын айтқан болатын. Фильхнер осы мәселені зерттеуді қалап, 1909 жылы Берлин географиялық қоғамының қолдауымен Антарктика экспедициясына дайындық жұмыстарын бастады. Ол Пенк теориясын тексерумен қатар, географиялық жаңалықтарды ғылыми зерттеулермен үйлестіргісі келді. Фильхнердің бастапқы жоспары екі кемені қарастырды, олардың жағалау топтары Уэдделл және Росс теңіздеріндегі базалардан ішке қарай жылжып, полюс маңында кездесуі тиіс болды. Алайда, бұл тым қымбатқа түсетіні анықталды, сондықтан Фильхнер операциясын Уэдделл теңізі аймағымен шектеп, бір кемелік, қарапайым стратегияны қабылдауға мәжбүр болды. Норвегиялық кит аулау кемесі "Бьорн" сатып алынып, оның атауы "Дойчланд" деп өзгертілді. Кеменің капитаны бұрын Антарктикада тәжірибесі бар, бірақ "күшке құмар және ашкөз жоспарлаушы" репутациясына ие, қиын және қатал мінезді Ричард Вахсель болуы керек еді. Фильхнер ақылсыздық етіп, Германияның теңіз туымен жүзуге келісіп, "Дойчландты" және өзінің бағынысын кеменің капитанына толық шешім қабылдау құқығын беретін теңіз ережелеріне бағындырды. Бұл Фильхнердің экспедициядағы билігіне қаулылы салдарлар әкелген, билік бөлінісіне алып келді.
Экспедиция
Германия 1911 жылдың мамыр айының басында Бремерхавеннен теңізге шықты. Бірінші кезең Атлантика мұхитының жан-жақты океанографиялық зерттеуін қамтыды, ол 400 шақырымнан астам аумақты қамтып, төрт айға созылды. Буэнос-Айресте демалыстан кейін экспедиция Оңтүстік Георгияға бет бұрып, қазан айының соңында жетті. Кемеге жабдықтарды тиеп жатқанда, Филхнер аралдың жағалауларын зерттеді. 1911 жылдың 11 желтоқсанында, ауыр жүк артылған Германия оңтүстікке қарай, Ведделл теңізіне сапар бастады. Бастапқыда прогресс баяу және белгісіз болды. Ылғалды ауа райының арасында қысқа ғана таза су кезеңдері болды, ал қалың мұз қозғалысқа кедергі келтіріп, кейде тоқтатып та қойды. Дегенмен, 29 қаңтарда Германия 1823 жылы Джеймс Уэдделл жеткен ең оңтүстік нүктеден асып, Ведделл теңізіне еніп, келесі күні шығысында мұзбен жабылған жағалауды көрді. Филхнер экспедицияның бас демеушісінің құрметіне осы жерді "Принцрегент Луитпольд жері" (немесе "Луитпольд жағалауы") деп атады. Жағалау бойымен 31 қаңтарда, 77°48'S координатасында Германия Ведделл теңізінің ең оңтүстік шекарасын белгілейтін үлкен мұзды кедергіге жетті. Капитан көп тартысқаннан кейін, Филхнер өзінің базасын шағын шығанақта құруға келісті, оны Вахсель шығанағы деп атады. Капитан таңдаған орын – кедергінің жиегіне бекітілген айсберг еді; Филхнер күмәнданды, бірақ Вахсель оның мұз пилоты Пол Бьёрвик осы орынды мақұлдағанын айтты; алайда Бьёрвик кейін мұндай кеңес бергенін жоққа шығарды. 18 ақпанға қарай құрылыс дерлік аяқталды, бірақ сол түні күшті толқын айсбергтің негізін бұзып, оны алып кетті. Құтқару операциясының нәтижесінде барлық қызметкерлер мен жабдықтардың көп бөлігі сақталды, бірақ кейбір заттар жоғалып кетті. Содан кейін Филхнер бірнеше күн бойы базаны қайта құруға тырысты, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды.
