Кіріспе
Жаңа туған баланы күтіп-бағу үшін берілетін демалыс
Ата-аналар демалысы немесе отбасылық демалыс – бұл дерлік барлық елде жұмыскерге берілетін мүмкіндік. "Ата-аналар демалысы" термині аналық, әкелік және бала асырап алу демалысын қамтуы мүмкін; немесе "аналық демалыс" және "әкелік демалыс" терминдері бөлек отбасылық демалысты сипаттау үшін қолданылуы мүмкін, ол кез келген ата-анаға кішкентай балаларға күтім жасауға беріледі. Кейбір елдер мен заңнамалық аумақтарда "отбасылық демалыс" науқас отбасы мүшелеріне күтім жасау үшін берілетін демалысты да қамтиды. Көбінесе ең төменгі деңгейдегі жәрдемақы мен талаптар заңмен белгіленеді. Ата-анаға немесе отбасыға арналған ақысыз демалыс, егер жұмыс беруші жұмыскердің жұмысын демалыс кезеңінде сақтап тұруға міндетті болса, беріледі. Ақылы ата-аналар немесе отбасылық демалыс балаға немесе тәуелді отбасы мүшесіне күтім жасау немесе олардың әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін жұмыстан ақы төленетін уақытты ұсынады. Қаржыландырудың ең көп таралған үш моделі: мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру/әлеуметтік қамсыздандыру (жұмыскерлер, жұмыс берушілер немесе жалпы салық төлеушілер белгілі бір мемлекеттік қорға жарна салады), жұмыс берушінің жауапкершілігі (жұмыс беруші қызметкерге демалыс мерзімі үшін жалақы төлеуі керек) және әлеуметтік қамсыздандыру мен жұмыс берушінің жауапкершілігін біріктіретін аралас саясат. Ата-аналар демалысы көп жылдар бойы заңмен немесе мемлекеттік бағдарламамен әлдебір түрінде қолжетімді болды. 2014 жылы Халықаралық еңбек ұйымы 185 ел мен аумақтағы ата-аналар демалысы саясатын қарастырып, Папуа-Жаңа Гвинеядан басқа барлық елдерде ата-аналар демалысының қандай да бір түрін міндеттейтін заңдар бар екенін анықтады. Тағы бір зерттеуде 186 елдің ішінде 96%-ы аналарға демалыс кезінде жалақы төлейтіні, ал әкелерге осындай мүмкіндікті тек 44%-ы ғана ұсынатыны анықталды. Маршалл аралдары, Микронезия, Науру, Палау, Папуа-Жаңа Гвинея, Тонга және АҚШ – БҰҰ-ның жеті елінің ішінде жұмыс берушілерден жаңа ата-аналарға ақы төленетін демалыс беруді талап етпейтін елдер. Жеке жұмыс берушілер кейде заңмен белгіленген мерзімнен тыс немесе оған қосымша ақылы және ақысыз ата-аналар демалысын ұсынады. Зерттеулер ақылы ата-аналар демалысын балалардың денсаулығының жақсаруымен байланыстырды.
