Кіріспе

Психология саласы

Қоғамдық психология зерттеу бірлігі ретінде қоғамды қарастырады. Бұл, көптеген психологиялық бағыттар жеке тұлғаға назар аударатынымен қарама-қайшы. Қоғамдық психология сонымен қатар қоғамды оның құрамындағы адамдар үшін контекст ретінде, ал жеке тұлғаның қоғамдар мен қоғаммен арақатынастарын зерттейді. Қоғамдық психологтар қоғамның жұмыс істеуін, оның ішінде топтардағы, ұйымдар мен мекемелердегі, қауымдастықтардағы және қоғамдағы адамдардың өмір сапасын түсінуге ұмтылады. Олардың мақсаты – ынтымақтастық зерттеулер мен іс-қимылдар арқылы өмір сапасын арттыру. Қоғамдық психология қоғамдық мәселелерді, олардың арасындағы қарым-қатынастарды, сондай-ақ адамдардың көзқарастарын және мінез-құлқын шешу үшін психологияның ішкі және сыртқы перспективаларын пайдаланады. Раппапорт (1977) қоғамдық психологияны адам мен ортаның үйлесімділігін экологиялық тұрғыдан қарастыру ретінде сипаттайды (бұл көбінесе еңбек ортасына қатысты), бұл зерттеу мен іс-қимылдың негізгі бағыты болып табылады. Жеке тұлғаның жекелігін немесе ортаны өзгертуге тырысудың орнына. Қауымдық тәжірибе, экологиялық психология, қоршаған орта психологиясы, сындық психология, мәдени психология, әлеуметтік психология, саясаттану, халық денсаулығы, социология, әлеуметтік жұмыс, қолданбалы антропология және қауымдық даму сияқты жақын мағынадағы ғылымдар бар. АҚШ-та қоғамдық психология қауымдық психикалық денсаулық қозғалысынан өркендеді, бірақ алғашқы мамандар саяси құрылымдар мен басқа да қоғамдық контексттерді клиенттерге қызмет көрсету туралы түсініктеріне енгізген кезде күрт дамыды. Дегенмен, басқа аймақтарда оның пайда болуы әртүрлі болды. Латын Америкасының көп бөлігінде, мысалы, ол әлеуметтік психологиядан, «әлеуметтік психология дағдарысына» жауап ретінде және аймақтың әлеуметтік проблемаларына қатысты психологиялық теория мен тәжірибені іздеу ретінде дамыды.

Қоғамдық зерттеулер мен іс-қимылдар қоғамы

Америка психологиялық қауымдастығының 27-бөлімі – АҚҚ-ның қауымдастық психологиясы бөлімі, ол Қоғамдық зерттеулер мен әрекеттер қоғамы (SCRA) деп аталады. Қоғамның миссиясы мынадай: Қоғамдық зерттеулер мен әрекеттер қоғамы (SCRA) – теорияны, зерттеулерді және әлеуметтік әрекеттерді дамытуға арналған халықаралық ұйым. Оның мүшелері денсаулықты нығайтуға, адамдардың мүмкіндіктерін кеңейтуге және қоғамдарда, топтарда және жеке тұлғаларда проблемалардың алдын алуға бейілді. SCRA қоғамдық зерттеулер мен әрекеттерге бағытталған түрлі ғылым салаларына қызмет көрсетеді. SCRA веб-сайтында қауымдастық психологиясын оқыту және үйренуге арналған материалдар, осы саладағы және зерттеулермен, әрекеттермен байланысты шаралар туралы ақпарат, қатысу жолдары және қауымдастық психологиясы саласы, мүшелер мен бакалавриат және магистратура бағдарламалары туралы қосымша мәліметтер бар.

