Кіріспе

Медузалардың түрлері

Арыстандың шашындағы медуза (Cyanea capillata), сондай-ақ алып медуза, арктикалық қызыл медуза немесе шашты медуза деп те аталады, – белгілі медуза түрлерінің ең ірілерінің бірі. Оның таралған аймағы Арктика, Солтүстік Атлантика және Солтүстік Тынық мұхиттарының суық, бореалдық суларымен шектелген. Ол Англия арнасында, Ирландия теңізінде, Солтүстік теңізінде және Скандинавияның батыс суларында, оңтүстікке қарай Каттегат пен Эресунға дейін кездеседі. Бұған қоса, Балтық теңізінің оңтүстік-батыс бөлігінде де ұшырасады (бірақ онда тұздылығының төмендігіне байланысты көбейе алмайды). Австралия мен Жаңа Зеландия жағалауларындағы теңіздерде кездесетін ұқсас медузалар да осы түрге жатуы мүмкін. 1865 жылы Массачусетс штатының жағалауында өлшенген ең ірісінің диаметрі 2 метр, ал қосқыштарының ұзындығы 37 метрге жетеді. Арыстанның шашындағы медуза АҚШ-тың шығыс жағалауындағы ірі шығанақтарда 42° солтүстік ендігінен төменінде бірнеше рет байқалған. Арыстанның шашындағы медуза балық, зоопланктон, теңіз жануарлары және кіші медузалар сияқты жемтіктерін ұстап, тартып алып, жеу үшін уланатын қосқыштарын пайдаланады.

Таксономия

Цианея түрлерінің таксономиясы толыққанды келісімге келмеген; кейбір зоологтар осы туыстағы барлық түрлерді бірегей түр ретінде қарастыруды ұсынған. Дегенмен, кем дегенде Солтүстік Атлантиканың шығысында екі ерекше таксон бірге кездеседі, көк желдiң басы (Cyanea lamarckii Péron & Lesueur, 1810) түсімен (қызыл емес, көк) және кішірек мөлшерімен (диаметрі сирек) ажыратылады. Жапония маңындағы Батыс Тынық мұхитындағы популяциялар кейде Cyanea nozakii немесе C. c. nozakii деп аталады. 2015 жылы ресейлік зерттеушілер Ақ теңізде табылған, мүмкін туыс түр – Cyanea tzetlinii жайлы хабарлады.

Сипаттама

Арыстанның шашқаны (Cyanea capillata) – арыстанның жалағын еске түсіретін, әдемі, созылып тұрған тілшелері үшін осылай аталады. Олардың мөлшері әртүрлі болуы мүмкін: кейбіреулерінің диаметрі 1 метрден асып кетеді, бірақ төменгі ендіктерде кездесетіндері солтүстіктерге қарағанда көбінесе кішкентай болады, диаметрі шамамен 1 метрдей. Сонымен қатар, үлкендері кішкентайларына қарағанда көбінесе жағалаудан алыс орналасады. Жастар ашық қызғылт сары немесе қоңыр түсті, өте жас арыстанның шашқаны кейде түссіз болады, ал ересектер қызыл түсті болып, жасы ұлғайған сайын қараңқылана бастайды. Көптеген медузалардың денесі дөңгелек болса, арыстанның шашқанының денесі сегіз бөлікке бөлінген, бұл оған сегіз қырлы жұлдыз сияқты көрініс береді. Әр бөлікте 70-тен 150-ге дейін тілшелер болады, олар төрт анық қатарға орналасқан. Денесінің шетіндегі жапырақшалардың арасындағы сегіз ойыстың әрқайсысында тепе-теңдік сақтайтын ропалий орналасқан, ол медузаға бағытталған күйін анықтауға көмектеседі. Орталық ауыздан кең, жиегі бұдыраған ауыз мүшелері шығады, онда көптеген қыстырғыш жасушалар – цнидоциттер орналасқан. Аузына жақындағанда тілшелердің жалпы саны шамамен 1200-ге жетеді. Бұл ерекше ұзындығы – көк киттен де ұзын – оған әлемдегі ең ұзын жануарлардың бірі деген атақ әкелді.