Қуаттылық әдісі
Амартия Сен мен Марта Нуссбаум мүмкіндіктер әдісі деп аталатын саяси модельді әзірледі, онда елдің әл-ауқатын экономикалық бағалауға ЖІӨ-ден басқа негізгі бостандықтар мен мүмкіндіктер де кіреді. Нуссбаум лайықты қоғамның ең төменгі талабы ретінде 11 орталық қабілетті ұсынды. Нуссбаумның моделі бойынша, мемлекеттер адамдарға әрбір орталық қабілеттің ең төменгі деңгейіне жету мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін ресурстар мен бостандықтарды ұсынуы керек. Жалпыға бірдей, ақылы ата-аналық демалыс – мемлекеттер ұсына алатын ресурстардың бір мысалы, бұл адамдарға жұмыс істеп, сонымен қатар отбасы құруға мүмкіндік береді; мысалы, 10-қабілеті бойынша (өз өмірін басқару), мемлекеттің барлық адамдарға "басқалармен тең құқықтар негізінде жұмыс іздеу құқығын" қамтамасыз етуге жауапкершілігі бар. Ата-аналық демалыс екі жұмыс істейтін отбасыларға қолдау көрсету арқылы үй шаруашылығының табысын да арттырады. Ақылы демалыс бала тууға ынталандырады, бұл болашақ еңбек күшіне әсер етеді. Сондықтан, ақылы ата-аналық демалыс, ақысыз демалысқа қарағанда, балалардың әл-ауқатына зиян келтіреді деп саналады, себебі қартайып бара жатқан еңбек күшіне немесе туыс алмасу деңгейі төмен елдерде балалар ата-аналарының балаға деген құштарлығынан және оның қажеттіліктерін қанағаттандыра алатынынан емес, ата-аналарын күту үшін дүниеге келеді. Кейбір адамдар балаларды қоғамдағы барлық ересек ұрпақты (тек ата-аналарын ғана емес) қолдауға жауапты деп санайды; олардың табысы балалардың өздерінің қарттық жасына жинақталмайды, ал бұрынғы ұрпақтардың әлеуметтік қамсыздандыру мен зейнетақыға деген сұранысына жұмсалады, олар үшін жеткілікті жинақталмаған.
Статистикалық кемсітушілік
Еңбек нарығының неоклассикалық моделі, егер бала тудыру жасындағы әйелдерді жұмысқа алу құнының артуы күтілсе (жұмыс беруші аналық демалыс төлемдерін міндетті түрде жасауға тиіс болса немесе әйел мемлекеттік демалыс кезінде жұмыстан қашықтаса), еңбек нарығындағы әйелдерге деген "сұраныс" төмендейді деп болжайды. Гендерлік дискриминация заңсыз болғанымен, тиісті шаралар қолданылмаса, неоклассикалық модель бала тудыру жасындағы әйелдерді жұмысқа алудағы "статистикалық дискриминацияны" күтеді. Бұған қарсы тұру үшін кейбір елдер еңбек нарығындағы қаржылық жүктемені тең бөлу мақсатында әкелер демалысының мерзімін ұзарту саясатын енгізді.
Кәсіптік жыныстық бөліну
Егер әйелдер ұзақ мерзімді декретке шықса, неоклассикалық модель олардың өмір бойындағы табысы мен мансаптық өсу мүмкіндіктерінің еркектерге немесе баласы жоқ әріптестеріне қарағанда төмен болатынын болжайды – "ана болудың салдары". Әйелдер "отбасыға ыңғайлы" (яғни, кең ауқымды декреттік саясаты бар) жұмыс салаларын іздеуі мүмкін, бұл кәсіби жыныстық сегрегацияға әкелуі мүмкін. Нильсен, Симонсен және Вернер Даниядағы әйелдер үшін "отбасыға ыңғайлы" және "отбасыға ыңғайсыз" секторлардағы әртүрлі нәтижелерді зерттейді.