Алдын алу және денсаулықты сақтау

Қоғамдық психология жеке және қоғамдық деңгейде әлеуметтік, эмоционалдық және мінез-құлық проблемаларының алдын алу принциптері мен стратегияларын, сондай-ақ денсаулық сақтау және денсаулықты жақсарту шараларын, қоғамдық денсаулық және алдын алу медицинасынан алынған тәжірибелер негізінде дамытады. Бұл, пассивті "күту режимінде" жүретін, емдеуге бағытталған медициналық модельден өзгеше. Әсіресе, жалпыға ортақ, таңдап алынған, біріншілік және көрсетілген немесе екіншілік алдын алу (ерте анықтау және араласу) маңызды роль атқарады. Қоғамдық психологияның алдын алу ғылымына зор үлес қосылған, оның ішінде Head Start бағдарламасын жасау және бағалау жұмыстары да бар.

Құтқару

Қоғамдық психологияның мақсаттарының бірі – қоғам тарапынан шеттетуге ұшыраған жеке адамдар мен қауымдарды күшейту болып табылады. Бұл терминнің бір анықтамасы: «Жергілікті қауымдағы өзара құрмет, сыни ойлау, қамқорлық және топтық қатысуға негізделген, үздіксіз жалғасатын мақсатты процесс, осы арқылы ресурстардың тең бөлігіне ие болмаған адамдар осы ресурстарға қол жеткізуді және оларды бақылауды арттырады» (Корнелл өкілеттендіру тобы). Раппапорттың (1984) анықтамасы: «Күшейту – адамдардың, ұйымдардың және қауымдастықтардың өмірін өздері басқару механизмі ретінде қарастырылатын процесс». Күшейту қоғамдық психологияның зерттеулері мен әдебиеттерінде маңызды орын алғанмен, кейбіреулер оның қолданылуын сынға алды. Мысалы, Ригер (1993) қауымдастық зерттеулерінде қолданылатын күшейтудің еркек, жекешіл құрылым ретіндегі қарама-қайшылықты сипатына назар салады. Қоғамдық психолог Гай Холмс күшейтуді Волф Вольфенсбергердің «жоғары қызығушылық тудыратын құндылыққа» ие деп атаған, яғни әртүрлі адамдарға әртүрлі мағына беретін, нәтижесінде бәрін де, ештеңені де білдірмейтін сәнді терминмен толы түсінік ретінде сынға алды. Әрине, көптеген қоғамдық психологтар Маоның «билік мылтықтан туады» деген сөзімен келіспейді. 1990 жылдары қолдау және күшейту парадигмасы (Расино, 1992) бұрынғы оңалту парадигмасын ауыстыру немесе толықтыру үшін ұйымдастырушы тұжырымдама ретінде ұсынылды, сондай-ақ жаңадан пайда болған қоғамдық ғылымдардың әртүрлі топтары мен қауымдастыққа негізделген жұмысын мойындады.

Әлеуметтік әділдік

Қоғамдық психологияның басты құндылығы – зерттеулер мен іс-қимыл арқылы әлеуметтік әділдікті қамтамасыз ету. Қоғамдық психологтар көбінесе теңдік пен барлық адамдардың, әсіресе маргиналданған топтардың әл-ауқатын жақсартатын саясатты қолдайды. Бұл үйсіздік және үнемдеу шаралары туралы шара болды.

Түрлілігі

Қоғамдық психологияның тағы бір маңыздылығы – әртүрлілікті қабылдау. Раппапорт әртүрлілікті осы саланың ерекше қасиеті деп санайды, сондай-ақ әртүрлі топтардың теңдік пен әділдікке қол жеткізуі үшін олардың мүддесіне қызмет ететін зерттеулер жүргізуді қажет етеді. Бұл құндылық этностық, мәдени, сексуалдық бағдары, денсаулық мүгедектігі, әлеуметтік-экономикалық жағдайы, жынысы және жасына қарамастан, түрлі қауымдастықтармен жасалған көптеген зерттеулерде көрінеді. Азаматтардың мемлекеттік саясатты жасауға қатысуының тарихы ұзақ және осы бағыттағы жұмыс, әсіресе аудандық әрекеттерде, кедейлікпен күресу бағдарламаларында және басқа да белсенділер ұйымдастырған бастамаларда айқын байқалады.

