Игнац Зайпель: Австрия канцлері және саясаткер өмірі мен қызметі

Кіріспе

Бұрынғы Австрия канцлері

Игнац Зайпель (19 шілде 1876 – 2 тамыз 1932) – австриялық Рим-католик дін қызметкері, теолог және Христиандық-әлеуметтік партиясының саясаткері. Ол 1921 жылдан 1930 жылға дейін партия төрағасы болды және Австрияның федералды канцлері қызметін екі рет атқарды: 1922–1924 және 1926–1929 жылдары. Зайпельдің канцлерлік кезеңінде мемлекеттік қаржы қайта ұйымдастырылды және 1929 жылғы федералды конституцияға түзетулер енгізіліп, Австрия президентінің өкілеттігі күшейтілді. Канцлер ретінде ол Австрияның Социал-демократиялық партиясына және австромарксизмге қарсы болды, сондай-ақ Германияның Фрайкорптарына ұқсас Heimwehr (Ұлттық гвардия) сияқты жарымәскери жасақтарды қолдады.

Академик және діни қызметкер

Веналық күймешінің ұлы, 1895 жылы Венадағы академиялық гимназияны (Staatsgymnasium) бітірген, содан кейін Вена университетінде католик теологиясын оқыды. 1899 жылдың 23 шілдесінде дін қызметкері болып тағайындалды және 1903 жылы теология ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Сейпель көптеген католик студенттік бірлестіктерінің мүшесі немесе құрметті мүшесі болды. 1907 жылы католик әлеуметтік ілімін көрсететін "Шіркеу Әкелерінің экономикалық этикасы туралы ілімдері" атты еңбегінде ол "экономикалық этика" терминін алғаш рет қолданды. 1908 жылы Вена университетінің католик теология факультетіне қабылданды. 1909 жылдан 1917 жылға дейін Зальцбург университетінде моральдық теологиядан профессор болды. Ол 1916 жылы "Ұлт және мемлекет" атты зерттеуін жариялады, ол оның кейін Христиандық-әлеуметтік партиядағы көрнекті рөлін бекітуге көмектесті. Кітапта ол мемлекетті – өзін-өзі басқаратын саяси бірлік – ұлттан гөрі, егемендіктің басты негіздемесі деп қарастырды. Ұлт – ортақ мәдениетті бөлісетін адамдар тобы, мысалы, неміс тілінде сөйлейтіндер. 1917 жылы Вена университетінде профессор болып тағайындалды, бұрынғы моральдық теолог Франц Мартин Шиндлердің орнына келді.