"Әкелер квотасын" сынға алу
Әкелік квота – кейбір елдерде немесе компанияларда әкеге тиесілі демалыстың немесе басқа да отбасылық демалыстың бір бөлігін резервтеу саясаты. Егер әке бұл резервтелген демалыс уақытын пайдаланбаса, отбасы осы демалыс кезеңін жоғалтады – яғни, ол анаға берілмейді. Әлемнің көптеген аймақтарында әйелдердің ресми еңбек нарығына қатысу деңгейі жоғары болғандықтан, әлеуметтанушылар мен саясаткерлер арасында серіктестер арасындағы еңбекті тең бөлуді қолдауға қызығушылық артып келеді. Кейбір сыншылар мұндай саясаттың негізделгендігіне күмән келтіріп, оның «әсерлері белгісіз әлеуметтік тәжірибе» екеніне алаңдайды. Дегенмен, басқа зерттеулер әкелік демалысы әке мен бала арасындағы байланысты жақсартатынын және аналық демалыстан кейін әйелдердің жалақыдағы айырмашылықты азайтуға көмектесетінін көрсеткен. Басқа психологиялық тұжырымдар дәлелдерді жинақтап, бала дамуындағы әкенің рөлі ананың рөліне өте ұқсас екенін көрсетеді, бұл әкелердің бала күтіміне көбірек қатысуының күтпеген салдары болуы мүмкін деген алаңдаушылықты сейілтеді. Сыншылар көбінесе әкелік демалыстың идеясына емес, әкелік квота саясатының осы уақытты анаға беруге мүмкіндік бермейтініне қарсы. Олар квотаның аналарға зиян келтіретінін, оларды қажетті демалыстан айыратынын, биологиялық шындықты елеусіз қалдыратынын және аналарға қатысты кемсітудің мысалы екенін айтады. Еуропалық Одақта берілмейтін ата-аналық демалыс мәселесі әлі де даулы болып тұр. Ол алғаш рет 2010 жылғы Ата-аналық демалыс директивасымен енгізілді, ол ең төменгі төрт айлық ата-аналық демалыстың кем дегенде бір айы берілмейтін болуын талап етті; бұл берілмейтін кезең 2019 жылғы Жұмыс және жеке өмірдің теңгерімі туралы директивамен екі айға дейін ұзартылды, мүше мемлекеттер оны 2022 жылдың 2 тамызына дейін қабылдауы тиіс. Бастапқыда Жұмыс және жеке өмірдің теңгерімі туралы директива бойынша жоспарда берілмейтін кезеңді төрт айға дейін ұзарту көзделген еді, бірақ мүше мемлекеттер арасында келісімге қол жеткізе алмағандықтан, екі айлық компромисске келісім жасалды. (ескерту: бұл ата-аналық демалыс деп аталатын демалыс түріне қатысты, ЕО құқығында аналық демалыс, әкелік демалыс, ата-аналық демалыс және күтім демалысы сияқты әртүрлі демалыс түрлері бар, олар әртүрлі реттеледі). Толығырақ ақпарат алу үшін «Әкелік демалыс және оның әсері» деген бетке қараңыз.
Елдер арасындағы салыстыру
Жұмыскерлерге ата-аналарға берілетін жәрдемақылар бойынша елдерді салыстыруға жиі тырысады, бірақ мұндай салыстыру жасау өте қиын, себебі демалыс түрлерінің күрделілігі және «аналық демалыс», «әкелік демалыс», «бала туар алдындағы демалыс», «бала туғаннан кейінгі демалыс», «ата-аналық демалыс», «отбасылық демалыс» және «үйде күтім демалысы» сияқты терминдер әртүрлі елдерде әртүрлі мағына береді. Көбінесе мұндай терминдер дұрыс қолданылмайды. Халықаралық рейтингтерде жиі кездесетін аналық демалыстың ұзақтығын салыстыру белгілі бір елдегі отбасының жағдайы туралы көп мәлімет бермейді. Мысалы, бір елде аналық демалыс ұзақ болуы мүмкін, бірақ ата-аналық немесе отбасылық демалыс қысқа (немесе мүлдем болмауы) мүмкін, немесе керісінше. Еуропалық Одақта әр елдің өз саясаты бар, олар бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді, бірақ барлық ЕО мүше елдері жүкті әйелдерге қатысты директива және жұмыс пен жеке өмірді теңгерту директивасының ең төменгі талаптарын орындауы тиіс. Кейде декреттік демалысты есептеу және басқа демалыстардан ажырату кезінде қателіктер болады, әсіресе «декреттік демалыс» терминінің заңдық тұрғыдан нақты анықтамасы жоқ елдерде, онда бұл термин анаға белгіленген квота бойынша берілетін ата-аналық демалыстың ең төменгі немесе ең жоғары мерзімін бейресми түрде білдіру үшін қолданылады. Кейбір елдердің жәрдемақылары жасанды түрде жомарт немесе одан да аз деп көрсетілуі мүмкін. Швеция кейде халықаралық статистикада 480 күндік «аналық демалысқа» ие ел ретінде көрсетіледі, бірақ бұл күндерге ата-аналық демалыс та кіреді. Сондықтан Швеция жиі ұзақ демалыс беретін ел ретінде аталады, бірақ аналық және басқа демалыстардың ұзақтығын ескергенде, бала 3 жасқа толғанға дейін демалысқа шыға алатын бірнеше ел бар.
