Кіріспе

Британдық армия офицері бригадир Ральф Алгер Багнольд, OBE, FRS, (3 сәуір 1896 – 28 мамыр 1990) – 20 ғасырдағы ағылшын шөл зерттеушісі, геолог және әскери қызметкер. Багнольд Бірінші дүниежүзілік соғыста британ армиясында инженер болып қызмет етті. 1932 жылы ол Ливия шөлін шығыстан батысқа дейін алғаш рет кесіп өтті. Оның эолдық процестер саласындағы жұмысы "Соққан құм мен шөл құмдақтарының физикасы" кітабының негізі болды, ол эолдық геоморфология ғылымын қалыптастырып, далалық жұмыстардағы байқаулар, тәжірибелер және физикалық теңдеулерді үйлестірді. Оның еңбегін АҚШ ғарыш агенттігі NASA Марс планетасының жер бедерін зерттеуде пайдаланды, ал Марс бетіндегі Багнольд құмдақтары оның құрметіне осы ұйыммен аталды. Ол Екінші дүниежүзілік соғысқа қайта оралып, "Long Range Desert Group" ("Ұзақ қашықтықтағы шөл тобы") деп аталатын жау тылында барлау, тыңшылық және шабуыл тобын құрды және Солтүстік Африка кампаниясында оның алғашқы командирі болды.

Ерте өмір

Багнольд Англияның Девонпорт қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, полковник Артур Генри Багнольд (1854–1943) (Корольдік инженерлер), 1884–1885 жылдары Суданның Хартум қаласында генерал Гордонды құтқару экспедициясына қатысқан. Оның әпкесі – 1935 жылы «Ұлттық барқыт» романын жазған романшы және драматург Энид Багнольд. Малверн колледжін бітіргеннен кейін ол Вулвичтегі Корольдік әскери академияға түсті. 1915 жылы Ральф Багнольд әкесінің қадамын басып, Вулвичтегі Корольдік әскери академияны бітірген соң Корольдік инженерлерге офицер болып тағайындалды. Ол үш жыл Францияда окоптарда болды, 1917 жылы есімдер тізіміне енгізіліп, 1919 жылы Бельгияның Леопольд орденін алды. Соғыстан кейін Багнольд Кембридждегі Гонвилл және Каиус колледжінде инженерлік мамандық бойынша оқыды, магистр дәрежесін алып, 1920 жылы Британ армиясының Корольдік байланыс корпусымен қайтадан қызметке кірді. Ол Каирде және Үндістанның Солтүстік-Батыс шекарасында қызмет етті, онда тағы да есімдер тізіміне енгізілді. Багнольд өзінің саяхаттары туралы «Ливия құмдары: Өлі әлемдегі саяхат» кітабында жазды (алғаш рет 1935 жылы жарық көрді; 2010 жылы Эланд баспасында қайта басылды). Ол магниттік компасқа қарағанда магниттік темір кендерінің немесе металл көліктерінің әсеріне ұшырамайтын күн компасын ойлап тапқаны үшін мақталады. 1930 жылдары оның тобы да, жұмсақ құм үстінен жүргізу кезінде дөңгелектердегі қысымды азайту тәжірибесін бастады. Сонымен қатар, Багнольд Ливия шөлінің «құм теңіздерінде» кездесетін үлкен құм төбелерінен өту әдісін ойлап тапқан. Ол былай деп жазды: «Мен жылдамдықты арттырдым. Аспанға көтерілген сары түсті алып қабырға. Жүк машинасы зор күшпен артқа қарай қисайды – және біз лифтідегідей бірден, дірілсіз көтерілдік. Біз сары бұлттың үстінде ұшып бара жатқандай болдық. Көліктің әдеттегі барлық қозғалысы тоқтады; жылдамдық өлшегіш ғана біз әлі де жылдам қозғалып жатқанымызды көрсетті. Бұл сенімсіз еді». Алайда, Фицрой Маклиннің айтуынша, «тырысқандық