Кіріспе
Индустриялық емес елдерде адам құқықтары үшін ұйымдастырылған күш-жігер теориясы. "Жаңа әлеуметтік қозғалыстар" (ЖӘҚ) термині – әлеуметтік қозғалыстар теориясы болып табылады. Бұл теория 1960 жылдардың ортасынан бері түрлі батыс қоғамдарында пайда болған көптеген жаңа қозғалыстарды түсіндіруге бағытталған. ЖӘҚ теориясының екі негізгі қағидасы бар. Біріншіден, индустриялық емес экономиканың дамуы жаңа әлеуметтік қозғалыстар толқынына жауапты, екіншіден, бұл қозғалыстар индустриялық экономиканың бұрынғы әлеуметтік қозғалыстарынан едәуір өзгеше. Басты айырмашылық – олардың мақсаттарында, себебі жаңа қозғалыстар экономикалық жағдай сияқты материалдық игіліктерге емес, адам құқықтарына қатысты мәселелерге (мысалы, гомосексуалдар құқықтары немесе бейбітшілік) назар аударады. Ғалымдар бұл қозғалыстарды Рональд Инглехард ұсынған постматериализм гипотезасымен және жаңа таптық модельмен байланыстырады.
The term new social movements (NSMs) is a theory of social movements that attempts to explain the plethora of new movements that have come up in various western societies roughly since the mid 1960s (i. e. in a post industrial economy) which are claimed to depart significantly from the conventional social movement paradigm. There are two central claims of the NSM theory. First, that the rise of the post industrial economy is responsible for a new wave of social movement and second, that those movements are significantly different from previous social movements of the industrial economy. The primary difference is in their goals, as the new movements focus not on issues of materialistic qualities such as economic wellbeing, but on issues related to human rights (such as gay rights or pacifism). Thinkers have related these movements with the postmaterialism hypothesis and New Class Model as put forth by Ronald Inglehart.
Жаңа қозғалыстар
1960 жылдардың ортасынан бастап пайда болған көптеген әлеуметтік қозғалыстар бұрынғыларынан, мысалы, еңбек қозғалысынан өзгешеленді, ол негізінен экономикалық мәселелерге шоғырланған деп есептелген. Кендаллдың сөзінше, жаңа әлеуметтік қозғалыстар теориясы қозғалыс мәдениетіне назар аударады; сондай-ақ олардың өзіндік ерекшеліктеріне және мәдениет, идеология мен саясатқа қатысты байланыстарына да көңіл бөледі. Осы саладағы маңызды ғылымдарды Ален Турэн, Эрнесто Лаклау, Шантал Муффе, Клаус Офф, Имануэль Валлерштейн, Мануэль Кастелс сияқты социологтар мен Мишель Фуко, Юрген Хабермас және Феликс Гуатари сияқты философтар енгізді.
Сипаттамалары
Жаңа әлеуметтік қозғалыстардың ең айқын ерекшелігі – олар негізінен әлеуметтік және мәдени, ал саяси болса, екінші деңгейде ғана болады. Жұмысшы табының азаматтық құқықтарын кеңейту және өкілдікке қол жеткізуді мақсат тұтқан қозғалысынан өзгеше, жастар мәдениеті сияқты жаңа әлеуметтік қозғалыстар мәдени жаңарулар, жаңа өмір салтын дамыту және жеке басының өзгеруі арқылы әлеуметтік жұмылдыруға ұмтылады. Хабермас жаңа әлеуметтік қозғалыстарды «жаңа саясат» деп сипаттайды, ол өмір сапасы, жеке өзін-өзі тану және адам құқықтарымен байланысты, ал «ескі саясат» экономикалық, саяси және әскери қауіпсіздікке бағытталған. Бұны гей-қозғалысы мысалында қарастыруға болады, ол саяси мәселелерден бастап гомосексуализмді әлеуметтік және мәдени тұрғыдан қабылдауға дейін өз мақсатын кеңейтеді. Сондықтан жаңа әлеуметтік қозғалыстар ең алдымен әлеуметтік