Кіріспе
Достоевскийдің "Ұлы инквизитор" әңгімесі – Федор Достоевскийдің 1880 жылғы "Қарамазов ағайындылары" романындағы әңгіме ішіндегі әңгіме (оның ойдан шығарған авторы оны поэма деп атайды). Оны Иван Федорович Карамазов ағасы Алексеймен, жаңа кісі (новик) монахпен, жеке және мейірімді Құдайдың болу мүмкіндігі туралы сөйлескенде айтады. "Ұлы инквизитор" – романның маңызды бөлігі және адам табиғаты мен бостандық туралы ойларының арқасында қазіргі әдебиеттегі ең белгілі үзінділердің бірі. Инквизицияның өрбу кезеңінде Севильяға оралған Исаға бағытталған ұзақ сөйлеуінде Бас инквизитор мынадай идеяларды қорғайды: адамзатты біріктіруге тек шайтанның принциптері ғана көмектеседі; адамға нан бер, санасын бақыла, әлемді билей бер; Иса өзін таңдалған аз топпен шектеді, ал Католик шіркеуі оның ісін жетілдіріп, барлық адамдарға жүгінді; шіркеу Құдайдың атынан, бірақ шайтанның принциптерін қолданып әлемді билейді; Иса адамды жоғары бағалауда жаңылысты. Иса инквизитордың сөйлеуі бойында үнсіздік сақтайды. Ғалымдар Фридрих Шиллердің "Дон Карлос" (1787) пьесасын Достоевскийдің "Ұлы инквизиторына" ықпал еткен маңызды туынды деп атайды, сонымен қатар "аңыздың көздері өте алуан түрлі және күрделі" екенін де көрсетеді.
the short story
"The Grand Inquisitor" is a story within a story (called a poem by its fictional author) contained within Fyodor Dostoevsky's 1880 novel The Brothers Karamazov. It is recited by Ivan Fyodorovich Karamazov, during a conversation with his brother Alexei, a novice monk, about the possibility of a personal and benevolent God. "The Grand Inquisitor" is an important part of the novel and one of the best known passages in modern literature because of its ideas about human nature and freedom. In a long diatribe directed at Jesus Himself, who has returned to Earth in Seville at the height of the Inquisition, the Grand Inquisitor defends the following ideas: only the principles of the devil can lead to mankind's unification; give man bread, control his conscience, and rule the world; Jesus limited himself to a small group of chosen ones, while the Catholic Church improved on his work and addresses all people; the church rules the world in the name of God, but with the devil's principles; Jesus was mistaken in holding man in high esteem. Jesus remains silent throughout the Inquisitor's speech. Scholars cite Friedrich Schiller's play Don Carlos (1787) as a major inspiration for Dostoevsky's Grand Inquisitor, while also noting that "The sources of the legend are extraordinarily varied and complex."
Қысқаша мазмұны
Айтысты Иван айтып береді, оған Алюша қысқаша сұрақтар қояды. Әңгімеде Мәсіх Инквизиция кезінде Севильяда Жерге қайта оралады. Ол көптеген кереметтер жасайды (Жаһаншалардағы кереметтерді қайталайды). Халық оны таниды және Севилья соборында құлшылық етеді, бірақ оны инквизиция басшылары тұтқындап, келесі күні өлімге кеседі. Бас инквизитор оған өзінің камерасында келіп, шіркеудің оған енді мұқтаж емес екенін айтады. Мәтіннің негізгі бөлігі Инквизитордың Исаға оның