Кіріспе
Ежелгі Леванттағы көшпелі тайпа
Еврей Киелі кітаптарына сәйкес, кениттер / кениттер / (Қени) ежелгі Леванттағы тайпа болған. Кейбір кениттердің топтары, Мұсаның қайын інісінің ұрпақтарының ішінде, израильдіктермен бірге қоныстанды. Алайда, Рехабтан тараған кениттер біраз уақытқа дейін ерекше, көшпелі өмір салтын сақтап келді. Басқа белгілі кениттер: Яилдің күйеуі, Сисера басшысын өлтірген Киелі кітаптағы кейіпкер Хебер; және рехаптықтардың атасы Рехап. Бұл есім Қайың (קַיִן Qayin) сөзінен туындаған. Этимологиясының мағынасына қатысты бірнеше түрлі түсініктер бар. Заманауи сыншы ғалымдар бұл есімнің еврейше קֵינִי Qeyniy сөзінің берілісі екенін болжайды. Немец шығыстанушысы Вильгельм Гесениус бұл атаудың Каиннен (קַיִן Qayin) шыққандығын, ал ол – "соғу" мағынасын білдіретін קוֹנֵן (qônēn / Koon) сөзінен туындағанын айтады. (Бұл сөз кейінірек музыкалық аспапта нота орындау үшін де қолданылды, ал Киелі кітаптың кейінгі бөлімдерінде ол жоқтау, аза тұту немесе қайғылы ән үшін қолданылатын сөз болып өзгерді. Содан кейін ол жерлеу рәсімінде ән салу немесе жылау білдіретін етістікке айналды.)
Тарихи тұлға
Киниттер – Киелі кітапта еске алынатын, Яһуданың оңтүстік шекарасына қоныстанған ру. Киелі кітапта Дәуіт заманында киниттер Яһуда тайпасының арасында қоныстанғандығы айтылады. Еремия 35:7-8 аяттарында рехабтықтар шатырда тұрып, егіншілікпен айналысуға тыйым салынғандығы сипатталған; алайда, басқа жерлерде басқа киниттер қала тұрғындары ретінде көрсетілген (, ). Римдік Гипполит өзінің «Хроникасында» (б.з. 234 ж.) Арабияның орталық аймағындағы Кинайдокольпитайларды Киелі кітаптағы киниттермен байланыстырған көрінеді. Қазіргі заманғы көздерде киниттер көбінесе өз мәдениеттері мен діндерін Қанаанға таратушы, технологиялық тұрғыдан дамыған, көшпелі теміршілер ретінде бейнеленеді. Киниттердің көшпелі теміршілер болғандығы туралы пікірді алғаш 1894 жылы Б. Д. Стаде «Beiträge zur Pentateuchkritik: das Kainszeichen» еңбегінде айтқан, және ол содан бері кеңінен таралды. Бұл көзқарас, Германияда 19 ғасырдың ортасында пайда болған, ежелгі еврей, грек, латын және араб деректерінде кездеспейді. Киниттер қалаларға қарсы болған жоқ, ерте заманнан бастап қалалар мен ауылдарға қоныстанған. 1988 жылы Мейндерт Дайкстра Синай түбегіндегі металл кенінен табылған ежелгі жазуда «киниттер басшысы» (rb bn qn) туралы мәлімет бар екенін айтты.
Патриархтардың дәуірі
Киелі кітапта кейниттердің Ыбырайым заманында Кәнаанда немесе оның төңірегінде өмір сүргені жазылған.
