Кіріспе

Баспа машинасымен рельефті басып шығару техникасы
Баспа машинасымен рельефті басып шығару өнері мен техникасы

Хат басу – сиямен жабылған, көтеріңкі бетті жеке қағаз парақтарына немесе қағаздың үздіксіз рулонына тікелей басып, көптеген көшірмелерді шығаруға арналған рельефті басып шығару техникасы. Жұмысшы жылжымалы әріптерді баспа машинасының "орындығына" немесе "қоршауына" орналастырып, оларды сиямен жағып, қағазға басады, соның нәтижесінде қағазға түс көшіріледі. Іс жүзінде, хат басуға ағаштан ойылған бедерлер, фотоэлектртетік мырыш пластиналар ("кесулер"), металл әріптермен бірге қолданылатын линолеум блоктары, бір операцияда ағаш әріптер, стереотиптер және әріптер мен блоктардың электротиптері де кіреді. Кейбір баспа машиналарында жылжымалы әріптерді ыстық металлмен құйылған қалыптармен біріктіруге болады. Теориялық тұрғыдан алғанда, "әріп биіктігіне" (яғни, баспа машинасының табаны мен қағаздың арасында дәл 0,918 дюйм қалыңдықтағы қабатты құрайтын) кез келген нысанды хат басу арқылы басып шығаруға болады. Хат басу – Иоганн Гутенберг 15 ғасырдың ортасында ойлап тапқаннан бастап 19 ғасырға дейін мәтінді басып шығарудың стандартты тәсілі болды және 20 ғасырдың екінші жартысына дейін кітаптар мен басқа да мақсаттар үшін кеңінен қолданылды. 20 ғасырдың басында офсеттік басып шығарудың дамуы кітаптар мен газеттерді басып шығарудағы оның рөлін біртіндеп ығыстырды. Соңғы кездері хат басу қолөнер ретінде қайта жаңғыруда.

Тарих

Жылжымалы түрдегі баспа алғаш рет Қытайда 1040 жылы Солтүстік Сун әулеті кезінде керамикалық түрлерді пайдаланып, өнертапқыш Би Шенг (990–1051) жасады. Иоганн Гутенберг Батыста шамамен 1440 жылы жеке-жеке құйылған, қайта пайдалануға болатын әріптерден құралған, "форма" (рамка немесе қысқыш) деп аталатын жиынтықта біріктірілген қазіргі заманғы жылжымалы баспаны дамытты. Гутенберг сонымен қатар, бұрыннан бар шарап қысу станогіне негізделген ағаш баспа станогін ойлап тапты. Онда әріп бетіне былғарымен қапталған сия жағылып, қағаз қолмен мұқият төселіп, содан кейін жұмсақ төсемге сырғытылып, үстінен үлкен бұрандалы механизммен қысым жасалған. Гутенбергтің "бұрандалы станогі" немесе қолмен басатын станогі 180 дана Киелі кітапты басып шығару үшін қолданылды. 1282 беттен тұратын осы кітапты оған және 20 қызметкеріне шамамен 3 жыл уақыт кетті. Бүгінде 48 данасы сақталған. Баспаның осы түрі жазушылар мен суретшілердің қолмен көшірген кітаптарын ығыстырып, баспаның ең көп таралған түріне айналды. 15 ғасырдың ортасына дейін Еуропада белгісіз болған баспаханалар 1500 жылға қарай барлық маңызды қалаларда табылды. Бұл газет "Халифакс газеті" деп аталды және Канаданың алғашқы газеті болды. Бушелл Бостонда Бартоломей Гриннің шәкірті болды. Грин 1751 жылы Халифаксқа газет ашу ниетімен көшіп келді, себебі бұл аймақта газет болған емес. Оның жаңа жобасы үшін әкелген баспа станогі Халифаксқа жеткеннен екі апта мен бір күн өткен соң Грин қайтыс болды. Оқиғаны естіген Бушелл Халифаксқа көшіп келіп, Грин бастаған істі аяқтады. "Халифакс газеті" алғаш рет 1752 жылдың 23 наурызында жарық көрді, осылайша Бушелл кейіннен Канаданың бір бөлігіне айналған аймақтардағы алғашқы баспагер атанды. Бірінші нөмірінің тек бір данасы сақталған, ол Массачусетс тарихи қоғамында табылған.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарындағы кітап басудың алғашқы түрлерінің бірі Бенджамин Харрис бастаған "Publick Occurrences Both Forreign and Domestick" болды. Бұл Америкада көп бетті газеттің алғашқы нұсқасы еді. "Publick Occurrences Both Forreign and Domestick" газетінің алғашқы саны 1690 жылдың 25 қыркүйегінде жарық көрді.