қайтып келуінің шіркеудің миссиясына қалай кедергі келтіретінін түсіндіруіне арналған. Инквизитор Исаны Шайтанның үш сұрағына негіздеп айыптайды. Бұл үш сынақ – тастарды нанға айналдыру, ғибадатханадан лақтырып тастау және періштелер арқылы құтқарылу, және әлемнің барлық патшалықтарына билік ету. Инквизитор Исаның бостандық үшін осы үш азғыруды қабылдамағанын айтады, бірақ Инквизитор Исаның адам табиғатын дұрыс бағаламағанын ойлайды. Ол адамзаттың басым көпшілігі Исаның берген еркіндігіне төзімді бола алмайды деп сенбейді. Осылайша, инквизитор Исаның адамдарға таңдау еркіндігін бергені адамзаттың басым көпшілігін құтқарылудан айырып, азап шегуге үкімдегенін білдіреді. Инквизиторды дінсіз деп жариялағанына қарамастан, Иван инквизитордың Католик шіркеуі "нағыз даналық рухына, өлім мен жойылудың қорқынышты рухына" еліктейді деп айтуын талап етеді. Ол: "Біз Сенің жаныңда емеспіз, оның жағындамыз, бұл біздің құпиямыз! Ғасырлар бойы Саған мойынсұнбай, оның соңынан еріп келеміз". Инквизитор үшін, адамзат азаптарын тоқтату және адамзатты шіркеудің туы астында біріктіру үшін құралдарды берген – шайтан. Осылайша дұрыс ұйымдастырылған шіркеуде көпшілікке еркіндіктің ауыртпалығын өз мойнына алуға күшті аз адамдар басшылық етеді. Инквизитор оның билігі кезінде бүкіл адамзат бақытты өмір сүріп, білімсіз өмір сүреді дейді. Ол оларды тек "өлім мен жойылуға" ғана алып барады, бірақ олар жолда бақытты болады, өйткені ол және оның шіркеудегі өкілдері оларды ар-ұждан бостандығының қорқынышты ауыртпалығынан азат етеді: "Олар бізге ар-ұждандарының ең ауыр құпияларын әкеледі, біз бәрін шешеміз, және олар біздің шешімімізге қуанышпен қатысады, өйткені ол оларды еркін және жеке шешімнің үлкен уайымынан және қорқынышты азаптарынан құтқарады". Инквизитор бұл дәлелді Исаның Шайтанның әрбір азғыруын неге қабылдамағанын түсіндіре отырып алға тартады. Мәсіх тас-талқанды нанға айналдырған болар еді, себебі адамдар құрсақтарын тойдыратын, сондай-ақ кереметтер жасай алатын адамдарға әрдайым еліктейді. Инквизитор Мәсіхтің мұны қалай қабылдамағанын еске түсіріп, "адам тек нанмен ғана өмір сүре алмайды" деп түсіндіреді және Мәсіхке былай деп түсіндіреді: "Адамдарды тамақтандыр, содан кейін олардан ізгілік сұра! Олар осыны Сенің алдыңда көтеріп, ғибадатханаңды қирату үшін қолданатын байрақта жазады". Періштелер оны ғибадатханадан құлап түсіп, ұстап алған болса, ол адамдардың санасына өзінің құдайлық болмысын нығайтады. Ұлы инквизитор олардың құтқарылуын Жер бетіндегі барлық патшалықтарды басқару арқылы қамтамасыз ете аламыз деп мәлімдейді. Бұл бөлімде Иса үндемейді. Инквизитор Мәсіхті босатып, оған ешқашан қайтып келмеуін айтады. Мәсіх әлі де үндемей, "қаланың қараңғы көшелеріне" кетеді. Иван: "Ол кісі өбісе де, жүрегі күйіп кетеді, бірақ ол өз ойына берік тұрады", - деп түйіндеді. Іван оқиғаны айтып бергеннен кейін, Алюшадан өзінің көзқарастары үшін Иваннан "тауыс беруін" сұрайды. Алёша Иванның иығына жұмсақ сүйіп, оған: "Бұл плагиат, бірақ рахмет" деп жауап береді. Көп ұзамай ағайындылар бір-бірінен ажырасады.
