Жаңа Зеландияның экс-премьер-министрі Уоллес Роулинг

Кіріспе

Жаңа Зеландияның 1974-1975 жылдар аралығындағы премьер-министрі Сэр Уоллес Эдвард Роулинг (ағылш. Sir Wallace Edward Rowling; 15 қараша 1927 – 31 қазан 1995), көбінесе Билл Роулинг деп танылған, Жаңа Зеландияның 30-шы премьер-министрі болған саясаткер. Ол Еңбек партиясының төрағасы қызметін атқарды. Саясатқа кірмес бұрын Роулинг мұғалім болып жұмыс істеді және қысқа мерзімге әскерде қызмет етті; ол 1962 жылғы Буллер сайлауында Парламент депутаты (депутат) болды. Парламентке енгеннен кейін көп ұзамай Роулинг Еңбек партиясының ішкі құрылымында жоғарылап, 1970 жылдан 1973 жылға дейін партия президенті болды. Өте беделді Норман Кирк қайтыс болғаннан кейін ол Қаржы министрі (1972–1974) қызметін атқарып тұрғанда премьер-министр болып тағайындалды. Оның Еңбек үкіметінің экономиканы жаңғыртуға жасаған тытысы 1975 жылдың қарашасында Ұлттық партияның күтпеген жеңісімен аяқталды. Роулинг Еңбек партиясын басқаруын жалғастырды, бірақ тағы екі жалпы сайлауда жеңіліске ұшырады. 1983 жылы партия төрағалығынан кеткеннен кейін ол рыцарь атағымен марапатталды. 1985 жылдан 1988 жылға дейін АҚШ-тағы елші болып қызмет етті.

Ерте өмір

Роулинг Нельсонға жақын, Мотуэка қаласының жанындағы Марридің елді мекенінде дүниеге келді. Ол ұзақ тарихы бар шаруа отбасының мүшесі еді. Нельсон колледжінде және Кентербери университетінде білім алып, экономика мамандығын бітірді. Сонымен қатар, Крайстчерч педагогикалық колледжінде (қазіргі Кентербери университеті) оқып, мұғалімдік біліктілік алды. Білімін аяқтағаннан кейін Роулинг елдің әртүрлі мектептерінде сабақ берді, оның ішінде Мотуэка, Крайстчерч, Уэверли және Нортлендте. 1958 жылы Роулинг мұғалімдік қызметтен кетіп, Жаңа Зеландия армиясына қосылды, Армия білімі бөлімінің директорының орынбасары болды. Ол Малайзия мен Сингапурда қысқа мерзімге шетелде қызмет етті, бұл Малайядағы төтенше жағдаймен байланысты болды. Келесі жылы ол партия төрағасы болып сайланды. Лейбористтер тарихында алғаш рет қарсылықсыз президенттікке сайланған адам ол болды. Еңбек партиясы оппозицияда болған кезде, партия жетекшісі Норман Кирк Роулинг шетел саудасы, маркетинг, хабар тарату, кен өнеркәсібі, жоспарлау және табиғи ресурстар сияқты бірнеше сала бойынша өкілдік етті. 1972 жылғы сайлауға дейін Кирк Роулингті маргиналды Тасман округінен қауіпсіз Крайстчерчтің Авон округіне ауыстыруға көндіруге тырысты. Кирк Роулингтің (сол кездегі партия төрағасы) мандатын жоғалтуы мүмкін деп қорқып, оның экономика саласындағы білімінен айырылғысы келмеді. Роулинг мұндай жеке мүдделі қадам партия төрағасына лайық емес деген негізде бас тартты.