Қолөнер баспасының қайта өркендеуі мен өркендеуі

Хат басу 1970-ші жылдары компьютерлердің және жаңа баспа және өндіріс әдістерінің пайда болуына байланысты көнеріп бастады. 1980-1990 жылдары көптеген баспаханалар жұмыстан шығып, компьютерлер әріптік басу мүмкіндіктерін тиімдірек алмастырғаннан кейін жабдықтарын сатты. Бұл коммерциялық баспаханалар баспа машиналарын тастап, оларды қолжетімді етіп, бүкіл елдегі шеберлерге ұсынды. Ең танымал баспа машиналарын Вандеркук цилиндрлік және Чандлер & Прайс платиналық баспа машиналары құрайды. Ұлыбританияда Джозиа Уэйдтің Халифакста салған Араб баспасына ерекше құрметпен қаралады. Соңғы кезде "қолмен жиналған әріптердің тартымдылығы" және дәстүрлі әріптік басу мен компьютерлік мәтін арасындағы айырмашылықтарға байланысты әріптік басу қайтадан танымал болды. Әріптік басу бірегей және қазіргі стандартты баспа форматтарынан өзгеше. Әдетте, әріптік басуда әріптердің рельефтік бейнесі қолданылады, бірақ дәстүрлі әріптік басуда бұл нашар саналатын. Әріптік басудың мақсаты соңғы қайта жаңғыруға дейін ешқандай із қалдырмау болды. Әріп қағазға жеңіл тиіп, сияны қалдыратын, бірақ із қалдырмайтын. Бұл көбінесе "сүйісқандық" деп аталады. Бұл техниканың мысалы – газеттер. Бүгінде кейбір әріптік басу шеберлері басудың іздерін көрсетуді мақсат етеді, осылайша бұл әріптік басу екенін нақты көрсетеді, бірақ көптеген баспагерлер дәстүрлі әдістердің сақталуын қалайды. Тым көп із қалдырып басу машиналарына да, әріптерге де зиян келтіреді. Қайта жаңғырудан бері әріптік басу көбінесе жоғары сапалы өнімдер мен кеңсе тауарларын басу үшін қолданылады, өйткені газет басудағы дәстүрлі қолданылуы енді маңызды емес. Әріптік басу – шеберлікті қажет ететін және қолмен орындалатын қолөнер саналады. Дәлдігінің арқасында әріптік басу офсеттік басудан жақсырақ көрінеді, өйткені қағазға басылып, әріптер мен суреттерге нақтырақ бейне береді, бірақ бұл дәстүрлі әріптік басудың мақсаты емес еді. Бүгінде осы шағын баспаханалардың көптегені кітаптардың жоғары сапалы басылымдарын шығару арқылы немесе қымбат шақыру қағаздары, кеңсе тауарлары мен құттықтау карточкаларын басу арқылы өмір сүруде. Бұл әдістерде баспа операторы қағазды бір-бір парақтап қолмен қоректендіретін баспа машиналарын қолдану жиі кездеседі. Бүгінде осы техника мен ерекше юмордың үйлесімі құттықтау карточкалары үшін тәуелсіз бутиктер мен сыйлық дүкендеріне сатуға болатындығын әріптік басу дүкендері дәлелдеді. Кейбір баспагерлер жаңа баспа әдістерін де қолданады, мысалы, қалпына келтірілген ескі баспа машиналарын пайдаланып фотополимерлік пластиналармен басу. Солтүстік Америкадағы қазіргі заманғы әріптік басудың кең таралуын және күшін Кристофер Фриттонның "Көшпенді баспагер" атты 320 беттік, 1500 түрлі-түсті суреттері бар кітабында көрсетілген. 2015-2017 жылдары ақын, баспагер және суретші Фриттон АҚШ пен Канаданы аралап, 47 000 шақырым қашықтықты жүріп өтіп, 137 баспахананы аралады, әр студия туралы әсерлерін жазып, меншік иелері мен олардың жұмысын құжаттады. Оның кітапты зерттеу кезінде жасаған сапарларындағы басылымдар мен пошталық карточкалар Конгресс кітапханасының қорында сақталады. Көптеген кітапханаларда бар кітап Фриттонның Буффалодағы (Нью-Йорк штаты), Конгресс кітапханасында және 2018 жылғы Лос-Анджелес баспагерлер жәрмеңкесіндегі TED (конференция) сөздерінің тақырыбы болды.