Теңдестер әсері
Зерттеулер көрсеткендей, ата-аналар арасындағы бала күтіміне байланысты демалыстың ұзақтығына әріптестерінің мінез-құлқы әсер етеді. Мысалы, егер анасы әріптесінің ұзақ демалысқа шыққанын байқаса, оның өзінің де демалысын ұзарту ықтималдығы артады. Welteke and Worhlich (2019) Әріптестермен қатар, болашақ әкелердің 15 пайызы ағасы да бағдарламаны пайдаланса, әкелік демалысты пайдалануға бейімдірек. Ата-ананың бала күту демалысының ұзақтығына құрбы-құрдастарының әсер етуіне қатысты түрлі пікірлер бар. Бірінші гипотеза аналардың бұрын білмеген ата-аналық демалыс бағдарламалары туралы әріптестерінен білуімен байланысты. Бұл хабардарлықтың артуы аналардың бала күтіміне байланысты демалысты ұзаққа созуына әкелуі мүмкін. Тағы бір гипотезаға сәйкес, әріптестер жүктілік демалысын ұзартқанда, жұмыс орнындағы әлеуметтік нормалар өзгереді. Сонымен қатар, әкелердің табысы ата-аналық демалысты пайдалануына да әсер етеді. Аз табыслы әкелер ата-аналық демалысты сирек пайдаланады, ал пайдаланса, жоғары табыслы әкелерге қарағанда оның ұзақтығы қысқа болады. Швециядағы зерттеулер шетелдік әкелердің швед әкелеріне қарағанда ата-аналық демалысқа аз қатысатынын көрсетті. Белгияда аналардың 26,37 пайызы ата-аналық демалысқа құқылы емес. Бұл елдің ата-аналық демалыс бағдарламасындағы жұмысқа қатысты талаптарға байланысты (бірақ жұмыссыз әйелдер босану демалысын алады). Жұмыспен қамтуға негізделген өлшемдерді пайдалану арқылы ғалымдар бұл қазіргі уақытта жұмыссыз аналардың жұмыс іздеуге және балаларына күтім жасауға көбірек уақыт бөлу мүмкіндігіне кедергі келтіретінін атап өтті. Жұмыспен қамту талаптарының тағы бір шектеуі – кейбір елдерде жеке кәсіпкерлерге белгілі бір ата-аналық жәрдемақылар берілмейді. Сонымен қатар, жұмыскердің ата-аналық демалысқа құқығы бар болуы үшін белгілі бір сағаттарды жұмыс істеуі керек. Осы факторлардың барлығы босанған аналардың ата-аналық күтімге қол жеткізуін шектейді. Бұл талаптарға ең көп ұшырайтындар көбінесе жас, жалғыз, білімі төмен немесе мигранттардан шыққан ата-аналар. Белгияда туған әйелдердің ата-аналық бағдарламаларды пайдалану деңгейі жоғары (52%), ал Түркия мен Мароккодан келген бірінші буын белгиялық азаматтардың пайдалану деңгейі салыстырмалы түрде төмен (34%). Пайдалану деңгейіндегі айырмашылықты ата-аналық демалыстың икемділігі, жұмыс орнының мәдениеті, ақылы демалысқа қатысты мәдени көзқарастар, бағдарлама туралы хабардар болмау және ақылы демалысты пайдалануға әсер ететін басқа да нормативтік факторлар сияқты факторлармен түсіндіруге болады. Evertsson and Boye (2018) Бір жынысты ерлер жұптары үшін төрт ел әртүрлі жынысты жұптармен бірдей ұзақтықтағы ата-аналық демалыс беруде. Сондықтан, 29 ЭЫДҰ елі ата-аналық демалыс мерзімін қысқартты және бір жынысты ерлер ата-аналары үшін аз жәрдемақылар берді. Сонымен қатар, Түркия мен Израиль сияқты кейбір елдерде болашақ әкелерге ата-аналық демалыс немесе ақылы демалыс берілмейді.