Қаржы министрі

1972 жылы Норман Кирк басқаратын Лейбористтік партия билікке келгеннен кейін Роулинг қаржы министрі болып тағайындалды. Бұл, бұрынғы министрлік тәжірибесі жоқ адам үшін айтарлықтай карьерлік өсу болып саналды, алайда үкіметтің өзінде тәжірибесі жоқ болатын, ал Лейбористтік партияның жетекші орынбасары Хью Уотт ғана бұрынғы кабинеттік тәжірибесі бар министр еді. Оның қаржы портфеліне ие болуы күткеннен айырмашылығы болды, себебі оппозицияда болған кезде Боб Тизард осы лауазытта сөйлеуші болып тағайындалған еді. Уоррен Фриер де, Хью Уотт та Тизардты қаржы портфеліне қолдаған, бірақ Кирк оның бұл лауазымға жеткілікті тұрақты емес деп ойлады және оны "интеллектуал" деп күдіктенді. Қаржы министрі ретінде Роулинг ұлттық сезімдерді күшейтіп, елдің "жаңазеландиялықтар үшін, жаңазеландиялықтармен" дамытылуын мақсат етіп қойды және жаңазеландиялықтар өз елінің және өнеркәсібінің бақылауын жоғалту қаупінде екенін ескертті. Роулингтің қаржы министрі лауазымындағы қызметінің қалған бөлігі біршама шиеленісті болды; 1973 жылдың соңынан бастап, сырттан туындаған бірқатар дағдарыстар, оның ішінде "мұнай соққылары" ең ауыр тиді, Жаңа Зеландия экономикасын тұрақсыздандырды. Бұл шетелдегі қарыздың өсуі және экспорттық бағалардың төмендеуі сияқты басқа да проблемаларды күшейтті. Роулингтің өкілеттігі кезіндегі маңызды қаржылық саясат – жан-жақты зейнетақы схемасы болды. Басқа да бірнеше үміткерлер өзін алып тастағаннан кейін, Роулинг пен Уатт арасындағы екі үміткердің арасындағы бәсекеге дейін таңдау тарылды, сонда Роулинг жеңіске жетуге ең лайықты деп есептелді. Алайда партияның Ұлттық Атқару комитеті мен Еңбек Федерациясы Уаттты әлі де артық көріп отырды. 1974 жылдың 6 қыркүйегінде өткен партиялық дауыс беруде Роулинг күтпеген үлкен көпшілік дауысқа ие болды, ол Уатты 44 дауысқа 9 дауыспен жеңді. 46 жасында ол 1887 жылдан бері Жаңа Зеландияның ең жас премьер-министрі атанды. Роулинг 1974 жылдың 6 қыркүйегінде партия басшысы және 30-шы премьер-министр ретінде ресми түрде бекітілді. Кирк қайтыс болғаннан кейінгі кабинеттік қайта құру кезінде Роулинг сыртқы істер портфелін алды. Ол Патшалық Кеңесіне тағайындалды. Роулинг Киркті Сайденхэмдегі қауіпсіз Лейбористтік округте алмастыру мүмкіндігіне ие болды, бірақ Тасман округінде (әлсіз округ) қалуды жөн көрді. Роулинг премьер-министр ретінде жеке мандат алу үшін кезектен тыс сайлау өткізу туралы ойды қарастырды. Ол мүмкіндікшіл көрінбеу үшін және Лейбористтік партияның қаржы жинаудағы қиындықтарына байланысты бұдан бас тартты. Кабинеттегі жақын әріптестері бұл идеяны жақтап, бірақ партияның көп бөлігі (олардың көпшілігі әлсіз округтерді ұстап тұрды) оған қарсы болды. Ауыл шаруашылығы министрі Колин Мойл 1974 жылдың қазанында Роулингті кезектен тыс сайлау өткізуге көндіруге тырысты, ол Лейбористтік партияның бір немесе екі орынды жоғалтып, жеңіске жететініне сендірді. Өмірге қарсы Кёрктен айырмашылығы, Роулинг өмірге құқық таңдауын қолдады. 1974 жылы ол контрацепция, стерилизация және аборт мәселелерін зерттеу үшін комиссия құрды. Комиссия 1977 жылы есеп жариялады, ондағы ұсыныстар 1977 жылғы Контрацепция, Стерилизация және Аборт Заңына енгізілді. Роулинг Сыртқы істер министрі қызметін атқарғанымен, Лейбористтік үкімет негізінен ішкі саясатқа назар аударды. Роулингтің орынбасары Боб Тизард оның орнына қаржы министрі болса да, экономикалық құлдыраудың ауырлығы премьер-министрдің назарын қажет етті. Үкімет жұмыс орындарын қорғау үшін шетелдік қарыз алудың қажеттігін қорғады. 1975 жылдың тамызында Жаңа Зеландия доллары жергілікті өндірушілер мен экспорттаушыларға көмек көрсету үшін 15%-ға құнсыздандырылды.