Мысырдан шығу кезінде
Мұсаның қайнағасы Йетро кениттің ұрпағы болған (Соттар 1:16 (NIV)) және Мидиян жерінде тұрған. Мысырдан шығу 3:1-де Йетро мен оның тайпасы Синай тауы мен Хориб тауының маңында мекендеген. (Мысырдан шығу 3:1 (NIV))
Мысырдан шығу 3:1 (NIV)-де Йетро Мидиян елінде дін қызметкері болған және Мидиянның тұрғыны екені айтылады (Сандар 10:29 (NIV)). Бұл көптеген ғалымдарды «кениттер» және «мидияндықтар» терминдерінің Киелі кітаптың кейбір бөлімдерінде бір-бірімен алмастырылып қолданылуы мүмкін деген ойға жетеді, немесе кениттер мидияндықтар тайпалық құрамының бір бөлігі болған деп есептейді. Кениттер израильдіктермен бірге Қанаанға жол тартты (Соттар 1:16 (NIV)); және олардың лагері, соңғыларынан өзгеше, Балаамның назарына ілікті. Кениттер Мұсамен тығыз байланыста болды және Мұсаның бұйрығына қарсы жүргізілген Қанаанға алғашқы шабуылға қатысқандары туралы мәлімдеме жоқ (Сандар 14:39-45 (NASB), Есімдер 1:41-46 (NASB)). Қанаанға екінші шабуыл кезінде (Сандар 21:1-4 (NASB)) кениттер Арад қаласының айналасындағы аймақты көрді, бұл кейінірек кениттердің келесі ұрпағы жауапкершілік алғаннан кейін қоныстанған Қанаан аймағы болды. Израильдіктер мен кениттер Пеғор тауының етегінде орналасқанда, Моаб патшасы Балақ Мидиянның бес патшасымен одақтасты, бірақ олардың израильдіктерді жеңуге күші жетпейтінін көріп, Моаб пен Мидиян басшылары жиналып, Балаамға израильдіктер лагеріне қарғыс айту үшін үлкен сыйақы төледі (Пеғор тауындағы діни қасиетті орыннан). Балаам Израильді қарғысқа душар ете алмады, бірақ кениттер туралы пайғамбарлық айтып, олардың төзімді болатынын білдірді, бірақ бір күні олар Ассирияға құл ретінде әкелінетінін (Сандар 24:21-22 (NASB)) болжады, олардың болашақ құлдығының қаншаға созылатыны туралы сұрақ жауапсыз қалды.
Исраил мен Мадиян арасындағы соғыс
Моабтықтар исраилдіктерді Бағал-Пеғордың құдайына табынуға итермелеу үшін Пеғор тауының батыс жағында лагерь құрғанда, Мұсаның немере інісі Пінехес, қырқыстар мен қантөгіс кезінде Мидианның бес патшасының бірі, Сурдың қызы Козбиді, яғни Мидиан ханшайымын өлтірді (Сандар 25:14-18 (NASB)). Содан кейін Мұса 12 000 адамнан тұратын шабуыл жасағын жіберді (кейндіктерді қоспағанда, әрбір израиль руынан 1000 адам), олар Еви (אֱוִי), Рекем (רֶקֶם), Хур (חוּר), Реба (רֶבַע) және Цур (צַוָּר) бес патшаны өлтірді (Сандар 31:8 (NASB), Ешуа 13:21 (NKJV)) және мадияндықтардың барлық қалаларын және лагерьлерін өртеп, мал-мүлкін тартып алды (Сандар 31:1-12 (NASB)). Кениттер Мадиянға шабуылға қатыспады, сондықтан бұрын оларға бағынышты болған мадияндық патшалардың құлауына олар қалай ден қойғаны белгісіз.
Қанаханды жаулап алу кезінде
Мұсаның өлімінен кейін Ешуа ізраилдіктерге жетекшілік етіп, Қанаанның орталық бөлігінің үлкен бөлігін бағындырды. Ешуаның өлімінен кейін, ізраилдіктердің Яһуда және Шимон тайпалары оңтүстік Қанаанды бағындыруға кірісіп, Бейзек шайқасында (қазіргі Ибзик) қанаандықтар мен периздіктерді жеңді. Яһуданың Иерусалим мен Дебирді қоршауынан кейін, Соттар 1:16 (ЖД) бойынша, Етроның кеніт ұрпақтары «пальма ағаштарының қаласынан (вероятно, Жоғар немесе Тамар) Иудея халқымен бірге шығып, Арадқа жақын Негевтегі Яһуда шөліндегі халықтардың арасында қоныстанды». Амарна хаттары египтологиялық зерттеулерде ерекше, себебі олар ежелгі Мысыр тілінде емес, ежелгі Месопотамияның жазу жүйесі – клинописьте жазылған. Осы кезде, шамамен 180 немесе 190 жыл өткен соң, Ешуаның басып кіруінен кейін, Хазордан билік жүргізген патша Явиннің басшылығымен солтүстік Қанаандықтар Қанаан үстемдігін қайта орнатты (Соттар 4:1-3 (NASB)). Ізрайілдік көшбасшы Шамгар сол кезде оңтүстік Қанаанда палестиналықтармен шайқасқан болуы мүмкін, және ол олардың күшейіп келе жатқан әскери, экономикалық және саяси күшін тоқтатуға дайын болмады немесе мүмкіндік таппады. (Тарихи емес дереккөздер Хазор патшасының Мысыр перғауынына адалдығын растағанын және Қатна мен Мари қалаларын біріктіріп, Мысырды Экаллатуммен байланыстыратын сауда жолын құрғанын көрсетеді). Осы кезеңде