Марта Стюарттың ықпалы

Letterpress баспасы АҚШ, Канада және Ұлыбританияда «Small Press Movement» деген жалпы ту етіп, соңғы кезде қайта жанданды. 1990 жылдары хат басу шақыруларының суреттерін пайдалана бастаған «Марта Стюарт Үйлену тойы» журналы хат басуға деген қызығушылықты қайта оятуға ықпал етті. 2004 жылы журналда былай делінген: «Тойлық шақыру қағазын таңдауда ерекше көңіл бөлінеді – жұбайлар ресмилік деңгейінен бастап, шрифттердің әшекейлеріне дейін әр детальді ойластырады. Басу әдісі де одан кем маңызды емес, себебі ол дизайнды кереметтей жандандыра алады. Бұл, әсіресе, хат басу техникасы үшін дұрыс». Басылған хат басу шақыруларының әдемілігі мен текстурасы гравировкаланған, термографиялық немесе офсеттік басылған шақырулардың орнына, жұбайларға хат басу шақыруларын қалауға себеп болды.

Білім

Бұл қозғалысқа кітап басуды үйрететін бірнеше ұйымның пайда болуы көмектесті, мысалы, Чикагодағы Колумбия колледжінің Кітап және қағаз өнері орталығы, Пасадена, Калифорниядағы Art Center College of Design және Armory Center for the Arts, Нью-Йорктегі Кітап өнері орталығы, Studio on the Square және The Arm NYC, Орора, Нью-Йорктегі Уэллс колледжінің Кітап өнері орталығы, Сан-Францискодағы Кітап орталығы, Bookworks, Сиэтлдің Көрнекі концепциялар мектебі, Олимпиядағы The Evergreen State College, Black Rock Press, Солтүстік Каролина мемлекеттік университеті, Вашингтон, округ Колумбиядағы Коркоран өнер және дизайн колледжі, Пенланд қолөнер мектебі, Миннесота кітап өнері орталығы, Карсон, Калифорниядағы Халықаралық баспа музейі, Беллингхэм, Вашингтондағы Батыс Вашингтон университеті, Норфолк, Вирджиниядағы Олд Доминион университеті және Ричмонд, Вирджиниядағы VCU-дағы Bowehouse Press.