When the Labour Party won power under Norman Kirk in the 1972 election, Rowling was appointed Minister of Finance. This could be seen as a considerable promotion for someone without prior ministerial experience, though the government was inexperienced as a whole with Labour's deputy leader Hugh Watt the only minister with prior cabinet experience. His allocation of the finance portfolio was contrary to expectation, given Bob Tizard had been the spokesperson when in opposition. Both Warren Freer and Hugh Watt had favoured Tizard for the finance portfolio, but Kirk thought he was not steady enough for the role and was suspicious of him as an "intellectual". As finance minister, Rowling imbued nationalistic sentiments, declaring his goal to make sure the country was developed "by New Zealanders for New Zealanders" and warned that New Zealanders were in danger of losing control of their own country and its industries. The remainder of Rowling's term as Minister of Finance was somewhat turbulent; from late in 1973, a series of externally generated crises, of which the 'oil shocks' were the most serious, destabilised the New Zealand economy. These added to other problems, such as growing overseas debt and falling export prices. A major financial policy during Rowling's tenure was a comprehensive superannuation scheme. After several other possible candidates ruled themselves out, the field was narrowed to a two way race between Rowling and Watt, with Rowling now being seen as the front runner to win. However, the party's National Executive and the Federation of Labour still preferred Watt. A caucus vote was held on 6 September 1974 where Rowling received a surprisingly large majority, beating Watt 44 votes to 9. At age 46, he became the youngest New Zealand Prime Minister since 1887. Rowling was officially confirmed as party leader and 30th Prime Minister on 6 September 1974. In the cabinet reshuffle following Kirk's death, Rowling took the foreign affairs portfolio. He was appointed to the Privy Council. Rowling had the option of replacing Kirk in the safe Labour seat of Sydenham but chose to remain in his (more marginal) home electorate of Tasman. Rowling considered the idea of holding a snap election under the guise of seeking a personal mandate for himself as Prime Minister. He was dissuaded from doing so to avoid looking opportunistic and due to Labour having trouble fundraising. Close colleagues in the cabinet were more keen on the idea, but the wider caucus (many of whom held marginal seats) were more reluctant. Agriculture minister Colin Moyle attempted, but failed, to convince Rowling to hold a snap election in October 1974 which he was convinced Labour would have won with the loss of only one or two seats. Unlike the pro life Kirk, Rowling was pro choice. In 1974, he set up a commission to inquire into contraception, sterilisation and abortion. It issued a report in 1977, with recommendations that were incorporated into the Contraception, Sterilisation, and Abortion Act 1977. Although Rowling also served as Minister of Foreign Affairs, the Labour Government concentrated primarily on domestic affairs. While Rowling's deputy Bob Tizard had replaced him as Minister of Finance, the seriousness of the economic downturn required the Prime Minister's attention. The Government defended heavy overseas borrowing as necessary to protect jobs. In August 1975, the New Zealand dollar was devalued by 15% to assist local manufacturers and exporters.