Саясатшы

1918 жылы 27 қазанда, Австро-Венгрия империясының соңғы күндері, император Карл I Генрих Ламмаштың министрлігінде Сейпельді қоғамдық жұмыстар және әлеуметтік сақтану министрі етіп тағайындады. 1918 жылдың қараша айының басында Сейпель өзінің қызметтік міндеттерін Австрияның Социал-демократиялық партиясының Карл Реннер үкіметіне тапсырды. Бұл үкімет 1918 жылдың 30 қазанында Германия Австриясының Мемлекеттік кеңесі тарапынан, қысқа ғұмырлы Германия Австрия Республикасының атқарушы органы ретінде тағайындалған еді. Ламмаш министрлігі императордың өтініші бойынша, ол өзі кеткенге дейін ресми түрде қызметін жалғастырды. Сейпель әлі императорлық министр болып тұрғанда, 1918 жылдың 11 қарашасында император қол қойған тақтан бас тарту туралы декларацияны жасауға қатысты. Сол күні император Ламмаш министрлігін де таратып жіберді. 1919 жылдың 16 ақпанында Сейпель Христиан-әлеуметтік партиясынан Конституциялық Ұлттық Ассамблеяға сайланды, ол Бірінші Австрия Республикасының конституциясын қабылдаған орган болды, ол Германия Австрия Республикасын алмастырды. Сейпельдің парламенттік тобы оны клубтың президиумына, оның басшы органының біріне сайлады. Сейпель 1918 жылы Социал-демократтар мен «үлкен немістердің» (Австрияны неміс рейхына – Веймар Республикасына қосуды жақтағандар) монархияны жою мәселесі бойынша партияның бөлінуіне жол бермеді. 1919 жылдың наурыз айында ол екі партияның аннексияға құмарлығына қарсы сөйледі, себебі Германия Австриясын неміс рейхына қосу Бірінші дүниежүзілік соғыстың жеңімпаздары тарапынан қабылданбады және бейбіт келісімге қауіп төндіретін еді. 1920 жылы ол Христиан-әлеуметтік партияны Социал-демократтармен жасасқан коалициядан шығарып, ұлтшыл «Үлкен неміс халық партиясымен» одақ құрды. Сейпель Австрия Республикасының жаңа парламенттік демократиясын қолдағанмен, оған күмәнмен қарады. 1920 және 1922 жылдары Федералды Конституция бойынша алдын ала талқылаулар кезінде Сейпель парламенттің өкілеттіктерін ішінара шектеуді, айтарлықтай кең өкілеттіктерге ие федералды президентті жақтады. Сонымен қатар, Сейпель Венадағы оңшыл топтардың дамуын қолдады, оның айғағы ретінде 1920 жылдың наурызынан бастап ол құпия «Тәртіп және құқық қауымдастығының» (Vereinigung für Ordnung und Recht) басқарма мүшесі болды. Бұл қауымдастыққа монархистер, «үлкен немістердің» өкілдері және әскери тұлғалар кірді. Олар Социал-демократтарды күшпен басып тастауды жоспарлады және Георг Эшерихтің айналасындағы Баварияның оңшыл радикалдарымен тығыз байланыста жұмыс істеді.

On 27 October 1918, during the final days of the Austro Hungarian Empire, Emperor Karl I appointed Seipel Minister of Public Works and Social Welfare in the ministry of Heinrich Lammasch, the last "imperial and royal" government of the Empire. At the beginning of November 1918, Seipel handed over his official duties to the government of Karl Renner of the Social Democratic Party of Austria. It had been appointed on 30 October 1918 by the State Council of German Austria, the executive body of the short lived Republic of German Austria. The Lammasch ministry remained formally in office at the request of the Emperor until his own withdrawal. While still an imperial minister, Seipel was involved in formulating the declaration of abdication that the Emperor signed on 11 November 1918. On the same day the Emperor dismissed the Lammasch ministry. On 16 February 1919 Seipel was elected on the Christian Social ticket to the Constituent National Assembly, the body that adopted the constitution for the First Austrian Republic, which replaced the Republic of German Austria. Seipel's parliamentary group elected him to the club presidium, one of its leadership bodies. Seipel prevented the party from splitting in 1918 over the question of the abolition of the monarchy that was advocated by the Social Democrats and the greater Germans, the name for those who wanted Austria to join the German Reich (the Weimar Republic). In March 1919 he spoke out against the two parties' annexation euphoria on the grounds that annexation of German Austria to the German Reich was generally rejected by the victorious Allies of World War I and would endanger the peace treaty. In 1920 he nevertheless broke the Christian Social Party away from the coalition with the Social Democrats and formed an alliance with the nationalist Greater German People's Party. Although Seipel supported the Austrian Republic's new parliamentary democracy, he was clearly skeptical of it. During the preliminary deliberations on the Federal Constitution in 1920 and thereafter in 1922, Seipel advocated a partial weakening of parliament in favor of a federal president endowed with significantly more extensive powers. At the same time, Seipel supported the development of militant right wing groups in Vienna, as seen above all in the fact that beginning in March 1920 he was a board member of the secret Association for Order and Law (Vereinigung für Ordnung und Recht). The group included monarchist and greater German representatives as well as military figures. It planned the forcible suppression of the Social Democrats and worked closely with the Bavarian right wing radicals around Georg Escherich.

