Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Англосаксон тілінде корольдік ханзаданы белгілейтін термин – Ætheling ('/æ//θ//əl//ɪ//ŋ/; сондай-ақ aetheling, atheling немесе etheling деп те жазылады) – англосаксон Англиясында патшалық әулеттен шыққан, таққа отыруға құқылы ханзадаларды атау үшін қолданылған ежелгі ағылшын тіліндегі термин (æþeling). Бұл термин ежелгі ағылшын және ежелгі саксон тілдеріндегі aethele, æþele немесе (a)ethel сөздерінің бірінен тұрады, ол "ақсүйек отбасы" деген мағынаны білдіреді, және ing жұрнағы, "жататын", "меншік" дегенді көрсетеді. Латын тілінде әдетте filius regis (патшаның ұлы) немесе англо-латын тіліндегі clito деген жаңа сөзбен берілген. Ætheling атауын Саффолк аймағындағы Ателингтон топонимінде кездестіруге болады.
Anglo Saxon term for a royal prince
Ætheling ('/æ//θ//əl//ɪ//ŋ/; also spelt aetheling, atheling or etheling) was an Old English term (æþeling) used in Anglo Saxon England to designate princes of the royal dynasty who were eligible for the kingship. The term is an Old English and Old Saxon compound of aethele, æþele or (a)ethel, meaning "noble family", and ing, which means "belonging to". It was usually rendered in Latin as filius regis (king's son) or the Anglo Latin neologism clito. Ætheling can be found in the Suffolk toponym of Athelington.
Англо-саксондық Англиядағы мағынасы мен қолданылуы
Англияда англосаксондық билік орнаған алғашқы жылдары, “ætheling” сөзі әулеттік тегі асыл кез келген адамды білдіру үшін қолданылған болуы мүмкін. Бірақ көп ұзамай ол сөзді тек патшалық отбасының мүшелері ғана қолдана бастады. “Æþel” префиксі бірнеше англосаксон патшаларының есімдерінің құрамына кірген, мысалы, Кент патшасы Этельберт, Уэссекс патшасы Этельвулф және Уэссекс патшасы Этельред, олардың асыл тегін көрсету үшін қолданылған. Шамамен 10 ғасырға жататын бір құжатта, “ætheling”тің құны 15 000 тримсаға немесе 11 250 шиллингке бағаланған, бұл архиепископтың құнымен тең, ал патша құнының жартысына жуық болған. 728 жылғы англосаксон жылнамасында белгілі бір Освальдты “ætheling” деп атаған, себебі оның бес атасы Уэссекс патшасы болған. 9 ғасырдан бастап бұл терминнің мағынасы тар мағынада қолданыла бастады және тек Уэссекстің билеуші әулеті – Сердик үйінің мүшелеріне, әсіресе биліктегі патшаның ұлдары мен бауырларына қатысты. Тарихшы Ричард Абельс былай деді: “Альфред патша патшалық мұрагерлік қағидасын түбірімен өзгертті. Альфредтен бұрын, патшалық әулеттен шыққан кез келген дворян, тіпті алыс туыс болса да, таққа таласуға құқылы болған. Одан кейін, таққа лайықты болу тек биліктегі патшаның ұлдары мен бауырларына ғана шектелді”. Эдвард Исповедник тұсында Эдгар “Ætheling” атағын Эдмунд Айронсайдтың немересі ретінде алды, бірақ бұл 250 жыл ішінде алғаш рет қатаң анықтама бойынша тірі “ætheling” болмаған кезде болды. “Ætheling” сөзі поэзияда “жақсы және асыл адам” мағынасында да қолданылған. Ежелгі ағылшын өлеңдерінде “ætheling” сөзі көбінесе Мәсіхті, сондай-ақ түрлі пайғамбарлар мен әулиелерді сипаттау үшін қолданылған. 8 ғасырға жататын “Беовульф” батыры “ætheling” ретінде таныстырылады, мүмкін Гейттер патшасының туысы деген мағынада, бірақ кейбір аудармашылар “ætheling” сөзін “елгезек” деп аударады. Көптеген ерте Скандинавия патшалары тұңғыш туғандық құқығының орнына бәсеке немесе сайлау арқылы таңдалғандықтан, бұл термин патшалыққа таласуға лайықты адамды білдіруі мүмкін.