болғандықтан жаңа деп есептеледі. Бұл қозғалыстар қазіргі және пост индустриалдық қоғамда материалдық ресурстар үшін күреске қарағанда постматериалдық құндылықтардың маңыздылығын арттырады. Жаңа әлеуметтік қозғалыстар теориясының негізін қалаушы Меллуччидің пікірінше, бұл қозғалыстар өндіріс және ресурстарды бөлу қатынастарынан емес, қайта жаңғырту және өмірлік кеңістік саласында туындайды. Осының салдарынан назарбірлік тек өмір сүру немесе қайта жаңғырту қажеттіліктерімен тікелей байланысты экономикалық ресурстарды өндіруден әлеуметтік қатынастардың, символдардың және жекеліктің мәдени өндірісіне ауысты. Басқаша айтқанда, қазіргі әлеуметтік қозғалыстар капиталистік қоғамдағы тұтынушылықтың материалистік көзқарасын жоққа шығарады, бақыт пен жетістікке ұмтылуды өсумен, прогресспен және өнімділікті арттырумен байланыстыратын қазіргі заманғы идеяны сынап, әлеуметтік әлемге қатысты баламалы құндылықтар мен түсініктерді насихаттайды. Мысалы, 1960 жылдардың соңынан бері әлемдік деңгейде пайда болған, әсіресе АҚШ және Солтүстік Еуропада күшті дамыған экологиялық қозғалыс экономика, қоғам және табиғат арасындағы қарым-қатынасты түбегейлі түрде өзгерте білді. Бұған қоса, жаңа әлеуметтік қозғалыстар мемлекеттік құралдарға қарағанда азаматтық қоғам мен мәдени кеңістікте орналасқан, бұл ұжымдық әрекеттердің маңызды аренасы болып табылады. Клаус Оффенің айтуынша, бұл «мемлекеттің тікелей ықпалынан қашу» болып табылады. Жаңа қозғалыстар мемлекетке тікелей қарсылық білдіруге көп көңіл бөлмейді, сондықтан авторитарлыққа қарсы және институционалдық деңгейде қабылдануға қарсы тұрады. Олар көбінесе бір мәселеге немесе бейбітшілік және қоршаған орта сияқты жалпы тақырыпқа байланысты шектеулі мәселелерге назар аударады. Бір бағытта толыққанды саясатты дамытуға тырыспай, жаңа әлеуметтік қозғалыстар маргиналды немесе шеттетілген топтардың мүдделерін қорғау мақсатында түбірлі деңгейде жұмыс істейді. Осы идеологиямен қатар, жаңа ұжымдық әрекеттердің ұйымдастыру формасы да жергілікті негізде, шағын әлеуметтік топтарға сүйенеді және радио, газеттер мен плакаттар сияқты жеке немесе ақпараттық желілермен байланысты болады. Бұл «жергілікті және мәселеге бағытталған» сипаттама, оның үшін жоғары деңгейде келісімге келген идеология немесе түпкілікті мақсаттар туралы келісім қажет емес, бұл жаңа қозғалыстарды саяси және идеологиялық айырмашылықтарға төзімді «ескі» жұмысшы қозғалысынан ерекшелендіреді. Егер ескі әлеуметтік қозғалыстар, атап айтқанда жұмысшы қозғалысы жұмысшы табының негізін және идеологиясын болжайтын болса, жаңа әлеуметтік қозғалыстар басқа әлеуметтік топтардан, яғни Клаус Оффенің «үштік» құрылым деп сипаттаған «жаңа таптан» – жаңа орта тап, ескі орта таптың элементтері және еңбек нарығынан тыс шеткі топтардан күш алады. Оффенің сөзіне сүйенсек, жаңа орта тап ескі орта таппен бірлесіп, білім деңгейінің жоғары болуы және ақпарат пен ресурстарға қолжетімділігі арқасында қоғамның құндылықтарына қатысты сұрақтар туғызады. Еңбек нарығында маргиналды жағдайға түскен студенттер, үй шаруасындағылар және жұмыссыздар уақытты тиімді пайдалану мүмкіндігі, бюрократиялық бақылаудың нысаны болуы және жұмыспен қамту мен тұтынуға негізделген қоғамға толыққанды қатыса алмауы салдарынан ұжымдық әрекеттерге қатысады. Дегенмен, ескі әлеуметтік қозғалыстардың негізгі күші – индустриалды жұмысшы табы, жаңа әлеуметтік жұмылдырулардың негізінде жоқ.