Хебер кеніті және оның әйелі Яил оңтүстіктегі кеніт туыстарынан бөлініп, солтүстік Қанаанға көшіп кетті (Соттар 4:11 (NIV)). Солтүстік қанаандықтар бұл аймақты 20 жыл бойы билегеннен кейін, Израильді басқарып жүрген Дебора пайғамбар Абиноам ұлы Бараққа қанаандықтарға қарсы ізраилдіктерді жетектеуді тапсырды (Соттар 4:4-10 (NASB)). Патша Явиннің әскербасшысы Сисера Барақтың әскері Табор тауында жиналып жатқанын білді, ол Сисераның Харошет-Аггойим (қазіргі Ахут) және қанаандықтардың астанасы Хазор арасында орналасқан. Ол солтүстікке қарай олармен кездесу үшін 900 атты әскермен аттанды. Сисера әскері үшін ауа райы қолайсыз болды, аспан бұлтты болды (Соттар 5:4-5 (NASB)), және оның атты әскеріне өтуге қажетті өзен суға толды. Сисера Таанах (қазіргі Тианик) қаласының жанында, Мегиддоның жанында, ағып жатқан Қишон өзенінен атты әскерін өткізуге тырысқанда (Соттар 5:19-21 (NASB)), Барақтың 10 000 адамы Табор тауынан оңтүстік-батысқа қарай (Соттар 4:14 (NASB)) жазық жерде және өзендерде шайқасу үшін түсті. Сисера өз атты әскерін тастап, жаяу қашып кетті, ал Барақ Харошет-Аггойимге қанаандықтардың базасына қарай қашып бара жатқан атты әскерін қуды (Соттар 4:15-16 (NASB)). Сисера Қадеш-Нафталиге жақын жаяу қашқанда, ол Хебер кенітінің шатырынан өтті, ал Яил оған баспана ұсынды. Ол оның ұсынысын қабылдап, шатырдың кіреберісінде тұрып, оны қуатын адамдарға өзінің бар екенін жасыруын өтінді. Бірақ ол ұйықтап қалғанда, Яил оның басына шатыр тіреуін соғып, өлтірді (Соттар 4:17-22 (NASB), Соттар 5:24-30 (NASB)). Осыдан кейін Израиль күшейді және Хазорды басып алуды жалғастырды, патша Явин жеңілді (Соттар 4:23-24 (NASB)).
During this period, Heber the Kenite and his wife Jael separated from their Kenite brethren in the south, and went to live in northern Canaan (Judges 4:11 (NIV)). After two decades of North Canaanite dominance in the region, the prophetess Deborah, who was now leading Israel, commissioned Barak the son of Abinoam as her commander to lead the Israelites against the Canaanites. (Judges 4:4 10 (NASB)) King Jabin's general Sisera learned that Barak was massing troops on Mount Tabor, situated between Sisera's base at Harosheth Haggoyim (believed to now be Ahwat) and the Canaanite capital at Hazor, and set out northward to meet him with 900 chariots. The weather became unfavorable to Sisera's army, the sky became clouded (Judges 5:4 5 (NASB)), and the river that his chariots needed to cross was flooded. While Sisera attempted to ford his chariots through the torrential Kishon River at a river crossing close to the then Canaanite city of Taanach (Now known as Ti'inik) near Megiddo (Judges 5:19 21 (NASB)), Barak's 10,000 men went down southwestward from Mount Tabor (Judges 4:14 (NASB)) to give battle on the plain and rivers. Sisera left his chariot behind and escaped the battle on foot, while Barak pursued the chariots that were fleeing back to the Canaanite base at Harosheth Haggoyim (Judges 4:15 16 (NASB))
As Sisera fled on foot near Kedesh Naphtali, he was passing by the tent of Heber the Kenite, and Jael offered to shelter him. Accepting her offer, he asked her to stand in the doorway of the tent, and to deny his presence to anyone who was chasing him. However, once he was asleep, Jael hammered a tent peg into Sisera's head, and he died. (Judges 4:17 22 (NASB), Judges 5:24 30 (NASB))
From that point onwards, Israel grew stronger and continued to press Hazor harder, until King Jabin's defeat. (Judges 4:23 24 (NASB))
Исраилдің ежелгі патшалық дәуірінде
Саул патшаның тұсында Амалек аймағында кейниттер өмір сүрді. Израиль патшасы Саул Амалекке қарсы соғысқа шыққанда, кейниттердің шөлде Израильге көрсеткен игілігі ризашылықпен еске түсірілді. Саул оларға: «Мысырдан шыққан Израильдің барлық балаларына мейірімділік көрсеттіңдер» деді (Самуил 15:6); сондықтан олар Саул патшадан аман қалды, сонымен қатар кейін соғыста Давид Амалектерден алған олжаның бір бөлігін кейниттер қалаларының ақсақалдарына жіберді.