Экономикалық материалдар

Қолжетімді мыс, магний және фотополимерлік пластина жасау машиналары мен ұнтақталған алюминий негіздері әріптік баспагерлерге цифрлық өнер туындылары, қаріптер және сканерленген кескіндерден алынған мәтін мен суреттерді жасауға мүмкіндік берді. Арзан пластиналар 21-ғасырда "цифрлық әріптік баспаның" дамуына себеп болды, бұл аз ғана компаниялардың коммерциялық тұрғыдан гүлденуіне және көптеген шағын және хобби баспагерлеріне металл қаріптерді сатып алу мен жинаудың шектеулерінен және қиындықтарынан құтылуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Монотип жабдықтары, Томпсон құйма машиналары және американдық қаріп құю машиналары арқылы жаңа металл қаріптерді өндіру үшін шағын металл құю фабрикаларында жаңадан өркендеу орын алды.

Процесс

Қаріптік басу процесі бірнеше кезеңнен тұрады: құрастыру, пішімдеу және бекіту, содан кейін басу. Шағын шеберханада бәрі бір бөлмеде орындалса, ал ірі баспа үйде, мысалы қалалық газеттер мен журналдарда, әр кезең үшін жеке бөлме немесе тіпті қабат бөлінеді.

Құрамы

Композиция немесе теріп жинақтау – бұл жылжымалы әріптердің бөліктерін жинақтап, қажетті мәтінді құрастыру кезеңі. Композициямен айналысатын адам "композитор" немесе "теріпші" деп аталады, ол әрпін әр әріппен және жолын жолмен жинақтайды. Дәстүрлі түрде, қолмен теріп жинақтауда, бұл әрбір әріпті әріптер жинағынан таңдап алуды, оларды бірнеше жолды сыйдыратын теріп жинақтау таяғына орналастыруды, содан кейін оларды үлкен теріп жинақтау галереясына ауыстыруды қамтиды. Осы әдіспен композитор бір-бір беттің мәтінін әріптеме-әріптеме құрастырады. Механикалық теріп жинақтауда, типті таңдау үшін пернетақта қолданылуы мүмкін, тіпті ыстық металл теріп жинақтау сияқты, қажетті типті сол жерде құюға болады, содан кейін ол сол процестің өніміне арналған галереяға қосылады. 1890 жылдары кеңінен қолданысқа енген пернетақтамен басқарылатын алғашқы теріп жинақтау машиналары – Линотип және Монотип болды.

Фотополимерлік пластиналар

Әріптік баспалау процесі 1950 жылға дейін дерлік өзгеріссіз сақталды, содан кейін ол тиімдірек және коммерциялық тұрғыдан пайдалы офсеттік баспалау процесімен алмастырылды. Мәтінді жинаудың еңбекті қажет етуі және үлкен көлемдегі қорғасын немесе ағаш әріптерді сақтау қажеттілігі әріптік баспалау процесінің сұраныстан қалуына әкелді. 1980 жылдары арнайы шеберлер бұл ескі кәсіпті жаңа өндіріс әдісін пайдалана отырып қайта жаңғыртты, бұл оларға негатив пен фотополимерлік пластиналардан көтеріңкі беткі баспа пластиналарын жасауға мүмкіндік берді. Фотополимерлік пластиналар жарыққа сезімтал. Бір жағынан беті ультракүлгін сәулеге ұшырағанда қатаяды, ал екінші жағынан металл немесе пластиктен жасалған негізгі бөлік болады, оны табанға орнатуға болады. Баспа бетінің рельефі басылған нәрсенің негативін пластинаның жарыққа сезімтал жағына қою арқылы жасалады; негативтің ашық бөліктерінен өтетін жарық фотополимердің қатаюына себеп болады. Жарық түспеген жерлер жұмсақ күйде қалады және сумен жуылып кетеді. Осы жаңа баспа пластиналарының арқасында дизайнерлер енді қолмен жинақталған ағаш немесе қорғасын әріптердің шектеулерімен шектелмеді. Жаңа дизайн мүмкіндіктері пайда болды және әріптік баспалау процесі қайта жанданды. Бүгінде оған, әсіресе тойға арналған қағаздық бұйымдарға сұраныс жоғары, бірақ басылатын нәрселерге шектеулер бар және дизайнерлер әріптік баспалаудың кейбір принциптерін сақтауы керек.