Дрейф
Германия келесі маусымда қайтадан тырысу ниетімен кері жолға шықты. 15 наурызға қарай кеме мұзға тығылып, солтүстікке қарай баяу иіліп, қыс бойы мұзда қалып қойғаны анық болды. Осы кезде экспедицияның көтеріңкі рухы Вахсель шығанағындағы сәтсіздік салдарынан күрт төмендеді; топ фракцияларға бөлінді, жаулық, өзара айыптау және маскүнемдік, зорлық-зомбылықпен қорқыту жиі кездесетін жағдайға айналды. Дегенмен, Фильхнер мұзда құрылған станцияларда ғылыми жұмысты жалғастыруға тырысты. 10 тамызда Вахсель қайтыс болды (жүрек жетіспеушілігі, сырқаттан күш алып, асқынған болуы мүмкін), бірақ оның орнын бастан алған бірінші офицер Вильгельм Лорензен кезінде де улы атмосфера сақталды. Кеме 1912 жылғы 26 қарашада ғана мұздан босатылды, ал 19 желтоқсанда Оңтүстік Георгияға жеткенде экспедиция толық ыдырады. Қарсыластар Германияға жеке-жеке жіберілгенге дейін бөлек ұсталды. Фильхнер экспедицияны тағы бір рет қайта құруға үміттенді, бірақ Германиядағы демеушілері оны үйге шақырды. Германиядағы Ар-Намыс соты Фильхнерді осы оқиға үшін кінәлі деп таба алмады, бірақ осы тәжірибе оны Антарктикадан бездірді, ол ешқашан қайтып оралмады. Оның орнына ол өзінің бастапқы жұмыс саласына, Орталық және Шығыс Азияға оралуды шешті.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Фильхнер неміс армиясында қызмет етті, көбінесе әскери барлауда; 1916 жылы Норвегияның Берген қаласында теңіздік тергеу қызметінің директоры болды. Соғыстан кейінгі жылдары ол жазу ісіне берілді. 1922 жылы Антарктика экспедициясы туралы есебін – Zum sechsten Erdteil: Die zweite deutsche Südpolar Expedition ("Алтыншы құрлыққа: екінші неміс Оңтүстік полюске экспедициясы") – жариялады. Бұл кітапта Фильхнер экспедицияны қиындыққа салған және ақырында жеңіске жеткізбеген қарым-қатынастағы мәселелерді жапқан, оның орнына оның іс-әрекеттері мен жетістіктері туралы түзу баяндама берді. Оның басшылық қабілетінің жетіспеушілігі және зерттеушілік дағдысының нашарлығы туралы қарсыластарының сын-ескертпелері жауапсыз күйде ондаған жылдар бойы жалғасты. 1924 жылы Фильхнер "Азиядағы дауыл: құпия дипломатиялық агенттің тәжірибесі" атты кітап шығарды, ол 20 ғасырдың басынан бергі Орталық Азия тарихын қамтиды. Бұл жеке тәжірибелер есебі емес, ол Үргедегі бурят монахы Зеремпильдің жартылай көркемделіп жазылған өмірі. Фильхнер 1928 жылы осы кітапты қайта басып шығарды, оған Wetterleuchten im Osten ("Шығыстағы найзағайлар") деген ат берді.
