Кіріспе
Дауыс беру пункттерінен шыққан сайлаушылар арасында жүргізілген сауалнама – бұл сайлаушылар дауыс беріп шыққаннан кейін дереу жүргізілетін сауалнама. Нақты сайлаушылар дауыс бермес бұрын жүргізілетін ұқсас сауалнамаға кіреберіс сауалнамасы дейді. Сауалнама жүргізушілер – әдетте газеттер мен телерадиокомпаниялар үшін жұмыс істейтін жеке компаниялар – сайлаудың нәтижесін ертерек білу үшін экзит-полл жүргізеді, себебі көптеген сайлауларда нақты нәтижелерді санауға бірнеше сағат уақыт қажет болуы мүмкін.
polling by media
An election exit poll is a poll of voters taken immediately after they have exited the polling stations. A similar poll conducted before actual voters have voted is called an entrance poll. Pollsters – usually private companies working for newspapers or broadcasters – conduct exit polls to gain an early indication as to how an election has turned out, as in many elections the actual result may take many hours to count.
Тарих
Экзит-полл әдісін кім ойлап тапқаны туралы әртүрлі пікірлер бар. Голландиялық социолог және бұрынғы саясаткер Марсель ван Дам, 1967 жылдың 15 ақпанында Голландиядағы заң шығарушы сайлауларда оны алғаш рет қолданған адаммын деп мәлімдейді. Басқа дереккөздер американдық сауалнама жасаушы Уоррен Митофскийдің алғашқы экзит-полл жасаған екенін көрсетеді. Ол CBS News үшін сол жылдың қараша айында Кентукки штатының губернатор сайлауы үшін экзит-полл әдістемесін жасады. Дегенмен, алғашқы экзит-полл туралы айтулар 1940 жылдарға дейін жетеді, сол кезде мұндай сауалнама Колорадо штатының Денвер қаласында өткізілген.
Мақсаты
Сонымен қатар, сайлаушылардың демографиялық мәліметтерін жинап, олар неге осылай дауыс бергенін білу үшін экзит-полл қолданылады. Нақты дауыстар анонимді берілгендіктен, осы ақпаратты жинаудың жалғыз жолы – сауалнама жүргізу. Экзит-полл тарихи түрде және бүкіл әлем бойынша сайлаудағы бұрмалаушылық деңгейін тексеру және оның шамамен көрсеткіші ретінде пайдаланылып келген. Мұның мысалдары ретінде 2004 жылғы Венесуэладағы референдум мен 2004 жылғы Украина президенттік сайлауын атауға болады. Олар сайлау нәтижесі бойынша халықтың сенімін иелену үшін, сондай-ақ нақты саяси науқанның табысқа жеткені немесе жетпегеніне көз жеткізу үшін қолданылады.
Әдістер
Дауыстардың таралуы әр түрлі сайлау учаскелерінде тең емес, сонымен қатар күнің әртүрлі уақытында өзгеріп тұрады. Осының салдарынан, бір ғана экзит-полл жалпы ұлттық дауыс беру туралы толыққанды картина бере алмайды. Кейбір экзит-полл сауалнамалары дауыс беруге қатысу және дауыс өзгерісін есептейді. Сауалнама жүргізушілер әр сайлауда бірдей сайлау учаскелеріне бірдей уақытта оралып, нәтижелерді бұрынғы экзит-поллдармен салыстыра отырып, сол сайлау округінде дауыстардың қалай өзгергенін анықтай алады. Бұл өзгеріс басқа ұқсас округтерге де қолданылады, соның арқасында ұлттық дауыс беру үрдістерінің өзгеруін бағалауға болады. Сайлау учаскелері қоғамның барлық топтарын қамту үшін және мүмкіндігінше, шешуші маңызға ие шеткі округтерді қамтуға тырысады. Деректер кесте, график немесе жазбаша түсіндіру түрінде үш жолдың бірімен ұсынылады. АҚШ-тағы экзит-полл сауалнамаларын Edison Research компаниясы медиа ұйымдарының Ұлттық сайлау пулы үшін ұзақ жылдардан бері жүргізіп келеді, сайлаушылардан сайлау учаскесінен шығар кезде сұрақ қойып, үлгі алады. Сауалнама жүргізушілер сайлаушылар құрамы кеңірек аймақты көрсететін учаскелерді таңдайды. Бұл сайлаушылар әдеттегідей болмауы мүмкін. Мысалы, аралас учаскедегі аз ұлт өкілдерінің дауыс беру үрдісі, басым көпшілігі аз ұлт өкілдерінен тұратын учаскедегі сайлаушылардың дауыс беруінен өзгеше болуы мүмкін. Associated Press 2018 жылдан бері телефон арқылы сауалнама жүргізеді, оны учаскелер бойынша топтастырудың қажеті жоқ. Олар сайлаушылардың кездейсоқ үлгісіне қоңырау шалып, пошта арқылы жіберілген бюллетеньдерді, мерзімінен бұрынғы дауыс беруді және сайлау күні дауыс беруді қамтиды. Экзит-полл сауалнамалары өзгерісті салыстыру үшін бастапқы деректерді қажет ететіндіктен, Шотландияның тәуелсіздігі жөніндегі референдумы немесе Ұлыбританияның Еуроодаққа мүшелігі жөніндегі референдумы сияқты бір реттік дауыс беруде олардың сенімділігі төмен. Дегенмен, пошта арқылы берілген дауыстар (жалпы дауыс берудің шамамен 12% құрады) оның қарсыласы Александр Ван дер Белленнің пайдасына болды және нәтижесінде Ван дер Беллен жеңіске жетті. Бұл АҚШ-тағы "көк өзгеріс" деп аталатын құбылыстың АҚШ-тан тыс мысалы ретінде қарастырылуы мүмкін.