Оппозиция басшысы

Премьер-министр лауазымынан кеткеннен кейін Роулинг партия басшылығын сақтап қалды, бірақ оның басшылығының тиімділігі туралы әңгімелер көп болды. Оның оппозиция басшысы ретіндегі алғашқы сынағы 1976 жылдың басында Нельсон округіндегі қосымша сайлауда болды, онда Лейбористер партиясы өзінің бір мандатын қорғауға тиіс болды. Бұл сайлау Роулингтің болашағы үшін шешуші деп есептелді, себебі сарапшылар оның қатарынан екі жеңіліске ұшырамайтынын айтты. Лейбористер партиясы күшті науқан жүргізіп, мандатын сақтап қана қоймай, үстелдік көпшілігін де арттырды. Нельсон округіндегі сәттілік Роулингтің басшылығына қатысты күмәндерді уақытша басып тастады. Содан кейін Роулинг екі депутатының қатысуымен екі даулы жағдайға тап болды, оның осы мәселелерге қатысты тәсілдері көптеген адамдарға қатал және қажетсіз болып көрінді. 1976 жылы Айленд-Бэй округінің депутаты және партия вице-президенті Джеральд О'Брайен екі ұлды мотельдегі бөлмесіне сусын ішуге шақырғаны үшін полиция тарапынан айыпталды. Айыптар қабылданбағанмен, Лейбористер партиясы О'Брайенді Айленд-Бэй округінен кандидат ретінде тіркемеді. О'Брайен бұл саяси қарсыластарының «маған тиісу» әрекеті екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ, өзінің партиясынан гөрі Ұлттық партия мүшелерінен көбірек қолдау алғанын айтты. Осыдан кейін «Мойл ісі» болды, онда Лейбористер партиясының депутаты Колин Мойл Малдунның бір жыл бұрын гомосексуалдық қызметтерге күдікпен полиция ұстағанын айыптады. Тергеу комиссиясы құрылып, Мойл парламенттен отставкаға кетті, өзінің ақталғанын оның Мангере округі үшін қосымша сайлауда жеңіске жетіп көрсетпек болып жоспарлады. Роулинг онымен кездесіп, жақын досы Мойлді үлкен мандатты алуға үміткерлік етуден бас тартуға көндірді. 1977 жылғы Лейбористер партиясының конференциясында көптеген адамдар наразылық білдірді, ЛГБТ қауымдастығының көпшілігі оны ешқашан кешірмеді. Роулинг өзінің беделін жақсартуға біртіндеп қол жеткізді, бұл Мойл мен О'Брайеннің «істерімен» күшейді, онда оның ұялшақтыққа бейімділігі туралы жұрт пікірі өзгерді. «Evening Post» газетінің тілшісі Майк Николаиди былай деді: «Оны [Роулингті] кейбіреулер жұрт алдында «ешкі» деп санайды, бірақ оның дауысы партия ішінде күшейіп келеді». 1978 жылғы сайлауда Роулинг Лейбористер партиясының тағдырында үлкен өрбуге жеткізген күшті науқанға жетекшілік етті, нәтижесінде Ұлттық партиядан көп дауыс жинады. Сайлау түнінің нәтижесі бойынша Ұлттық партия орындар саны бойынша көш бастады, бірақ көптеген мандаттарда аз артықшылық болды және егер арнайы дауыстар жеткілікті сайлау округтерін өзгерте алса, Лейбористер партиясы үкімет құра алатын еді. Бірақ бұл орындалмады және Лейбористер партиясы оппозицияда қалды. Роулингтің басшылығы қоғамдық пікірдің өзгеруіне ықпал етті. 1978 жылғы сайлаудан кейін Роулинг Маори істері жөніндегі партияның тәжірибелі және беделді өкілі Матиу Ратаны оппозициялық алдыңғы қатардан шеттетуінен кейін кейбір маорилардың наразылығын тудырды. Бұрын Роулинг Ратаның орнына Лейбористер партиясының Маори істері комитетінің төрағасы болып тағайындалған еді. Рата Лейбористер партиясының маори саясатының сезімталдығына наразылық білдіріп, өзінің Мана Мотухаке партиясын құрды. Рата өзінің мандатын тастап, сайлауға қатысты, бірақ Лейбористер партиясының үміткері Брюс Грегори мандатты сақтап қалды. Көлеңкелі көлік және байланыс министрі Роджер Дуглас Роулингтің тілегіне қарсы «Балама бюджетті» жариялағаннан кейін Лейбористер партиясында дау туды. Бұл ұсыныстар ресми Лейбористер партиясының саясаты емес еді және Роулинг оның жариялануын өзінің билігіне сын ретінде қарады, Дуглас 1980 жылдың 30 маусымында көлеңкелі кабинеттен шығарылды. Содан кейін Дуглас Роулингке қарсы агитаторға айналды. 1980 жыл бойы Лейбористер партиясының рейтингісі тұрақты түрде төмендеп, ақырында олар Әлеуметтік несие партиясынан (ұсақ партия) шамалы ғана озып кетті. Осыған жауап ретінде жыл соңында оған басшылыққа сын көрсетілді. Роулинг бір дауыспен (өзінің дауысымен) қиындықтан шықты. Ол сынға ашуланып, сыншыларын (балық және чип бригадасы деп аталады) баспасөзге «амбицияға толы егеуқырлар» деп атады, бұл пікірді қайтарудан бас тартты. 1981 жылғы сайлауда Лейбористер партиясы тағы да Ұлттық партиядан көп дауыс жинады, бірақ орындардың көпшілігін ала алмады. Роулинг (1978 жылғыдай) моральдық жеңіске жеткенін мәлімдеді.

