Кіріспе

Әлеуметтік мәртебесі немесе құжаттары жоқ адам – әлеуметтік немесе заңдық мәртебесі жоқ, жоғалтқан немесе күштеп тартылған, әсіресе негізгі адам құқықтарынан айырылған, немесе қоғамда өмір сүргендігінің жазбалары жоқ азамат немесе топ мүшесі (damnatio memoriae), іздестіру, құжаттамалау немесе тіркеу тұрғысынан. Бұл термин сондай-ақ, қайтысы расталмайтын адамдарға да қатысты.

Құқықтық мәртебе

Құжаттары жоқ иммигранттардың және кейде АҚШ-та заңды түрде елге кірген шетелдік азаматтардың жағдайында, олардың өздігінен әрекет ету қабілетінің болмауы және заң алдындағы ерекше қарауға байланысты, оларды адам емес деп қарау туралы салыстырулар жасалады. Біреуді адам емес деп мойндау – бұл нормативтік тұжырым; осылайша, аталған адамның кез келген адамға тиесілі құқықтардан бұдан былай айырылғаны білдіріледі. Адамның кім екендігі және әрбір адамның қандай құқықтары бар екендігі жағдай мен әлеуметтік нормаларға байланысты. Мысалы, жас кезеңіне, қабілетсіздігіне немесе мүгедектігіне байланысты заңды қамқоршының бақылауындағы адамдар әдетте адам емес деп есептелмейді.

Мысалдар

"Нонперсон" терминімен байланысты көптеген мүмкін мағыналар бар.

Түрме лагерлері

Нацистердің жойқын лагерлерінде еврейлер мен рома халқы адам деп есептелмеді. Бұл лагерлердің мақсаты – қажетсіз деп саналған осы халықтарды жүйелі түрде адамгершіліктен айыру, мүмкіндігі болған жағдайда оларды пайдалану және тиімді жою болатын. "Адам емес" статусы қажет болды, себебі ол зорлық-зомбылық, қылмыс, зәбірлеу, зорлау және кісі өлтіру сияқты әрекеттерге қарсы моральдық және әлеуметтік тосқауылдарды жойды.

Бейресми түрде жоғалған адамдар

Кейбір адамдарды үкіметтер немесе басқа да ұйымдар жасырын түрде ұстап, олардың өмір сүруін тоқтатып жібереді. Мұндай жағдай Чилидегі Пиночет диктатурасы мен Аргентинаның соңғы әскери диктатурасы кезінде орын алды. Бұл, сондай-ақ, нацистік үкіметтің Батыс Еуропадағы "Түн мен тұман" (Nacht und Nebel) саясатының негізгі стратегиясы болды. Демократиялық бақылаудағы үкіметтердің адамдарды жасырын ұстауы немесе азаптауды қолдануы туралы тікелей сұрақтардан қашу үшін, білімнің жоқтығын жорамалдауға болады. ЦРУ-дың құпия түрмелер жүйесіндегі "көлеңкедегі" тұтқындар осының мысалы. Солтүстік Кореяда Ким Чен Ынның інісі Жан Сонг Тхэк өлім жазасына кесілгеннен кейін суреттер мен бейнежазбалардан алынып тасталды. KCNA және Rodong Sinmun веб-сайттарынан 100 000 және 20 000 жаңалықты өшіріп, Жанға қатысты барлық сілтемелерді "мүмкіндігінше толығымен" жоюға кірісті.