Баспасөздегі нұсқалар

Ультракүлгін сәулемен кептіретін боялардың пайда болуы, ротациондық баспаны өздігінен жабысатын жапсырмалар сияқты салаларда сақтап қалуға көмектесті. Флексографиялық баспаның да үлкен көлемі әлі де бар, бұл резеңке тақталарды пайдаланып қисық немесе қолайсыз беттерге басуға арналған ұқсас процесс, сондай-ақ төмен сапалы плакаттар үшін үлкен ағаш әріптерінен жасалған рельефтік баспаның да аз мөлшері бар. Ротациондық баспа машиналарын әлі күнге дейін өздігінен жабысатын және жабыспайтын жапсырмаларды, түтікшелердің ламинатын, стақан қағазын және т.б. басу үшін кеңінен пайдаланады. Ультракүлгін сәулемен кептіретін заманауи баспа машинасының басып шығару сапасы флексо-престермен бірдей деңгейде. Ол флексо-пресске қарағанда ыңғайлырақ және пайдалануға оңай. Ол сумен жуылатын фотополимерлік пластиналарды қолданады, олар еріткішпен жуылатын флексопластиналармен бірдей жақсы. Бүгінде тіпті CtP (компьютерден пластинаға) пластиналары да қол жетімді, бұл оны толыққанды, заманауи баспа процесіне айналдырады. Процесте анилокс ролігі болмағандықтан, флексо-пресске қарағанда дайындық уақыты да қысқарады. Боялау офсеттік баспа машинасына ұқсас пернелермен басқарылады. Ротациондық баспаға арналған УФ-боялар флексографиялық боялардан айырмашылығы – паста тәрізді. Әртүрлі өндірушілер UV ротациондық баспа машиналарын шығарады, мысалы: Dashen, Nickel, Taiyo Kikai, KoPack, Gallus және т.б. – және ыстық/суық фольгамен басу, ротациондық кесу, флэтбол кесу, қағазға бөлу, ротациондық жібек басу, жабысқақ жағына басу және сиямен нөмірлеу сияқты қызметтерді ұсынады. Орталық баспа машиналары, тіркеудің оңайлығы мен қарапайым дизайнының арқасында, желілік баспа машиналарынан гөрі көбірек танымал. Онлайн түрлендіру процестері арқылы тоғыз түске дейін және лакпен басуға болады. Бірақ баспа машиналары он жыл бұрынғыдай болғандықтан, оларды бір уақытта тек бір түспен ғана пайдалануға болады. Егер көбірек түс қажет болса, оларды бірінен соң бірі ауыстыру қажет.

Қолөнер шеберлігі

Қағаз баспасы жоғары жылдамдықпен жоғары сапалы жұмыс жасай алады, бірақ әртүрлі қалыңдықтағы әріптерге, гравюраларға және "макерейди" деп аталатын формаларға баспаны реттеуге көп уақыт кетіп, күш жұмсау қажет. Қағаз баспасы машиналарының бояу жүйесі офсеттік баспа машиналарымен ұқсас, бұл кейбір графикалық элементтер үшін қиындықтар тудыруы мүмкін. Түсті фонмен шеңберленген ұсақ, серифтік әріптер немесе өте жіңішке жарты тонды суреттер сияқты егжей-тегжейлі, ақ (немесе "сығырылған") бөліктер дұрыс реттелмеген роликтердің салдарынан бояумен толып, анықтығын жоғалтуы мүмкін.