шамадан асып кетсе, салдары да болады. Көптеген құм төбелері алыс жағынан тік құлап жатыр және егер сіз жоғарыға толық жылдамдықпен жетсеңіз, сіз тік жардан құлап, жүк көлігіңізбен бірге үстіңізге құлап қалуыңыз мүмкін». Жақында табылған нұсқаусыз фильм Багнольдтың саяхаттарын көрсетеді және Британдық кино институтында қолжетімді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Багнольд былай деп жазды: "Біздің бейбіт уақыттағы саяхаттарымызда соғыстың қашықтығымен, судың тапшылығымен және өткісіз құм төбелерімен қоршалған шөлдің терең, кең даласына жететінімізге ешқашан сенбедік. Өте ұзақ қашықтыққа саяхаттау және навигация үшін біз дамытқан арнайы жабдықтар мен техникалардың маңызды қолданысқа ие болатынын да елестете алмадық". 1940 жылдың 10 маусымында Италия Германиямен одақтасып, Ұлыбританияға соғыс жариялады. Багнольд Каирде болғанда, ол басқа жерге бара жатқан сапарынан бас тартып, әскери кеме соқтығысы салдарынан туған апатқа ұшырады. Жаңалықты естіп, Солтүстік Африка соғыс алаңына айналатынын түсінген соң, ол Таяу Шығыстың Бас қолбасшысы генерал Арчибальд Уэвеллмен кездесу сұрады. Кездесуге қол жеткізгеннен кейін, Багнольд Уэвеллге Солтүстік Африканың жер-суын білу арқылы Ливиядағы итальяндық қарулы күштерге қарсы шөлдегі операциялар үшін жылдам барлау күшін құруды ұсынды, оны Уэвелл жеңуге міндетті болды. Әңгіме барысында Уэвелл Багнольдтан итальяндықтар Ливия жағалауынан тыс, шөлдің ішкі аймағында ештеңе жасамайтын болса, не істейтінін сұрады. Багнольд оның ойынша құрылатын жаңа бөлім "қарақшылық әрекеттер" жасауы мүмкін екенін айтты. Уэвелл Багнольдқа осы бағытта бірлік құруға рұхсат берді, ол 1940 жылдың шілдесінде Ұзақ Мәрзімді Шөл Тобы (L.R.D.G.) деген атпен құрылды. Бірінші құрамын құрастырғаннан кейін, Багнольд 1941 жылдың тамызына дейін L.R.D.G.-нің қолбасшысы болды, содан кейін Desert Troops инспекторы лауазымына көтеріліп, қолбасшылықты Гай Прендергастқа тапсырды. 1941 жылдың қазанында ол Таяу Шығыс штабының сигнал офицерінің орынбасары болып тағайындалды. Алты айдан кейін, 1942 жылдың наурызында ол Ғазза, Бруммана және Иерусалимге (1942 жылдың қазанында), Судан мен Эритреяға (1942 жылдың желтоқсанында) және Түркияға (1943 жылдың мамыры мен тамызында) сапар шекті, содан кейін 1944 жылдың наурызында Англияға оралды. 1944 жылдың 7 маусымында Багнольд Солтүстік Африкадағы әскери операциялардың аяқталуымен, осы театрдагы Оккупациялық күштердің жеңілісінен кейін Ұлыбритания армиясынан зейнетке шықты. 1971 жылы ол Лондон геологиялық қоғамының жоғары наградасы – Волластон медалін, ал 1981 жылы Британ геоморфологиялық зерттеу тобының Дэвид Линтон сыйлығын алды. 1974 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Басқа марапаттардың ішінде 1970 жылғы Америка геологиялық қоғамының Пенроуз медалі және Халықаралық шөгінділер қауымдастығының Сорби медалі бар. Ол сонымен қатар Шығыс Англия университеті мен Данияның Орхус университетінен құрметті ғылым докторы атағын алды.