Австрияның канцлері

Сейпел 1921-1930 жылдары Христиандық-әлеуметтік партияның (ХСП) төрағасы болды. Партиясының өтініші бойынша ол 1922 жылдың 31 мамырынан 1924 жылдың 20 қарашасына дейін Христиандық-әлеуметтік – Ұлы Германия коалициясында Австрия канцлері болды. Бірінші мерзімінде ол оңшыл әскери жасақтарға өнеркәсіптік қаражатты бөлуді жеке өзі үйлестірді. Сейпельдің басты назарында олардың әскери тиімділігі болды, ал ХСП партиясына идеологиялық жақындық екінші орында тұрды. Ол Германия Австриясының оңшыл «Фронтшылар одағына» баса назар аударды, оның басшысы антисемит Герман Хилтль болды және ол Венгрияның Хорти режимінен қаржылай көмек алып қайта қаруланды.

Адам өлтіруге әрекеті және отставка

Өз партиясының қатал сын-ескертпелерінен кейін және 1924 жылғы 1 маусымда оған жасалған қастандықтан соң, ол 1924 жылғы 8 қарашада отставкаға кетті, бірақ Христиан-социалистік депутаттар қауымдастығының төрағасы қызметін сақтап қалды. Қастандық жасауға тырысқан Карл Яворек (немесе Явурек) Сейпелді өзінің кедейлігі үшін кінәлады және Вена теміржол станциясының платформасында канцлерді жақыннан атып тастады. Яворек бес жылға қатаң еңбекке сотталды. 1924 жылы парламент сайлауына сәтті түскен Социал-демократтық партияның зейнеткер генерал кандидаты Теодор Көрнер сайлау науқаны барысында Сейпелге құрмет көрсетті. Инсбруктағы "Фольксцайтунг" газеті оның сөздерін келтірді, онда Сейпел "әр жағынан адал, еңбекқор және өзіне құрбан болатын адам" екені айтылды.

Қайта сайлану және екінші мерзім

1926 жылдан 1929 жылға дейін Сейпель қайтадан канцлер болды, әсіресе социал-демократтарға қарсы күресті. Ол Христиандық-әлеуметтік партияны (CS) Үлкен неміс халық партиясымен, Ландбундпен (Ауылдық федерация) және "Риль мен Шульц тобы" ұлттық-социалистік партиясымен біріктіріп, антимарксистік фронт ("Азаматтар блогы") құрды. 1927 жылғы Ұлттық Ассамблея сайлауында Сейпель блогы көпшілік орындарды жеңіп алғаннан кейін, австриялық демократияға қарсы негізгі көзқарас күшейді. Австриялық өнеркәсіпшілердің көмегімен канцлер Сейпель демократияға қарсы бағытталған Хаймвердің рөлін арттырып, өліміне дейін оның ең ықпалды жақтаушысы болды. Сейпельдің мәлімдемесінен кейін парламентте қызу пікірсайыс болды. Оппозиция "мәрсімсіз" деген сөзді пайдаланып, оны полицияның артық әрекеттерін сынап, полиция комиссары және бұрынғы Австрия канцлері Иоганн Шоберді кінәлады. 1928 жылы Сейпель, Төменгі Австрияның губернаторы Карл Бурешпен келісіп, Хаймвердің мүддесін қорғап, Вайнер-Нойштадт қаласындағы шеруді, сондай-ақ Винер-Нойштадт мэрі Антон Офенбоктың қарсылығына қарамастан, Республикалық қорғау лигасының шеруін мақұлдады. Канцлер ретінде Сейпель полиция және әскери күштердің үлкен контингентін көрсетуге мүкіндік алды. Шеру күндері зорлық-зомбылық оқиғалары болған жоқ. Сейпель 1929 жылдың 4 сәуірінде канцлер қызметінен кетті, бірақ 4 мамырға дейін қызметін жалғастырды, содан кейін Христиандық-әлеуметтік партиясынан Эрнст Стреерувиц басқарушы болып тағайындалды. Бірінші Республиканың бес федералдық үкіметі Сейпельдің басшылығымен құрылды.

