Кіріспе

Англосаксон тілінде корольдік ханзаданы белгілейтін термин – Ætheling ('/æ//θ//əl//ɪ//ŋ/; сондай-ақ aetheling, atheling немесе etheling деп те жазылады) – англосаксон Англиясында патшалық әулеттен шыққан, таққа отыруға құқылы ханзадаларды атау үшін қолданылған ежелгі ағылшын тіліндегі термин (æþeling). Бұл термин ежелгі ағылшын және ежелгі саксон тілдеріндегі aethele, æþele немесе (a)ethel сөздерінің бірінен тұрады, ол "ақсүйек отбасы" деген мағынаны білдіреді, және ing жұрнағы, "жататын", "меншік" дегенді көрсетеді. Латын тілінде әдетте filius regis (патшаның ұлы) немесе англо-латын тіліндегі clito деген жаңа сөзбен берілген. Ætheling атауын Саффолк аймағындағы Ателингтон топонимінде кездестіруге болады.

Англо-саксондық Англиядағы мағынасы мен қолданылуы

Англияда англосаксондық билік орнаған алғашқы жылдары, “ætheling” сөзі әулеттік тегі асыл кез келген адамды білдіру үшін қолданылған болуы мүмкін. Бірақ көп ұзамай ол сөзді тек патшалық отбасының мүшелері ғана қолдана бастады. “Æþel” префиксі бірнеше англосаксон патшаларының есімдерінің құрамына кірген, мысалы, Кент патшасы Этельберт, Уэссекс патшасы Этельвулф және Уэссекс патшасы Этельред, олардың асыл тегін көрсету үшін қолданылған. Шамамен 10 ғасырға жататын бір құжатта, “ætheling”тің құны 15 000 тримсаға немесе 11 250 шиллингке бағаланған, бұл архиепископтың құнымен тең, ал патша құнының жартысына жуық болған. 728 жылғы англосаксон жылнамасында белгілі бір Освальдты “ætheling” деп атаған, себебі оның бес атасы Уэссекс патшасы болған. 9 ғасырдан бастап бұл терминнің мағынасы тар мағынада қолданыла бастады және тек Уэссекстің билеуші әулеті – Сердик үйінің мүшелеріне, әсіресе биліктегі патшаның ұлдары мен бауырларына қатысты. Тарихшы Ричард Абельс былай деді: “Альфред патша патшалық мұрагерлік қағидасын түбірімен өзгертті. Альфредтен бұрын, патшалық әулеттен шыққан кез келген дворян, тіпті алыс туыс болса да, таққа таласуға құқылы болған. Одан кейін, таққа лайықты болу тек биліктегі патшаның ұлдары мен бауырларына ғана шектелді”. Эдвард Исповедник тұсында Эдгар “Ætheling” атағын Эдмунд Айронсайдтың немересі ретінде алды, бірақ бұл 250 жыл ішінде алғаш рет қатаң анықтама бойынша тірі “ætheling” болмаған кезде болды. “Ætheling” сөзі поэзияда “жақсы және асыл адам” мағынасында да қолданылған. Ежелгі ағылшын өлеңдерінде “ætheling” сөзі көбінесе Мәсіхті, сондай-ақ түрлі пайғамбарлар мен әулиелерді сипаттау үшін қолданылған. 8 ғасырға жататын “Беовульф” батыры “ætheling” ретінде таныстырылады, мүмкін Гейттер патшасының туысы деген мағынада, бірақ кейбір аудармашылар “ætheling” сөзін “елгезек” деп аударады. Көптеген ерте Скандинавия патшалары тұңғыш туғандық құқығының орнына бәсеке немесе сайлау арқылы таңдалғандықтан, бұл термин патшалыққа таласуға лайықты адамды білдіруі мүмкін.

Басқа қолданылу түрлері

Норман Англияны жаулап алғаннан кейін бұл термин кейде қолданылды, бірақ тек король отбасының мүшелерін атау үшін. Латынша жазылған герман тілінен алынған түрі – Аделинус, 1120 жылы «Ақ кеме» апатында қаза болған Англия королі Генрих I-нің жалғыз заңды ұлы және мұрагері Уильям Аделиннің есімімен байланысты. Ол кейде латын тілінде клито деп те аударылды, мысалы, Уильям Клитоның есімінде. Бұл сөз латын тіліндегі "inclitus/inclutus" – "атақты" деген сөзден шыққан болуы мүмкін. Тарихшы Даихи О Кронин Ирландияның ерте ортағасырлық дәуіріндегі rígdomna идеясының ағылшын-саксон, әсіресе Нортумбриялық ætheling түсінігінен алынғанын айтады. "Танайсте риг" термині алғаш рет шамамен 628 жылы ағылшын-саксон ханзадасына қатысты қолданылған. Одан кейін көптеген жағдайларда бұл термин ирланд емес билеушілерге қатысты қолданылды, содан кейін ғана ирландтық тақ мұрагерлеріне қолданыла бастады. Уэльсте "едлинг" сөзі болашақ мұрагер ретінде таңдалған ұлды білдіру үшін қолданылды.