For same sex male couples, four countries provided the same duration of parental leave as different sex couples. Therefore, twenty nine OECD countries provided a shorter period of parental leave and fewer benefits for same sex male parents. In addition, some countries, such as Turkey and Israel, provided no parental leave benefits or paid leave for the expectant male parents.
Халықаралық ең төменгі стандарттар
2000 жылғы Аналардың қорғалуы жөніндегі конвенция кем дегенде 14 апталық декреттік демалыс беруді талап етеді. Еуропалық Одақтағы Жүкті әйелдерге қатысты директива да кем дегенде 14 апталық декреттік демалыс беруді талап етеді; ал Жұмыс және жеке өмірді теңгерту директивасы кем дегенде 10 күндік әкелік демалыс, сондай-ақ кем дегенде 4 айлық ата-аналық демалыс беруді талап етеді, оның 2 айы басқаға берілмейді.
Әсерлер
Әдетте, ата-аналық демалыстың салдары – жүктілікке дейінгі және жүктіліктен кейінгі күтімнің жақсаруы, соның ішінде нәресте өлімінің төмендеуі. Еңбек нарығындағы ата-аналық демалыстың әсері жұмыспен қамтудың артуын, жалақыдағы өзгерістерді және қызметкерлердің жұмысқа оралу қарқынындағы ауытқуларды қамтиды. Демалыс туралы заңнама туылу көрсеткіштеріне де әсер етеді.
Еңбек нарығында
Германияда жүргізілген зерттеуде қызметкердің әрбір жылдық ата-ана демалысы жалақысын 18 пайызға төмендеткені анықталды. Ата-ана демалысы жұмыс орнының тұрақтылығын арттыруы мүмкін.
Аналық демалыс және оның әсерлері
АҚШ-та 1993 жылғы Отбасы және медициналық демалыс туралы заң (FMLA) ақысыз ата-аналық демалыс алуға мүмкіндік берсе де, ата-аналар көбінесе осы мүмкіндікті толыққанды пайдаланбайды, себебі ол қолжетімсіз. Осының салдарынан кейбір зерттеулер FMLA жаңа ата-аналардың демалысқа шығу мерзіміне шектеулі ғана әсер ететінін көрсетеді. Бала туғаннан кейінгі алғашқы жылы бала күтіміне (оның сапасына қарай) отбасыларға шамамен 11 000 доллар шығын болады. АҚШ-та бір жасқа дейінгі баласы бар аналардың жартысынан астамы жұмыс істейді. Ата-аналық демалысқа қатысты заңнама әйелдердің жаңа жұмыс іздеудің орнына бұрынғы жұмысына оралу ықтималдығын арттыратынына қатысты деректер бар. Бұл көрсеткіш 10%-дан 17%-ға дейін өсуі мүмкін. Сонымен қатар, жаңа жұмыс іздеп тапқан әйелдердің саны 6%-дан 11%-ға дейін азаяды. Осылайша, мұндай заңнамалар бала туғаннан кейін жұмысқа оралатын әйелдердің санын шамамен 3%-4%-ға арттырады. Бұған қоса, ата-аналық демалыс саясаты әйелдерге жұмысқа қайта оралғанға дейін үйде ұзақ уақыт болуға мүмкіндік береді, себебі бала туғаннан кейінгі екінші айда бұрынғы жұмысына оралу ықтималдығы төмендеп, үшінші айда күрт өседі. Осы заңнама әйелдердің демалысқа шығу шешіміне айтарлықтай әсер етпесе де, әйелдердің демалыста өткізетін уақытын ұзартуға көмектеседі.