Өмірбаян
Достоевский үшін Ұлы инквизитор образы – Мәсіхтің нағыз рухани және тарихи маңызын жоққа шығарып, оның керісінше екенін бекітетін идеологияның прототипі. Ұлы инквизитордың христианға қарсы философиясы институционалды христиандық аяда пайда болуымен ирониялық түрде күшейеді, бірақ Достоевский осы теріс көзқарасты замандастарының социалистік, нигилистік және материалистік доктриналарының түбінде де анықтайды. Ол баспасына жазған хатында Иванның Ұлы инквизитор арқылы "шайтанның жақтасын" ашық жариялағанын айтады. Ұлы инквизитор орыс социализмімен бірдей доктринаны айтады, бірақ социалистер оны ашық мойындамайды. Дегенмен, Иван "адамзатқа қатысты инквизитордың көзқарасына келісетінін және Мәсіхтің сенімі адамды қазіргі күйінен әлдеқайда биік деңгейге көтеретінін" шын жүректен мойындайды. Достоевскийдің пікірінше, социалистер үшін Мәсіхтің заңы "ауыр және абстрактілі, әлсіз жандарға көтере алмайтын, ал еркіндік пен ағарту заңының орнына нан арқылы шынжыр мен құлдық ұсынады". Достоевскийдің жазбаларында кейін қолданылғаннан да радикалды тұжырымдар бар. Эдвард Васиолек атап көрсеткендей, осы жазбаларда "кінәлі және қатыгез – Мәсіх, ал мейірімді және күнәсіз – Ұлы инквизитор. Мәсіхтің өзі үшін адамдардың азап шегуін талап етуімен, ал Ұлы инквизитор адамдар үшін азап тартады" деп нақты айтылған. Джозеф Франк пікірінше, инквизитор кейіпінің прототипін Шиллердің "Дон Карлос" пьесасында табуға болады: "Пьеса әлемдегі зұлымдықтың болуын ақтауға бірдей негіз береді, Достоевскийдің аңызының мәнінде тұрған теодиция мәселесіне де сол жауапты ұсынады".
Романдағы маңызы
Достоевскийдің "Ұлы инквизитор туралы аңыз" атты туындысының мақсаты – Ресейде атеизм, нигилизм, рационализм және материализм қозғалысының артында жатқан түпкілікті идеяны ашып көрсету болды, бұл қозғалыс ұлттың рухани жүрегі болған нағыз христиан имандылығынан алшақтады. Романның баршасы бойынша, бұл идея Иван Федорович бейнесі арқылы ең қатаң және шеберлікпен жеткізіледі: «өлең» – Иванның жазған туындысы, ал Инквизитордың монологында айтылған ойлар, догмалар, тұжырымдар, ұсыныстар мен қосұштықтар – Иванның толқыған санасындағы және иман мен жеке басын табуға бағытталған күресіндегі күштер. Өлеңнің сыртқы пішіні монолог болғанымен, жан-жақты талдау оның негізінен диалогтық екенін көрсетеді, бұл Иванның идеясын әлемдегі және өзінің ішкі дауыстарымен қарым-қатынас жасайтын көркемдік бейнесі. Михаил Бахтиннің сөзіне сүйенсек, аңызды егжей-тегжейлі талдау Иванның дүниетанымының барлық элементтерінің оның өзімен ішкі диалогқа қатысуын және басқалармен ішкі пікір таласын көрсетіп береді. Сыртқы үйлесімділігіне қарамастан, «Аңыз» үзілістерге толы; оның құрылымының өзі – Ұлы инквизитордың Мәсіхпен және бір мезгілде өзімен жүргізген әңгімесі, сондай-ақ оның финалдық бөлімінің күтпеген және екіұшты сипаты – идеологиялық ядросындағы ішкі диалогтық ыдыраудың белгісі.
Ықпал
Композитор Бернд Алоис Циммерманн бұл әңгімені Екклесиаст кітабымен бірге өзінің "Ecclesiastical Action" ораториясында пайдаланған. Поэма 2002 жылы Ұлыбританиядағы Channel 5 телеарнасы үшін "Инквизиция" фильмі түрінде бейімделді, онда Сер Дерек Якоби Кардинал Ұлы Инквизитор рөлін ойнады. Питер Брук Брюс Майерстің ойнауымен "Ұлы инквизитор" пьесасын қойды, ол 2006 жылдың ақпан айында Лондонның Барбикан театрында көрсетілді. Луи Альтюссер "Капитализмді қайта өндіру" еңбегіндегі "Идеология туралы" тарауында "Ұлы инквизиторды" социализмге/тоталитаризмге қарсы идеологиялық жұмыс ретінде келтіреді. Орхан Памук өзінің "Қара кітап" романының 14-тарауында Махди мен Ұлы Паша арасындағы әңгіме арқылы бұл оқиғаны исламдық контекстке ауыстырады.