Кіріспе
Американдық жазушы
Ричард Уолден Йейтс (3 ақпан 1926 жыл - 7 қараша 1992 жыл) – орта ғасырдағы "Қорқыныш дәуірімен" байланыстырылған американдық көркем әдебиет жазушысы. Оның тұңғыш романы "Революциялық жол" 1962 жылғы Ұлттық кітап сыйлығының финалисі болды, ал алғашқы әңгімелер жинағы "Жалғыздықтың он бір түрі" Джеймс Джойске ұқсастығымен көзге түсті. Дегенмен, оның шығармаларына сыншылардың жоғары бағасы берілсе де, өмірінде коммерциялық сәттілікке жете алмады. Йейтске деген қызығушылық оның қайтысынан кейін жаңадан оянды, мұның себебі Стюарт О'Нанның 1999 жылғы "Бостондық шолу" журналындағы ықпалды мақаласы, Блейк Бейлидің 2003 жылғы өмірбаяны және Кейт Уинслет пен Леонардо Ди Каприоның басты рөлдерде ойнаған, 2008 жылы "Оскар" сыйлығына ұсынылып, "Алтын глобус" жүлдесін жеңіп алған "Революциялық жол" фильмі болды.
Өмір және мансап
Ейтс Нью-Йорк штатының Йонкерс қаласында Винсент Ейтс пен Рут Уолден Маурердің ұлы болып дүниеге келген. Нью-Йоркке оралғаннан кейін ол журналист, тәуелсіз жазушы (қысқа мерзімге Бас прокурор Роберт Ф. Кеннедиге сөздер жазып) және «Ремингтон Рэнд» корпорациясының жарнамалық мәтіндерін жазушысы болып жұмыс істеді. Ол 1961 жылы жақсы қабылданылған «Революциялық жол» романын жариялап, көркем әдебиеттегі мансабын бастады. 1962 жылы Уильям Стайронның «Lie Down in Darkness» туындысының экрандық нұсқасы үшін сценарий жазды, бірақ ол 2022 жылға дейін шығарылмады. Кейін ол Колумбия университетінде, Әлеуметтік зерттеулер мектебінде, Айова университетінің Жазушылар шеберханасында, Уичита мемлекеттік университетінде, Оңтүстік Калифорния университетінің Кәсіби жазу магистрі бағдарламасында және Таскалузадағы Алабама университетінде сабақ берді. 1948 жылы ол Марджори Гилхули Брайант пен британдық актер Чарльз Брайанттың қызы Шила Брайантқа үйленді. Шила Брайант 1912-1925 жылдары Бродвей актрисасы және үнсіз кино жұлдызы Алла Назимовамен бірге, оның байлығы мен атақ-даңқының шарықталу кезеңінде өмір сүрді. Ричард пен Шила Ейтстің Шарон және Моника есімді екі қызы болды, бірақ 1959 жылы олар ажырасып кетті. Оның қызы Моника Ларри Дэвидпен кездесіп, «Сейнфелд» сериалындағы Элейн Бенес кейіпкеріне ұқсас болды. 1968 жылы Ейтс Марта Спирге үйленді және олардың Джина есімді қызы дүниеге келді. Өмірі бойы темекі шеккен ол 1992 жылы Алабама штатының Бирмингем қаласында емфиземадан және шағын операциядан туындаған асқынулардан қайтыс болды.