After resigning as prime minister, Rowling managed to retain the party leadership, though murmurs about the effectiveness of his leadership abounded. His first test as leader of the Opposition came soon when Labour had to defend one of its seats in early 1976 at a by election in Nelson. The by election was seen as crucial to Rowling's future as commentators were suggesting he could not withstand two losses in a row. Labour fought a strong campaign and not only retained the seat but increased their majority as well. The success in Nelson periodically quietened the speculation about Rowling's leadership. Rowling then had to deal with two scandals involving two of his MPs, his approach to which, were regarded as heavy handed and unnecessary in many circles. In 1976 Island Bay MP and party vice president Gerald O'Brien was charged by police for allegedly indecently inviting two boys back to his motel room for a drink. Despite the charges being thrown out, O'Brien was subsequently deselected by Labour as its Island Bay candidate. O'Brien maintained that it was nothing but an attempt by political enemies to "get rid of me". He also stated that he got more sympathy from members of the National Party than from his own party. This was followed by the 'Moyle Affair', in which Labour MP Colin Moyle was accused by Muldoon of having been 'picked up' by the police the previous year on suspicion of homosexual activities. A Commission of Inquiry ensued and Moyle eventually resigned from Parliament intending to vindicate himself by winning a by election for his seat of Mangere. Rowling met with him and persuaded his close friend Moyle not to seek the nomination for the Large numbers protested at the 1977 Labour Party Conference; many in the LGBT community never forgave him. Rowling gradually managed to improve public perceptions of him which were ironically assisted by the Moyle and O'Brien 'affairs' where his public reputation for timidity turned around. The Evening Post reporter Mike Nicolaidi stated "He [Rowling] is considered by some to be 'a mouse' in public, but his roar is being increasingly heard within the party machine." At the 1978 election Rowling led a strong campaign which saw a huge turnaround in Labour's fortunes, actually winning more votes than National. The election night result had National with more seats, but many seats had small majorities and it was conceivable that if special votes overturned enough electorates Labour could form a government. Ultimately this did not eventuate and Labour remained in opposition. Rowling's leadership was credited with the turnaround in public opinion. Following the 1978 election Rowling alienated some Māori after removing Matiu Rata, the party's experienced and well regarded Māori Affairs spokesman, from the Opposition front bench. Earlier, Rowling had replaced Rata with himself as convenor of Labour's Māori Affairs Committee. Rata complained about the insensitivity of Labour's Māori policy and went on to form his own Māori rights party, Mana Motuhake. Rata resigned his seat in fought a by election for his constituency but Labour's candidate Bruce Gregory retained the electorate for Labour. Labour suffered ructions after Shadow Minister of Transport and Communications Roger Douglas released an "Alternative Budget" against Rowling's wishes. The proposals were not official Labour policy and their publication was seen by Rowling as a challenge to his authority and Douglas was sacked from the shadow cabinet on 30 June 1980. Douglas then became an agitator against Rowling. Throughout 1980, Labour's poll rating steadily declined eventually reaching the point where they were barely ahead of the Social Credit Party (a minor party). In response to this he was subjected to a leadership challenge at the end of the year. Rowling narrowly survived by one vote (his own). He was visibly angered by the challenge, calling his challengers (known as the Fish and Chip Brigade) "nakedly ambitious rats" to the press, a comment which he refused to retract. At the 1981 election Labour once again secured more votes than the National Party but still failed to gain a majority of seats. Rowling (as in 1978) claimed a moral victory.

Кейінгі өмір және өлім

Саясаттан кеткеннен кейін Роулинг Ланге тарапынан АҚШ-тағы елші болып тағайындалды, ол 1985 жылдан 1988 жылға дейін қызмет етті. Ол ядролық қару және ANZUS мәселесі АҚШ пен Жаңа Зеландия арасында шиеленіскен кезде бұл лауазымда болды және ол саясатты түсіндіру үшін ел бойынша көп саяхат жасады. Кейін ол Жаңа Зеландияның халықаралық қатынастар институтының президенті болды. 1993 жылы ол Еңбек партиясының төрағалығына Майк Мурдың орнына Хелен Кларкты қолдады. Ол Кларктың басшылық стилі Альянс сияқты басқа партиялармен жұмыс істеуге көбірек сай келетінін айтты.

Роулинг кейіннен көптеген қоғамдық ұйымдар мен трастарға белсенді қатысты. Ол сондай-ақ Жаңа Зеландия мұражайында маңызды рөл атқарды және мемлекеттік қаржыландыруды күрт қысқарған жағдайда да Те Папаның құрылуының "қозғаушы күші" болды деп есептеледі. 1988 жылы үкімет оны Мұражай жобаларын дамыту жөніндегі кеңестің төрағасы етіп тағайындады. 1992 жылы ол Жаңа Зеландия мұражайының кеңесіне тағайындалды және 1994 жылы кеңестің төрағасы болды. Роулинг 1995 жылдың 9 қазанында денсаулығының нашарлауына байланысты кеңестен кетті. Оның отбасы аурудың мәнін бұқаралық ақпарат құралдарына жарияламады, тек "ауыр" екенін мәлімдеді. Сол айдың соңында, 1995 жылдың 31 қазанында Роулинг Нельсон қаласында рактан қайтыс болды.

Құрметтер мен марапаттар

1983 жылы Королеваның туған күніне арналған наградалар салтанатында Роулингтің "Михаил және Георгий орденінің кавалер-командоры" атағымен марапатталды. 1987 жылы Кентербери университеті оған құрметті заң ғылымдары докторы дәрежесін берді, ал Нидерланды оны "Оранж-Нассау орденінің командирі" деп таныды.