Ынтымақтастық және қоғамдастық күшті жақтары

Қоғам мүшелерімен бірлесіп зерттеу және іс-қимыл жобаларын құру қоғамдық психологияны ерекше қолданбалы салаға айналдырады. Қоғамдарға өз білімдерін пайдаланып, жобаларға ынтымақтастықпен, әділ және тең дәрежеде үлес қосуға мүмкіндік беру арқылы зерттеу процесінің өзі азаматтарды күшейтеді. Бұл зерттеуші мен қоғам арасындағы зерттеу басталғанға дейін және зерттеу аяқталғаннан кейін де жалғасатын тұрақты қарым-қатынасты қажет етеді. 1986 жылы Дэвид Макмиллан және Дэвид Чавис "Қоғамдық сезім туралы теорияны" және 1990 жылы "Қоғамдық сезім индексін" жариялап, маңызды қадам жасады. Бастапқыда негізінен аудандарға қатысты әзірленген Қоғамдық сезім индексі (SCI) басқа да қоғамдарды зерттеу үшін бейімделуге болады, оның ішінде жұмыс орындары, мектептер, діни қоғамдар, мүдделер қоғамдары және т.б. кіреді.

Эмпирикалық негіздеме

Қоғамдық психология барлық қорғау және әлеуметтік әділет шараларын эмпирикалық негізге қадақтайды. Осы эмпирикалық негіздеме қоғамдық психологияны әлеуметтік қозғалыстан немесе халықтық ұйымнан ерекшелендіреді. Психологиядан алынған әдістер қауымдастық мүшелерін қатыстыратын, құндылықтарға бағытталған, субъективті зерттеулерді мойындайтын түрде салалық қолдануға бейімделген. Сондықтан қоғамдық психологияда қолданылатын әдістер әрбір зерттеу сұрағына қарай өзгертіледі. Сандық және сапалық әдістер, сондай-ақ басқа да жаңашыл әдістер қолданылады. Жақында осы тақырып бойынша жинақталған кітап жарық көрді.

Білім

Қоғамдық психологияға қатысты көптеген бағдарламалар психология факультеттерінде орналасқан, ал қалғандары пәнаралық сипатта болады. Қоғамдық психология мамандығын бітірген студенттер мына салаларға бағытталған курстарды оқиды: саланың тарихы мен түсініктері, адамдардың әртүрлілігі және мәдени құзыреттілік, халық денсаулығы, қоғамдық зерттеу әдістері мен статистикасы, қоғамдастықтардағы ынтымақтастық жұмыс, ұйымдық және қоғамдық даму мен кеңес беру, профилактика және араласу, бағдарламаларды бағалау және гранттарға өтініш беру. Докторлық және магистрлік дәрежелердің маңызды бөлігі – зерттеу жұмысы, себебі қоғамдық психологтар араласуларды теория мен зерттеулерге негіздеп, оң өзгерістерді ынталандыру үшін іс-қимылға бағытталған зерттеулерді пайдаланады. Сонымен қатар, студенттер әдетте өз оқу орнындағы жергілікті бағдарламалар, ұйымдар, гранттар, ерекше топтар немесе қызығушылық тудыратын әлеуметтік мәселелермен байланысты факультеттердің жетекшілерімен жұмыс істеуге мүмкіндік алады. Бұл студенттерге факультет мүшесінің бақылауымен қоғамдық психологтың жұмысын тәжірибеден өте алуға мүмкіндік береді. Көптеген қоғамдық психологтар өз жұмысына клиникалық психологтарды тартады, сондай-ақ академиялық факультеттер арасындағы ынтымақтастыққа ниет білдіреді. Саланы кеңінен тарату және қоғамдық психология білімін тегін қолжетімді ету мақсатында 2019 жылдың маусым айында «Қоғамдық психологияға кіріспе» онлайн оқулығы жарық көрді.