Орталық Азия зерттеуі, 192628
1926 жылы Фильхнер Орталық Азиядағы соғысқа дейінгі зерттеу және байқау жұмыстарын қайта бастады. Германия Сыртқы істер министрлігінен алған шағын гранттың көмегімен ол сол жылдың қаңтар айында жолға шықты. Көптеген кешігулер мен кедергілерден кейін ол Қытай-Тибет шекарасындағы Кумбум монастырына жетті, онда 1926-1927 жылдары қысын денсаулығы нашарлап, кедейлікте күтіп отырды, қосымша қаржы мен сапарды жалғастыруға рұқсат алу үшін. 1927 жылдың сәуір айында ол Тибетке баруға рұқсат беретін мақтау хаттарын алды, ал маусым айында Солтүстік Үндістанның Лех қаласын мақсатымен жолға шықты. Тағы да қиындықтар мен тосқауылдарға тап болғанмен, 1928 жылдың 5 наурызында Лехке жетті, ал сапарын Дехрадун қаласында аяқтады. Оның сапар бағдарламасына Солтүстік Тибеттің магниттік зерттеуіне жасаған алғашқы маңызды үлесі кірді. Ол көптеген топографиялық өлшеулер жасап, осы аймақ туралы географиялық білімді өзгертетін егжей-тегжейлі карталар құрды. Осы ақпаратқа ол "мәдени-саяси байқаулар" деп атаған нәрсені қосты. Оның көптеген жұмыстары күдікті биліктің назарынан қашу үшін жасырын түрде жүргізілді. Саяхат "Монахтар, бишілер және сарбаздар" ("Mönche, Tänzer und Soldaten") атты фильмге арқау болды, ол сол замандағы монахтар және басқа да өмірдің құнды деректі фильмі болып табылады.
Екінші Азиялық зерттеу, 193437
1934-1938 жылдары Фильхнер сол аймаққа қайта оралды, бұл жолы Ланчжоудан Лехке дейінгі Солтүстік Тибет арқылы сапар жасады. Алдыңғы сапарында ол негізінен өз қаражатымен шығындалса, бұл жолы экспедицияның шығындарын Германия үкіметі көтерді. Фильхнерге жаңа өлшемдерді бұрынғы сапардың нәтижелерімен сәйкестендіру тапсырылды. Бұл екінші сапардың ұлттық және коммерциялық мақсаты болуы мүмкін; Deutsche Luft Hansa әуе компаниясы аймақтағы қызметін кеңейтуді жоспарлап отырды. Пилоттарға сәтті бағыттану үшін, көру арқылы навигация жасауға мүмкіндік беретін табиғи географиялық белгілердің аздығынан, дәл магниттік деректер қажет болды. Filchner осы мақсатта әуе компаниясынан жалданып алған болуы мүмкін. Саяхаты барысында Фильхнер Гоби және Такламакан шөлдерін кесіп өтіп, 1936 жылдың желтоқсан айында Шыңжаңдағы Хотанға жетті. Аймақ қауіпті болды, азаматтық соғыс жүріп жатқан еді. Фильхнердің қажетті құжаттары болмағандықтан, ол тұтқындалды және паспорты тәркіленді. Ол жеті ай бойы қатаң жағдайда Ма Хушан әскери басшысының қамауында болды, содан кейін паспорты қайтарылып, сапарын жалғастыруға рұқсат берілді. Одан кейін ол Каракорум тау жотасы арқылы "өлім жолы" деп аталатын қауіпті маршруттан өтуге мәжбүр болды. 1937 жылдың қыркүйегінде Лехке жетіп, бір айдан кейін Сринагарда 3500 км (2175 миль) сапарын аяқтады. Германияға оралғаннан кейін ол Адольф Гитлердің өнер мен ғылым саласындағы Германияның ұлттық сыйлығымен марапатталғанын білді. Фильхнер бұл экспедицияны 1938 жылы жарық көрген "Бисмилла" атты кітабында сипаттады, ол 1939 жылы ағылшын тіліне "Татардағы ғалым: Хоангодан Индге дейін" деп аударылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс, зейнетке шығу, өлім
1939 жылы ол Ауғанстан мен Солтүстік Иранға сапар шегіп, магниттік жұмыстар жүргізуді жоспарлаған, бірақ орнына Непалға баруды шешті. Ол елдің батыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында магниттік зерттеулер жүргізді, алайда Үндістандағы британдықтар оның онда болуына күдікпен қарады. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Фильхнер Непалда қалуға бекінді, бірақ 1940 жылдың желтоқсанында денсаулығы нашарлап, Үндістанда ем алуға мәжбүр болды, онда ол дереу тұтқынға алынды. Үндістандағы оның абақтылық жағдайы ауыр болған жоқ, оған жұмысын жалғастыруға және белгілі бір шекте саяхаттауға рұқсат берілді. Соғыс аяқталғаннан кейін ол 1949 жылы Еуропаға оралып, Швейцарияның Цюрих қаласына қоныстанды. Цюрихте ол Цюрихтегі ЭТХ және Мюнхендегі неміс геодезиялық комиссиясымен байланыс арқылы ғылыми қызығушылықтарын сақтап келді. 1956 жылы ол Антарктика экспедициясының оқиғаларына қатысты ұзақ үнсіздігін бұзып, өзінің көп жылдық сыншыларына жауап ретінде «Feststellungen» («Қорытындылар») атты мәлімдеме дайындады. Бұл экспедицияның қиындықтары туралы бұрын жарияланбаған мәліметтерді ашты, бірақ Фильхнердің талабы бойынша 1985 жылға дейін жарияланбады. Фильхнер 1957 жылдың 7 мамырында 79 жасында Цюрихте қайтыс болды.