During the earliest years of the Anglo Saxon rule in England, the word ætheling was probably used to denote any person of noble birth. Its use was soon restricted to members of a royal family. The prefix æþel formed part of the name of several Anglo Saxon kings, for instance Æthelberht of Kent, Æthelwulf of Wessex and Æthelred of Wessex, and was used to indicate their noble birth. According to a document which probably dates from the 10th century, the weregild of an ætheling was fixed at 15,000 thrymsas, or 11,250 shillings, which was equal to that of an archbishop and one half of that of a king. The annal for 728 in the Anglo Saxon Chronicle referred to a certain Oswald as an ætheling, due to his great great grandfather having been King of Wessex. From the 9th century, the term was used in a much narrower context and came to refer exclusively to members of the house of Cerdic of Wessex, the ruling dynasty of Wessex, most particularly the sons or brothers of the reigning king. According to historian Richard Abels, "King Alfred transformed the very principle of royal succession. Before Alfred, any nobleman who could claim royal descent, no matter how distant, could strive for the throne. After him, throne worthiness would be limited to the sons and brothers of the reigning king." In the reign of Edward the Confessor, Edgar the Ætheling received the appellation as the grandson of Edmund Ironside, but that was at a time when for the first time in 250 years there was no living ætheling according to the strict definition. Ætheling was also used in a poetic sense to mean "a good and noble man". Old English verse often used ætheling to describe Christ, as well as various prophets and saints. The hero of the 8th century Beowulf is introduced as an ætheling, possibly in the sense of a relative of the King of the Geats, though some translators render ætheling as "retainer". Since many early Scandinavian kings were chosen by competition or election, rather than primogeniture, the term may have been reserved for a person qualified to compete for the kingship.
Басқа қолданылу түрлері
Норман Англияны жаулап алғаннан кейін бұл термин кейде қолданылды, бірақ тек король отбасының мүшелерін атау үшін. Латынша жазылған герман тілінен алынған түрі – Аделинус, 1120 жылы «Ақ кеме» апатында қаза болған Англия королі Генрих I-нің жалғыз заңды ұлы және мұрагері Уильям Аделиннің есімімен байланысты. Ол кейде латын тілінде клито деп те аударылды, мысалы, Уильям Клитоның есімінде. Бұл сөз латын тіліндегі "inclitus/inclutus" – "атақты" деген сөзден шыққан болуы мүмкін. Тарихшы Даихи О Кронин Ирландияның ерте ортағасырлық дәуіріндегі rígdomna идеясының ағылшын-саксон, әсіресе Нортумбриялық ætheling түсінігінен алынғанын айтады. "Танайсте риг" термині алғаш рет шамамен 628 жылы ағылшын-саксон ханзадасына қатысты қолданылған. Одан кейін көптеген жағдайларда бұл термин ирланд емес билеушілерге қатысты қолданылды, содан кейін ғана ирландтық тақ мұрагерлеріне қолданыла бастады. Уэльсте "едлинг" сөзі болашақ мұрагер ретінде таңдалған ұлды білдіру үшін қолданылды.
The term was occasionally used after the Norman conquest of England and then only to designate members of the royal family. The Latinised Germanic form, Adelin(us) was used in the name of the only legitimate son and heir of Henry I of England, William Adelin, who drowned in the White Ship disaster of 1120. It was also sometimes translated into Latin as clito, as in the name of William Clito. It may have been derived from the Latin inclitus/inclutus, "celebrated". The historian Dáibhí Ó Cróinín has proposed that the idea of the rígdomna in early medieval Ireland was adopted from the Anglo Saxon, specifically Northumbrian, concept of the ætheling. The earliest use of tanaíste ríg was in reference to an Anglo Saxon prince in about 628. Many subsequent uses related to non Irish rulers, before the term was attached to Irish kings in waiting. In Wales, the variant edling was used to signify the son chosen to be the heir apparent.