Археология
Кениттердің 1200 және 1100 жж. б.з.д. Кениттердің Негевіне импортталған мидиандық керамиканың пайда болуына себепкер болғаны болжамдалады. Тимнадағы кейбір керамикалық бұйымдарға жасалған петрографиялық зерттеулер олардың Хиджаздан, ең болмаса Сауд Арабиясындағы Курайядан шыққандығын көрсетті. 1991 жылы Й. Гунневег Еврей университеті мен Бонн университетінің көмегімен керамикалық үлгілерді талдады. Негевте табылған мидиандық керамика Сауд Арабиясының Курайя қаласындағы пешпен нейтрондық активациялық талдау арқылы байланыстырылды. Израиль тарихшысы Надав Нааман бұл жерде антропоморфтық және басқа да бейнелердің жоқтығы кениттік қоныс салушылардың аниконизмді ұстанғанын көрсетеді деп санайды. Тел Арадтың жоғарғы және төменгі аймақтары Рут Амиран мен Йоханан Ахарони тарапынан 1962 және 1984 жылдар аралығында 18 маусым бойы қазылды. Темір дәуіріндегі су жүйесіне тағы 8 маусым жұмыстар жұмсалды.
Кениттік гипотеза
Неміс жазушысы Фридрих Вильгельм Гиллани ұсынған кениттік гипотезаға сәйкес, Яхве тарихи тұрғыдан Мидиан құдайы болған, ал Мұсаның қайын атасының Мидианмен байланысы израильдіктердің Мидиандықтар культын қабылдауының тарихи себебін көрсетеді. Мұса, Ефремнің Яхве деп есептеген құдайының, израильдіктердің құдайы Ел-Шаддаймен бір есім екенін анықтаған. Бұл пікірді неміс семит ғалымы Герман Гуте, Геррит Уайльдебур, Х. П. Смит және Джордж Аарон Бартон қолдайды. Тағы бір теория бойынша, Синайдағы монотеистік ритуалдармен аймақтық тайпалардың конфедерациясы байланысты болған.
Қабыл мифологиясына сілтемелер
Кейбір діни ғалымдар киендіктердің мифтік Қабылдың ұрпақтары екенін болжады. Немец шығыстанушысы Вильгельм Гесениус бұл есімнің қабалалық (мистикалық) тұрғыдан Қабылдың (קַיִן Qayin) есімінен шыққандығын айтты. Рональд Хендел ізраилдіктер киендіктерді Қабылмен байланыстырып, оларға "ұятты, зорлыққа толы тектік бастау" бергісі келген деп есептейді.
Кенейлер металл өңдеуші ретінде
Киелі кітап деректерін сын тұрғысынан қарастыру бойынша, кенейлер Яһуданың оңтүстік шекарасында қоныстанған, бастапқыда жартылай көшпелі өмір салтымен ерекшеленген және Арава аймағында мыс өндірісімен айналысқан ру болды. Арчибальд Сейс кенейлердің теміршілер тайпасы болғанын айтқан. Дегенмен, өмірінің соңына қарай Сейс маман емес, әуесқой ретінде қарастырылды және оның ой-өрісінің жеткіліксіздігі мен континенттік шығыстанушылардың еңбектеріне қарсы ескірген көзқарасы үшін сынға ұшырады.