Сайлау шығыс сауалнамасын жүргізетін ұйымдар
АҚШ-та Ұлттық сайлау пулы (NEP) бірлескен сайлау шығу сауалына (экзит-полл) жүргізеді. 2018 жылғы мәліметтер бойынша NEP мүшелері – ABC, CBS, CNN және NBC (бұрын AP және Fox News та кірген). 2004 жылдан бері бұл сауалнаманы NEP үшін Edison Media Research жүргізіп келеді. Эдисон ықтималдық негізде үлгі алу әдісін қолданады. 2020 жылы сайлау күні бүкіл ел бойынша 115 сайлау учаскесінде кездейсоқ үлгімен таңдалған 7,774 сайлаушымен жеке сұхбаттар өткізілді. Сонымен қатар, ерте және пошта арқылы дауыс бергендермен 4,919 телефон арқылы сұхбат жүргізілді. АҚШ-та шығу сауалының (экзит-полл) деректерін жариялау бақыланады. 2012 жылғы сайлауда деректердің жариялануын шектеу үшін қажетті шаралар қолданылды. Мысырда 2014 жылы Мысыр қоғамдық пікірді зерттеу орталығы (baseera) екі шығу сауалына (экзит-полл) жүргізді: конституциялық референдум және президент сайлауы. Оңтүстік Кореяда KBS, SBS және MBC телеарналары ел президентін анықтау үшін бірлескен шығу сауалына (экзит-полл) жүргізді. Үндістанда Times Group, CVoter, India Today сияқты жеке жаңалықтар тарату арналары мен газет агенттіктері шығу сауалына (экзит-полл) жүргізеді. Әлемдегі ең ірі демократиялық ел болғандықтан, Үндістанда көптеген агенттіктер сайлау нәтижесін шамамен болжау үшін шығу сауалына (экзит-полл) жүргізеді.
Сын-пікірлер мен даулар
Кейбір жағдайларда, әсіресе АҚШ-та, шығу сауалнамаларының нәтижелері пайда болған және/немесе барлық дауыс беру орындары жабылмастан бұрын жеңімпаздарды болжауға негіз болған кезде, шығу сауалнамаларына кеңінен сын айтылды. Мемлекеттер шығу сауалнамаларын шектеуге тырысты, бірақ бұл сәтті болмады, алайда олар Бірінші түзетумен қорғалады. 1980 жылғы АҚШ президенттік сайлауында NBC телеарнасы 20 000 дауыс берушінің пікірін ескере отырып, кешкі сағат 20:15-те Рональд Рейганның жеңісін болжады. Бұл уақыт солтүстік-шығыс жағалауда сағат 17:15 болды, ал дауыс беру орындары әлі ашық еді. Нәтижелерді естігеннен кейін дауыс берушілер келмей қалды деген болжамдар айтылды. Осыдан кейін телеарналар барлық дауыс беру орындары жабылмастан бір штаттың жеңімпазын жарияламау саясатын өз еркімен қабылдады. 2000 жылғы АҚШ президенттік сайлауында БАҚ Флорида штатындағы шығу сауалнамаларының нәтижелерін дауыс беру орындары жабылар алдында жариялады деген күдік туды, себебі штаттың батыс бөлігі негізгі бөлігінен бір сағат қалып қойды. Экономист Джон Лотт жүргізген зерттеуде Panhandle аймағындағы дауыс беруге қатысудың бұрынғы сайлаулармен салыстырғанда «көзге түсетін» төмендеуі байқалды және желілердің Флорида штатында демократ Ал Гордың жеңісін ерте жариялауы басқа штаттардағы республикашылдардың қатысуын төмендеткен болуы мүмкін. Ұлыбритания, Италия, Франция, Германия, Үндістан және Сингапур сияқты кейбір елдер барлық дауыс беру орындары жабылмастан шығу сауалнамаларының нәтижелерін жариялауды қылмыстық құқық бұзушылық деп жариялады. Кейбір жағдайларда, шығу сауалнамаларымен байланысты мәселелер сауалнама топтарын деректерді біріктіруге итермеледі, нәтижелердің дәлдігін арттыруды үміттенеді. Бұл 2005 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау кезінде сәтті болды, онда BBC және ITV өз деректерін біріктіріп, шығу сауалнамасында Лейбористер партиясына 66 орынды берді, бұл нақты көрсеткіш болды. Бұл әдіс 2007 жылғы Австралиядағы федералды сайлауда да сәтті болды, онда Sky News, Channel 7 және Auspoll серіктестігі екі партиялық жүйе бойынша еңбекшілер партиясына 53 пайыздық жеңіс сыйлады, бұл биліктегі коалициядан жоғары көрсеткіш еді. 2014 жылғы Үндістанның жалпы сайлауы кезінде Сайлау комиссиясы БАҚ-қа дауыс санағанға дейін шығу сауалнамаларының нәтижелерін көрсетуге тыйым салған кезде үлкен дау туды. Бұған БАҚ-тың күшті наразылығы ілесіп, Сайлау комиссиясы өз шешімін кері қайтарып, 12 мамыр күні сағат 18:30-да соңғы дауыс берілгеннен кейін шығу сауалнамаларын көрсетуге рұқсат берді. Осыдан бері Үндістанда дауыс беру орындары ашық тұрғанда шығу сауалнамаларына тыйым салынды, тек дауыс беруден кейінгі сауалнамаларға ғана рұқсат етіледі.