Романдар
Ятстың көркем шығармалары автобиографиялық сипатта болды және оның туындылары өмірінің көп бөлігін қамтыды. Ятс 1926 жылы дүниеге келді, 1942 жылы 16 жасқа толды, «Көктемдегі портта» Фил Дрейкпен бір жаста; 1943 жылы 17 жасқа толды, «Жақсы мектепте» Уильям Гроувпен бір жаста; 1944 жылы 18 жасқа толды, «Арнайы провиденцияда» Роберт Прентиспен бір жаста; 1955 жылы 29 жасқа толды, «Революциялық жолда» Франк Уилермен бір жаста; ал 1962 жылы 36 жасқа толды, «Шығу парадында» Эмили Граймстен бір жас кіші. Ятстың тұңғыш романы «Революциялық жол» сол жылы Ұлттық кітап сыйлығының финалисі болды (Джозеф Хеллердің «22 нөмірі», Дж.Д.Салингердің «Фрэнни мен Зоуи» және жеңімпаз роман – Уокер Персидің «Киноқор») . Ятсты Курт Воннегут, Дороти Паркер, Уильям Стайрон, Теннесси Уильямс және Джон Чивер сияқты алуан түрлі жазушылар қолдады. Ятстың реализмі Андре Дубус, Реймонд Карвер және Ричард Форд сияқты жазушыларға тікелей әсер етті. Оның барлық романдары қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл бойы басылмай келді, бірақ оның беделі қайтыс болғаннан кейін едәуір артты және көптеген романдары жаңа басылымдарда қайта жарық көрді. Бұл қазіргі сәттіліктің көп бөлігі Стюарт О’Нанның 1999 жылы «Бостон ревью» журналында жариялаған «Ричард Ятстың жоғалған әлемі: Қайғылы дәуірдің ұлы жазушысы қалай баспадан жоғалып кетті» атты мақаласына байланысты. Ятстың өмірі мен шығармашылығына қызығушылықтың қайта жандануымен бірге Блейк Бейли Ятстың ең толық өмірбаянын жариялады – «Адамгершілік адалдығы: Ричард Ятстың өмірі мен туындылары» (2003). Фильм режиссері Сэм Мендес 1961 жылғы осы аттас роман негізінде түсірілген «Революциялық жол» фильмін салды. Фильм BAFTA, «Алтын глобус», «Оскар» және басқа да марапаттарға ие болды. Кейт Уинслет «Революциялық жол» фильміндегі рөлі үшін «Алтын глобус» сыйлығын алғанда, осындай күшті роман жазып, әйелге осындай керемет рөл бергені үшін Ятске алғыс айтты.
Қысқа көркем әдебиет
Ейтс сонымен қатар танымал қысқа әңгімелер авторы болды. Йейтстің алғашқы жинағы – «Жалғыздықтың он бір түрі», оның алғашқы романы «Революциялық жолдан» кейін бір жыл өткен соң жарық көрді. Ол Джойстің «Дублиндерімен» (оның барлық әңгімелерінен тек біреуі ғана Джойстің Дублинінен гөрі Нью-Йорк қаласының аудандарында және оның төңірегінде өтеді) жақсы салыстырылды және салыстырмалы түрде белгісіз болғанына қарамастан, көркем әдебиет жазушылары арасында белгілі бір құлшынысқа ие болды. Кейіннен Роберт Тауэрстің «New York Times» газетінде жариялаған эссесінде Йейтс «Квинс ауданының қалың телефондық анықтамасынан кездейсоқ таңдап алынған кейіпкерлердің шағын, қатаң қорғалған қадір-қасиеттерін және одан да зор қорлықтарын ашқандығы үшін» мақталады. Йейтстің екінші жинағы – «Махаббаттағы жалғаншылар» 20 жылдан кейін, 1981 жылы жарық көрді және тағы да жағымды сынға ие болды. «Таймс» газетіне жазған мақаласында Кристофер Леман Хаупт бұл әңгімелерді «тамаша өңделген» деп атап, «осы жинақтың әрбір егжей-тегжейі адамның есте сақтауында жаңа және тірі күйінде қалады» деген қорытындыға келді. Дегенмен, Йейтстің әңгімелерінің тек біреуі ғана «The New Yorker» журналында жарияланды (көп рет бас тартудан кейін), және ол автордың өлімінен кейін жарық көрді. «Канал» әңгімесі автордың қайтысынан тоғыз жыл өткен соң, 2001 жылы шыққан Рихард Йейтстің «Жиналған әңгімелер» жинағын тойлауға арналған шара ретінде жарияланды, бұл жинақ та үлкен сын-пікірлерге ие болды.