Қазіргі бастамалар

АҚШ-тың бірнеше ондаған колледждері мен университеттері толық жабдықталған жайларда әріптік баспаға оқыту бағдарламаларын бастады немесе қайта жандандырды. Көп жағдайда, мұндай баспаханалар колледждің кітапханасына немесе өнер факультетіне қарасты, ал кейбіреулері тәуелсіз, студенттер басқаратын мекемелер немесе колледж демеушілік ететін курстан тыс шаралар болып табылады. Колледж және университет әріптік баспагерлерінің қауымдастығы (CULPA) 2006 жылы Мэриленд институтының өнер колледжінде Абигейл Ухтег құрды, бұл қауымдастық осы оқу орындарының байланыста болуына және ресурстармен бөлісуіне көмектеседі. Көптеген университеттер мынадай білім беру бағдарламаларын ұсынады: Орегон өнер және қолөнер колледжі, Оңтүстік-Батыс өнер мектебі, Орта Теннесси мемлекеттік университеті, Чикаго өнер институтының мектебі, Индиана университеті, Майами университеті, Коркоран өнер және дизайн колледжі және Рочестер технология институты. Әріптік баспа өнерінің қазіргі қайта жандануы, осы кәсіпке құштарлықпен жетелетуші және өздері басқаратын хобби баспаханаларының көбеюіне әкелді. Бірнеше ірі баспаханалар баспа машиналарын және жабдықтарын желмен өндірілген электр энергиясымен қамтамасыз ету арқылы осы құрметті өнерге экологиялық компонент қосты. Айта кетейік, бірнеше шағын бутик-баспаханалар тек күн энергиясын пайдаланады. Беркли қаласында (Калифорния штаты) әріптік баспагер және литограф Дэвид Лэнс Гойнс әртүрлі плакаттық және цилиндрлік баспа машиналарын, сондай-ақ литографиялық баспа машиналарын қамтитын студияны ұстайды. Ол әріптік баспа саласындағы терең білімімен және ұқыпты шеберлігімен коммерциялық баспагерлердің де, суретшілердің де назарын аударды. Ол Chez Panisse-нің иесі, ресторатор және сөз бостандығын қолдайтын Элис Уотерспен бірге "Фреймге ілуге лайықты 30 рецепт" атты кітабын жасады. Ол Бей Аймағындағы Acme Bread және UC Berkeley сияқты кәсіпорындар мен мекемелер үшін керемет түсті үлкен плакаттарды жасады. Лондонның St Bride кітапханасында 50,000 кітаптан тұратын жинақта баспа техникасы, визуалды стиль, типография, графикалық дизайн, каллиграфия және тағы басқалар туралы классикалық еңбектердің кең жинағы бар. Бұл әлемдегі ең маңызды коллекциялардың бірі және ол Лондонның ескі баспа және баспа өнеркәсібінің орталығындағы Флит-стриттен жақын жерде орналасқан. Бұған қоса, тұрақты түрде лекциялар, конференциялар, көрмелер мен демонстрациялар өтеді. Сент-Брайд институты, Эдинбург өнер колледжі, Сент-Мартинс өнер және дизайн колледжі, Боурнмут өнер университеті, Плимут университеті, Фарнем шығармашылық өнер университеті, Лондон коммуникация колледжі және Камбервелл өнер колледжі Лондон әріптік баспа бойынша қысқа мерзімді курстар өткізеді, сондай-ақ осы мүмкіндіктерді өздерінің графикалық дизайн курстарының бөлігі ретінде ұсынады. Висконсин штатының Two Rivers қаласында орналасқан Гамильтон ағаш типтері мен баспа музейінде Гамильтон өндірістік компаниясының зауытында ағаштан жасалған типтер мен ағаш кесулердің әлемдегі ең үлкен коллекцияларының бірі сақталған. Сондай-ақ, баспа машиналарын және винтаждық баспаларды қамтиды. Музей жыл бойы көптеген семинарлар мен конференциялар өткізеді және АҚШ-тың университеттерінен студенттер топтарын үнемі қабылдайды. 2015 жылы "Нью-Йорк Таймс" газеті әріптік баспаның өнер формасы ретінде қайта жандануы туралы хабарлады.