Бағалау
Фильхнердің сыртқы формалдылығына қарамастан, ол әртүрлі экспедицияларды жоспарлау және орындау кезінде шығармашылық пен ерлік көрініс берді. Саяхаттары барысында ол Орталық Азияның картографиясы және магниттік өлшемдеріне маңызды және тұрақты үлес қосты, ал оның Антарктика экспедициясы, жағдайларға қарамастан, маңызды ғылыми және географиялық нәтижелер берді. Фильхнердің өткені мен әскери дайындығы оған біршама икемсіз мінез қалыптастырды, бұл табысты командалық жұмысқа кедерілді және адамдар арасындағы қарым-қатынастарда қиындықтар тудырды. Бұл оның Тафельмен тудырған жанжалында және «Deutschland» кемесіндегі екі басшылыққа бөлінген жағдайды нашар басқарғандығында көрінді. Мерфи Фильхнерді «сәл қатал, суыққандай» деп сипаттайды, оған Шеклтон сияқты көшбасшыларға тән юмор мен жақындық жоқ еді. Людеке оның кейінгі экспедицияларының айқын табыстарын атап көрсетеді, олар Корольдік географиялық қоғамнан жоғары баға алды, ол өзінің әріптестерімен бірлесіп жұмыс істеуге мәжбүр болмай, жеке жұмыс істегенде. Фильхнердің еңбегі 1937 жылы Германияның Ұлттық сыйлығымен танылды. Ол Кенигсберг университетінен (1911) және Мюнхен техникалық университетінен (1938) құрметті доктор дәрежесін алды және Берлин университетінің құрметті профессоры болып тағайындалды. Оның есімімен аталатын Антарктидадағы бірнеше нысандар бар: Оңтүстік Джорджиядағы Фильхнер тастарындағы; Королева Мод жеріндегі Фильхнер таулары; Фильхнер мүйісі; Ведделл теңізіндегі Фильхнер шұңқыры; және Фильхнер-Ронн мұздық жалаты. Фильхнер станциясы 1982-1999 жылдар аралығында Беркнер аралында неміс ғылыми базасы ретінде жұмыс істеді.
Жарияланымдар
Фильхнер өзінің түрлі саяхаттарынан алынған көптеген ғылыми нәтижелер мен карталар кітаптарын жариялағаннан кейін, танымал саяхат кітаптары мен экспедиция есептерін де жариялады. Оның еңбектеріне "Татариядағы ғалым: Хоанг-ходан Индке дейін" (1939 жылғы ағылшын тіліне аудармасы); "Эйн Форшерлебен" ("Зерттеушінің өмірі") (1950 жылғы) естелік кітабы; және Эрих Прибылокпен бірлескен "Зерттелмеген аймақтарда жол картасын жасау және орналасқан жерін анықтау" (1957 жылғы ағылшын тіліне аудармасы) кірді. 1911–1913 жылдардағы Антарктика экспедициясы туралы Фильхнердің 1922 жылғы есебі "Алтыншы құрлыққа" Уильям Баррдың ағылшын тіліне аудармасымен, 1985 жылғы жарияланыммен бірге 1994 жылы жарық көрді.