Әкелік демалысы және оның әсерлері
"Әкелік демалысы" термині жаңа туған баласымен уақыт өткізуге әкелерге мүмкіндік беру үшін оларға арнайы берілетін демалысты білдіреді. Ата-аналық демалысқа көбінесе әкелер де жіберіле бастағанымен, аналар кепілдік берілген ата-аналық демалыстың көп бөлігін әлі де алып жүр. Германияда, ата-аналардың екеуіне де демалыс құқығы болғанымен, әкелерді әкелік демалысқа шығуға ынталандыру үшін қаржылық стимулдардың өзі жеткіліксіз болды. Бұл әлемдік масштабта сирек кездесетін жағдай, бірақ кейбір елдер ақылы демалыстың бір бөлігін әкеге резервтейді, яғни оны анаға беруге болмайды және ол пайдаланбаса, ол күшін жояды. Әкелік демалысты пайдалануды белсенді түрде ынталандырған алғашқы елдердің қатарында скандинавиялық елдер тұр, 1974 жылы Швеция ата-аналық демалысты гендерлік бейтарап етуді бастады, ал одан кейін Исландия, Дания, Норвегия және Финляндия осы қадамды жасады. Бұл елдерде әкелік демалысқа қатысты бірыңғай түсінік жоқ, әрқайсысы әртүрлі талаптар, пропорциялар мен мерзімдерді белгілейді, бірақ олар әлемдегі ең жомарт елдердің қатарында саналады. 1993 жылы Норвегия "аналық жазаны" жеңу мақсатында әкелік демалыс саясатын, "әкелер квотасын" енгізді, ал 1995 жылы Швеция осы үрдісті қолдады. Бұл ата-аналық демалыстың белгілі бір күндерін тек әке ғана пайдалана алады дегенді білдіреді, әйтпесе олар жоғалады. Ата-аналық демалысқа әкелік квота кіретін елдерде оның әкелердің қатысуын арттыруға, отбасыдағы гендерлік рөлдерге қарсы тұруға және еңбектің тең бөлінуін ынталандыруға айқын әсері болды. Бұл өзгерісті бағалау үшін Ронсен мен Киттерод әйелдердің бала туғаннан кейін жұмысқа оралу мерзімін және жылдамдығын, сондай-ақ жаңа ата-аналық демалыс саясатының оған тигізген әсерін зерттеді. 2015 жылғы зерттеулерінде Ронсен мен Киттерод Норвегиядағы әйелдердің саясат өзгергеннен кейін жұмысқа оралуы айтарлықтай жылдамдағанын анықтады. Алайда, мемлекеттік немесе субсидияланған балабақшалар да сол кезде кеңейтілді, сондықтан Ронсен мен Киттерод "әкелер квотасы" жұмысқа оралу мерзіміне ғана жауапты емес екенін анықтады. Бірақ бұл ата-аналардың екеуі де жаңа туған сәбиге күтім жасауға уақыт бөле алатындықтан, гендерлік тұрғыдан үй шаруасындағы еңбектің бөлінуіне әсер ететінін түсінуге болады. Кейбір жағдайларда, әкелердің ұзақ демалыста болуы аналарды да үйде қалуға ынталандыруы мүмкін, және бұл айырмашылыққа екі ата-анаға да әсер ететін қаржылық шектеулерден өзге де факторлар ықпал етуі мүмкін. Байгрен мен Дювандер,
Демалыстың ұзақтығы