Канцлерлік қызметтен кейінгі кезең және қазіргі бағалаулар

Сейпель Бірінші Республиканың үкімет түріне қанағаттанбады. Ол 1929 жылы федералды конституцияға енгізілген түзетуде федералды президенттің рөлін күшейтуге бағытталған күш-жігердің негізгі қозғаушы күші болды. Сейпель бұл мәселе бойынша социал-демократтармен келіссөз жүргізді және "өзін болашақ лауазым иесі деп санаған". "Нағыз демократия" деген саяси ұранмен ол жүйені "партиялық биліктің зұлымдығынан" тазартуды ұсынды: 1930 жылы Сейпель Карл Вогеннің кабинетінде қысқа мерзімге Австрияның сыртқы істер министрі болды. 1931 жылы «Кредитанштальт» банкінің банкротқа ұшырауынан кейін, ол үкіметтің бағытын қайта қолға алуға тиіс болды, бірақ коалиция құруға қабілетсіз болды. Он жылдар өткен соң, 1970-1983 жылдар аралығында социал-демократиялық федералды канцлер Бруно Крейский 1931 жылғы оқиғалар үшін өз партиясын сынады. Сейпель әлемдік экономикалық дағдарыстың ең жоғары нүктесінде социал-демократтардың жетекшісі Отто Бауэрге коалиция ұсынды. Алайда, партия басшылығы оған жауап бермеді. "Кейін қарап қарағанда, осы қиын сәтте үкіметте болу үшін келісімге жетуге көбірек ұмтылмағаным қате болды деп ойлаймын. Менің пікірімше, бұл Австрия демократиясын сақтаудың соңғы мүмкіндігі болды", - деп жазды Крейский 1986 жылы. Сейпель еврейлерді жылжымалы ірі капиталды және "саудагерлік ойлаудың белгілі бір түрін" білдіретін топ ретінде қарастырды, бұл халықты олардың экономикалық өмір сүруіне қауіп төндірді. Сейпель Австрияның "еврейлердің экономикалық, мәдени және саяси үстемдігіне ұшырау қаупі" бар екенін айтты. Ол «еврей мәселесін» шешудің бір жолы ретінде еврейлерді ұлттық азшылық ретінде мойындауды ұсынды. Сейпельдің саясаты бастапқыда Австрияның өзін-өзі қамтамасыз етуіне сеніммен сипатталғанмен, кейіннен ол Германия империясы болмаса Австрия саясатының мәні жоқ деген тұжырымға келді.

Өлім

Сейпель туберкулезден және оған жасалған қастандық әрекетінің салдарынан қант диабетімен де ауырады. 1930 жылдың желтоқсанында ол емделу үшін Мераноға барды, онда Рим папасы XI Пийден жеделхат алды, ол оның "өте пайдалы қызметіне қайта оралуы" үшін тез сауығып кетуін тіледі. 1932 жылы ол Төменгі Австриядағы Винервальд санаторийінде қайтыс болды. Отто Бауэр «Жұмысшы газетінде» (Arbeiter Zeitung) оған некролог жазды, онда Сейпельдің «шынайы ішкі сеніміне» куәлік берді.