Жүріс-тұрысы мен көбеюі

Арыстанның маңдайша медузалары көбінесе беткі қабатқа жақын, ең көп тереңдікте жүреді. Олардың баяу қозғалыстары оларды аз ғана итереді, сондықтан ұзақ қашықтыққа саяхаттау үшін мұхит ағымдарына тәуелді болады. Бұл медузаларды көбінесе жаздың соңы мен күзде, олар үлкен өлшемге жеткенде және ағымдар оларды жағалауға қарай бастағанда көруге болады. Көптеген пелагикалық медузалардан өзгеше, олар толығымен жалғыз өмір сүреді және сирек топта жүреді. Басқа медузалар сияқты, арыстанның маңдайша медузалары медуза сатысында жыныстық, ал полип сатысында жыныссыз көбейе алады. Арыстанның маңдайша медузасының бір жылдық өмірлік циклінде төрт кезең болады: дернәсіл, полип, эфира және медуза. Жеке эфиралар үйірмелерден бөлініп, кейін толыққанды медузаға айналып, жетіледі.

Тілеу және адаммен қарым-қатынас

Адамның медузамен кездесуі уақытша ауырсыну мен жергілікті қызыл түске алып келуі мүмкін. Бірақ, қалыпты жағдайда және дені сау адамдарда медузаның шағуы өлімге соқтырмайды; нематоцисттерді деактивациялау үшін сірке суын қолдануға болады. Егер көптеген шоғырларға тиіп қалсаңыз, оларға тигеннен кейін медициналық көмек алу ұсынылады. Жағажайда саусақ ұштарымен бірнеше шоғырға тию мен медузаға кездейсоқ жүзіп түсудің арасында үлкен айырмашылық болуы мүмкін. Бастапқы сезім ауырсынудан гөрі ерекше болып келеді, ол жылырақ және сәл көпіршіктелген суға жүзу сияқты сезіледі. Біраз уақыттан кейін шамалы ауырсыну пайда болады. Әдетте, адамдар үшін нақты қауіп жоқ (арнайы аллергиясы бар адамдардан басқа). Бірақ, егер біреудің денесінің үлкен бөлігіне тек ең ұзын шоғырларымен ғана емес, сонымен қатар бүкіл медузамен (ішкі шоғырлары қоса, олардың саны шамамен 1200-ге жетеді) шағылса, медициналық көмек алу ұсынылады, себебі жүйелік әсерлер болуы мүмкін. Сирек болғанымен, терең судағы күшті шағулар да үрейге түсіріп, содан кейін суға батып кетуге әкелуі мүмкін.

Танымал мәдениетте

Интернетте кеңінен тараған фотосуретте, қалыптыдан әлдеқайда ірі арыстанның шашы (Cyanea capillata) жанындағы суға түсушіні қабылдап тұрғандай көрінеді. Кейіннен бұл фотоның жалған екені анықталды. QI телешоуында әлемдегі ең ұзын жануар – арыстанның шашы медузасы деп айтылды. Бірақ бұл кейін түзетілді – 1864 жылы Ұлыбританияның Файф жағалауында 55 метрге (180 фут) дейін жететін бағана құрты (Lineus longissimus) табылған. Дегенмен, бұл мәлімдеме даулы, себебі бағана құрттары өздерінің табиғи ұзындығынан бірнеше есеге созылуға бейім, сондықтан құрттың шынымен де сол ұзындыққа жеткені күмәнді. Егер осылай болса, арыстанның шашы медузасы әлемдегі ең ұзын жануар болар еді.

Жыртқыш жануарлар

Теңіз құстары, мұхит күнбалықтары сияқты ірі балықтар, басқа түрдегі шашалар және теңіз тасбақаларының көпшілігі тек жас немесе кішірек өлшемдегі жемтіректерге шабуылдайды, толық бойға жеткен ересектердің өте үлкен денесі мен көптеген қыстырғыш ұшқырларының болуына байланысты оларды жеу мүмкін емес, алайда ересектер мен жастардың екеуі де анемондардың жеміне ілінген жағдайлар тіркелген.