Өлім

Багнольд өмірінің соңғы жылдары Англияның Кент графтығындағы Эденбридж қаласында тұрды. Ол 1990 жылдың 28 мамырында 94 жасында Хитер-Гринде қайтыс болды.

Жарияланымдар тізімі

Багнольд, Р. А. 1931 жыл. Ливия шөліндегі саяхат, 1929 және 1930 жылдар. Географиялық журнал 78(1):13–39; (6):524–533. Багнольд, Р. А. 1933 жыл. Ливия шөлі арқылы тағы бір сапар. Географиялық журнал 82(2):103–129; (3):211–213, 226–235. Багнольд, Р. А. 1935 жыл. Шөл құмының қозғалысы. Географиялық журнал 85(4):342–365. Багнольд, Р. А. 1935 жыл. Ливия құмдары. Лондон: Саяхат кітап клубы, 351 бет. Багнольд, Р. А. 1936 жыл. Шөл құмының қозғалысы. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 157(892):594–620. Багнольд, Р. А. 1937 жыл. Желмен құмды тасымалдау. Географиялық журнал 89(5):409–438. Багнольд, Р. А. 1937 жыл. Құмның өлшемдік жіктелуі. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 163(913):250–264. Багнольд, Р. А. 1938 жыл. Құмды құмдардың су құрамына қатысты дәнекерленген құрылымы. Nature 142(3591):403–404. Багнольд, Р. А. 1938 жыл. Құмды дауылдарды өлшеу. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 167(929):282–290. Багнольд, Р. А. 1939 жыл. Жоғалған әлем қайта табылды. Scientific American 161(5, қараша):261–263. Багнольд, Р. А. 1939 жыл. Толқын қысымы жөніндегі комитет: толқын қысымы зерттеулері жөніндегі аралық есеп. Азаматтық инженерлер институтының журналы 12:201–226. Багнольд, Р. А., Майерс, О. Х., Пил, Р. Ф. және Винклер, Х. А. 1939 жыл. Ғильф Кебир және ‘Увейнатқа экспедиция, 1938 жыл. Географиялық журнал 93(4):281–313. Багнольд, Р. А. 1940 жыл. Толқындармен жағалаудың қалыптасуы: толқын резервуарындағы кейбір модельдік тәжірибелер. Азаматтық инженерлер институтының журналы 15(5237):27–53. Багнольд, Р. А. 1941 жыл. Ұшқан құм мен шөл құмдарының физикасы. Лондон: Метхьюэн, 265 бет. Багнольд, Р. А. 1945 жыл. Ұзақ қашықтықтағы шөл тобының алғашқы күндері. Географиялық журнал 105(1–2):30–42. Багнольд, Р. А. 1946 жыл. Жайық судағы толқындардың қозғалысы. Толқындар мен құмды түбінің өзара әрекеттесуі. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 187:1–18. Багнольд, Р. А. 1947 жыл. Толқындармен құмның қозғалысы: өте төмен тығыздықтағы құммен жасалған шағын масштабты кейбір тәжірибелер. Азаматтық инженерлер институтының журналы 27(5554):447–469. Багнольд, Р. А. 1951 жыл. Су ағынының өте төмен жылдамдықтарын өлшеу. Nature 167:1025–1027. Багнольд, Р. А. 1951 жыл. Құрамында байланыс жоқ ұсақ түйіршікті қабаттың үстінен сұйықтық ағыны арқылы қозғалысы. Британдық қолданбалы физика журналы 2(2):29–34. Багнольд, Р. А. 1951 жыл. Шөл физикасының кейбір мәселелері. Фуад премьер-министрі институтының бюллетені 1(2):27–34. Багнольд, Р. А. 1951 жыл. Оңтүстік Арабиядағы құм формациялары. Географиялық журнал 117(1):78–86. Багнольд, Р. А. 1953 жыл. Жағалауға қарай жүзу. Навигация институтының журналы 6:184–193. Багнольд, Р. А. 1953 жыл. Құмдық құмдардың пішіні және жел режимі. Actions éoliennes, phénomènes d'évaporation et d'hydrologie superficielle dans les régions arides, Centre national de la Recherche scientifique (CNRS), Paris, Colloques internationaux 35, 23-32 беттер. Багнольд, Р. А. 1953 жыл. Метеорологиямен байланысты шашылған құмның беткі қозғалысы. Desert Research, International Symposium мәліметтері, Иерусалим, 1952 жылдың 7-14 мамыры, Израиль зерттеулер кеңесі, Арнайы жарияланым 2, 89-93 беттер. Багнольд, Р. А. 1954 жыл. Құрғақ шөлдердің физикалық аспектілері. Клаудсли Томпсон, Дж. Л. (ред.). Шөлдердің биологиясы, Лондон, 1952 жылғы симпозиумның мәліметтері, Биология институты, Лондон, 7-12 беттер. Багнольд, Р. А. 1954 жыл. Ньютондық сұйықтықтағы ірі қатты сфералардың тартылыссыз таралуы бойынша эксперименттер. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 225(1160):49–63. Багнольд, Р. А. 1955 жыл. Кейбір флюм эксперименттері ірі түйіршіктермен, бірақ тасымалдаушы сұйықтықтан аздап тығыз. Азаматтық инженерлер институтының мәліметтері 4(3):174–205. Багнольд, Р. А. 1956 жыл. Сұйықтықтардағы байланыссыз түйіршіктердің ағыны. Лондон Корольдік қоғамының философиялық мәліметтері A 249(964):235–297. Багнольд, Р. А. 1960 жыл. Тұндырылған шаңның қайта әкелінуі. Халықаралық ауаның ластануы туралы журнал 2(3):357–363. Багнольд, Р. А. 1960 жыл. Өзен бұрақтарының пішінінің кейбір аспектілері. АҚШ геологиялық зерттеулер, кәсіби қағаз 282 E, 135-144 беттер. Багнольд, Р. А. 1960 жыл. Седименттерді шығару және ағынды қуат; алдын ала хабарлама. АҚШ геол. Сурв. 421-ші жолдама. Леопольд, Л. Б., Багнольд, Р. А., Воллман, М. Г. және Бруш, Л. М. 1960 жыл. Спиральды немесе ретсіз арналардағы ағынға қарсылық. АҚШ геологиялық зерттеулер, 282 D, 111-134 беттер. Багнольд, Р. А. 1962 жыл. Тұздану (ауа және су). Thewlis, J. (ред.), Физика энциклопедиялық сөздігі, 6-том, Оксфорд: Pergamon Press, 370–371 беттер. Багнольд, Р. А. 1962 жыл. Желмен құмды тасымалдау. Thewlis, J. (ред.), Физика энциклопедиялық сөздігі, 7-том, Оксфорд: Pergamon Press, 436–440 беттер. Багнольд, Р. А. 1962 жыл. Тасымалданатын седименттің автокөтерілуі; тұманды ағындар. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 265:315–319. Багнольд, Р. А. 1963 жыл. Жағалау және жағажай процестері – 1-бөлім, теңіз шөгінділерінің механикасы. Hill, M. N. (ред.), Теңіз – теңізді зерттеудегі прогресс туралы идеялар мен байқаулар, Нью-Йорк және Лондон: Interscience Wiley, 3-том, 507–528 беттер. Inman, D. L. және Багнольд, Р. А. 1963 жыл. Жағалау және жағажай процестері – 2-бөлім, жағажай процестері. Hill, M. N. (ред.), Теңіз – теңізді зерттеудегі прогресс туралы идеялар мен байқаулар, Нью-Йорк және Лондон: Interscience Wiley, 3-том, 529–553 беттер. Багнольд, Р. А. 1966 жыл. Құрғақ құмның жылғалануы және кеңеюі және «ән салу» механизмі. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 295(1442):219–232. Багнольд, Р. А. 1966 жыл. Седименттік тасымалдау мәселесіне жалпы физикадан қарау. АҚШ Ішкі істер департаменті, АҚШ геологиялық зерттеулер, кәсіби қағаз 422 I, 37 бет. Смит, В. О., Олсен, Х. В., Багнольд, Р. А. және Райс, Дж. С. 1966 жыл. Суға сіңіру кезінде құмдардағы ауа және су ағындарының кейбір ағындары. Топырақ ғылымы 101(6):441–449. Багнольд, Р. А. 1968 жыл. Гидравликалық тасымалдау процесіндегі шөгінді. Sedimentology 10(1):45–56. Багнольд, Р. А. 1971 жыл. 1970 жылғы Пенороз медалін ұсынуға жауап. Геологиялық қоғам Америкасының бюллетені 82:xiii–xvii. Багнольд, Р. А. 1971 жыл. Ән салатын құмдар. Thewlis, J. (ред.), Физика энциклопедиялық сөздігі, 4-том, Оксфорд: Pergamon Press, 408–410 беттер. Багнольд, Р. А. 1973 жыл. Салқындаудың сипаты және судағы «төменгі жүк» тасымалы. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 332(1591):473–504. Багнольд, Р. А. 1974 жыл. Шеберлік ағынындағы денеге түсетін сұйық күштер: «тұрақты ағынның» тәжірибелік қолданылуы. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 340(1621):147–171. Саган, К. және Багнольд, Р. А. 1975 жыл. Жердегі сұйық тасымалы және Марстағы эольдік тасымалы. Icarus 26(2):209–218. Багнольд, Р. А. 1977 жыл. Табиғи өзендермен төменгі жүк тасымалы. Су ресурстарын зерттеу 13:303–312. Багнольд, Р. А. 1979 жыл. Жел және су арқылы седиментті тасымалдау. Nordic Hydrology 10(5):309–322. Багнольд, Р. А. 1980 жыл. Флюмдердегі және табиғи өзендердегі төменгі жүк тасымалының жылдамдығының эмпириялық корреляциясы. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 372(1751):453–473. Багнольд, Р. А. және Барндорф Нильсен, О. Е. 1980 жыл. Табиғи өлшемдердің үлгісі. Sedimentology 27(2):199–207. Багнольд, Р. А. 1983 жыл. Кездейсоқ таралудың сипаты және корреляциясы. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 388(1795):273–291. Багнольд, Р. А. 1985 жыл. Жел және су арқылы гранулярлық қатты заттардың тасымалы. Barndorff Nielsen, O., Møller, J. T., Rasmussen, K. R. және Willetts, B. B. (ред.), Желмен ұшқан физика жөніндегі халықаралық семинардың мәліметтері, 28–31 мамыр, Оденсе университеті, Теориялық статистика институты, Математика институты, 8-мемуар, 1–8 беттер. Багнольд, Р. А. 1986 жыл. Табиғи су ағынымен қатты заттардың тасымалы: бүкіл әлемдік корреляцияның дәлелі. Лондон Корольдік қоғамының мәліметтері A 405(1829):369–374. Багнольд, Р. А. 1988 жыл. Қорытынды сөздер. Thorne, C. R., MacArthur R. C. және Bradley, J. B. (ред.), Седименттік тасымалдау физикасы, Р. А. Багнольдің ең маңызды қағаздарының жинағы...