Еске алу рәсімі

Сейпельді социал-демократтар реакцияның және клерикализм мен капитализм одағының символы ретінде қарағандықтан, мақала партияның қатардағы мүшелері тарапынан түсінбеушілікпен қабылданды. Бауэр тағы бір мақаласында «эмоционалды социалистер мен оқытылған марксистердің» арасындағы айырмашылықты көрсетуге мәжбүр болды. Сезімтал социалист капиталисті және капиталистік әлемнің өкілдерін жек көреді, ал марксист өзінің қарсыластарын жау әлеуметтік жүйенің өнімдері ретінде түсінеді. Сейпель «біз үшін, дәл біз марксистер болғандықтан, ол бізбен күрескендіктен және біз онымен күрескендіктен, жаман адам емес, бірақ ол өзінің қатысқан қоғамдық жағдайларының өнімі, одан субъективті түрде жоғары көтерілгеніне қарамастан». Корпоративтік, австрофашистік Австрия Федерациясы (1934–1938 жж.) Сейпельді режимнің негізін қалаушы деп есептейді. Сейпельдің соңғы тыныс алатын орны ретінде Венаның жұмысшылар ауданындағы Рудольфсхайм-Фюнфхауста, Сейпельдің туған жерінен алты блок қашықтықта, әйелдер мен жұмысшылар құқықтарын қорғаушы Хилдегард Бурянның бастамасымен және канцлер Энгельберт Доллфусс қолдауымен Мәсіх Патша шіркеуі салынды. Сейпельдің табыты 1934 жылдың күзінде шіркеудің криптасына жерленді. Ол екі ай бұрын нацистердің қолынан қаза тапқан еді. Оның орнын басушы Курт Шушниг Доллфусты сол жерге жерлеуді тапсырды; режим шіркеуді «Сейпель-Доллфус еске алу шіркеуі» деп атады. 1938 жылы нацистік Германияның Австрияны басып алуынан кейін, 1939 жылы екі табыт та қайта жерленді: Сейпельдің табыты Венаның Орталық зиратындағы құрметті қабірге көшірілді. Қабір президенттік криптің жанында, Санкт-Карл Борромео зират шіркеуінің алдында орналасқан, содан кейін Христиан-әлеуметтік партияның негізін қалаушының құрметіне «Др. Карл Люгер еске алу шіркеуі» деп аталды. Доллфусс Венадағы Хиецинг зиратында жерленді. 1934 жылдың 27 сәуірінде диктаторлық қала әкімшілігі 12 қараша сақинасын, Венаның Республиканың құрылуын еске алу үшін Рингштрассе бөлігін, Парламент ғимаратының алдындағы бөлігінде доктор Игнац Сейпель сақинасы деп атады. 1940 жылы ол нацистік гауляйтер Йозеф Бюркельдің есімімен аталды; 1945 жылдың 27 сәуірінде ол қайтадан Сейпель сақинасы болды, ал 1956 жылдың 8 шілдесінде оған қазіргі атауы – доктор Карл Реннер сақинасы берілді.

Since Seipel was regarded by the Social Democrats as the epitome of reaction and of the alliance between clericalism and capitalism, the article was received with incomprehension by the party base. Bauer felt compelled to point out in another article the difference between "emotional socialists and trained Marxists". While the sentimental socialist hates the capitalist and the spokesmen of the capitalist world, the Marxist understands his opponents as creatures of a hostile social order. Seipel "is to us, precisely because we are Marxists, because he fought us and we fought him, not a villain, but the 'creature of conditions of which he remains socially, however much he may subjectively rise above them'." The corporatist, Austro fascist Federal State of Austria (1934–1938) considered Seipel to be the founding father of the regime. As Seipel's final resting place, the Christ the King Church was built in Vienna's working class district of Rudolfsheim Fünfhaus, six blocks from Seipel's birthplace, on the initiative of the women's and workers' rights activist Hildegard Burjan and supported by Chancellor Engelbert Dollfuß. Seipel's coffin was interred in the crypt of the church in the fall of 1934. Dollfuß had been assassinated by a Nazi two months earlier. His successor Kurt Schuschnigg had Dollfuß buried there; the regime named the church the "Seipel Dollfuß Memorial Church". After the 1938 annexation of Austria by Nazi Germany, it had both coffins reburied in 1939: Seipel's coffin was moved to a grave of honor at the Vienna Central Cemetery. The grave is located directly next to the presidential crypt in front of the St. Charles Borromeo Cemetery Church, then called the "Dr. Karl Lueger Memorial Church" after the founder of the Christian Social Party. Dollfuß was buried in the Hietzing cemetery in Vienna. On 27 April 1934 the dictatorial city administration renamed the Ring of November 12, a part of Vienna's Ringstrasse commemorating the founding of the Republic, to the Dr. Ignaz Seipel Ring in the section in front of the Parliament building. In 1940 it was renamed after the Nazi Gauleiter Josef Bürckel; on 27 April 1945 it became Seipel Ring again and on 8 July 1956 it was given its present name, Dr. Karl Renner Ring.

Өнер саласында

1922 жылы Хьюго Беттауэрдің «Яһудилерсіз қала» романында елден барлық яһудилерді қуған христиан-социалистік канцлер доктор Карл Швертфегер кейіпкері Сейпель үлгісінде жасалған. Ханс Карл Бреслауэрдің 1924 жылы түсірілген осы аттас фильмі Беттауэрдің кітабы негізінде түсірілген.