2013 жылы Жозеф, Пейле, Рекотиль және Солаз Францияда 2004 жылғы саясат өзгерісін бағалайтын табиғи эксперимент жариялады. Олар толық жұмыс күнілік, қысқа мерзімді ақы төленетін ата-ана демалысының экономикалық әсеріне қызығушылық танытты. Реформадан бұрын әйелдер екі айлық міндетті ата-ана демалысын алды және жұмыс орны сақталған күйі үш жылға дейін ақысыз демалысқа шыға алды, бірақ көптеген әйелдер тек екі ай ғана демалысқа шықты. Жаңа саясат, complément libre choix d'activité (CLCA), алты айлық жалақымен қамтылған ата-ана демалысын кепілдейді. Авторлар жұмыспен қамтуға оң әсерін анықтады: реформаға дейін ұқсас жағдайдағы әйелдермен салыстырғанда, реформадан кейін ақылы демалысқа шыққан бірінші рет аналар демалыстан кейін жұмысқа орналасу ықтималдығы жоғары, ал еңбек нарығынан тыс қалу ықтималдығы төмен болды. Авторлар 2008 жылы Бейкер мен Миллиган Канадада, ал 2009 жылы Клюве мен Тамм Германияда толық жұмыс күнілік, қысқа мерзімді ақылы демалыстың ұқсас нәтижелерін атап өтті. Дегенмен, Жозеф және авторлар толығымен орташа және жоғары білімді әйелдердің жалақысы реформаға дейінгі әйелдерге қарағанда төмен екенін анықтады, бұл әйелдердің жартылай жұмыс күніне оралуына немесе жұмыс берушілердің аналарға қатысты кемсітушілігіне байланысты болуы мүмкін, алты айлық демалысты әйелдің аналық міндеттеріне байланысты тиімді қызметкер болмайтынының "сигналы" ретінде қарауы мүмкін. Расмуссен 1984 жылы Данияда өткен ұқсас табиғи экспериментті талдады, онда ата-ана демалысы 14 аптадан 20 аптаға дейін ұзартылды. Расмуссеннің сөзіне сәйкес, ата-ана демалысының ұзақтығының ұлғаюы әйелдердің жалақысына немесе жұмыспен қамту деңгейіне ешқандай теріс әсер етпеді, ал қысқа мерзімде (12 ай) әйелдердің жалақысына оң әсер етті. Саясат өзгергенге дейін және кейін балалардың білім алуының ұзақ мерзімді нәтижелерінде ешқандай айырмашылық байқалған жоқ.
Денсаулық сақтау және даму
2020 жылғы зерттеуге сәйкес, ата-аналық демалыс балалардың денсаулығын жақсартады. Гарвард университетінің бір баяндамасында жалақысы бар аналық демалыстың «балаларды емізуді жеңілдетіп, инфекция қаупін азайтатынын» көрсететін зерттеулер келтірілген. 16 еуропалық елдегі 1969–1994 жылдар аралығындағы деректер көрсеткендей, нәресте өлімі көрсеткішінің төмендеуі демалыстың ұзақтығына байланысты болды. 10 апталық демалыс 1–2% төмендеумен, 20 апталық демалыс 2–4% төмендеумен, ал 30 апталық демалыс 7–9% төмендеумен байланысты. 2014 жылы нәресте өлімі көрсеткіші бойынша әлемде 56-орында тұрған АҚШ-та 1000 туған балаға 6,17 жағдай тіркелді. Зерттеуде жалақысыз демалыста болған елдерде баланың денсаулығына ешқандай пайдасы жоқ екені анықталды. Ақылы демалыс, әсіресе бала туғанға дейін алынғанда, баланың туғандағы салмағына елеулі әсер етеді. Осы саясаттың нәтижесінде төмен салмақты туудың жиілігі төмендейді, бұл нәресте өлімі көрсеткішінің төмендеуіне ықпал етеді, себебі төмен салмақ нәресте өлімімен тығыз байланысты. Алайда, мұқият талдау көрсеткендей, өлім-жітімнің төмендеуіне жалғыз себеп баланың туғандағы салмағының артуы емес. 2021 жылғы зерттеуде Норвегияда ақы төленетін демалыстың енгізілуі аналардың денсаулығын, әсіресе алғаш рет жүкті болған және кірісі төмен аналардың жағдайын айтарлықтай жақсартқаны анықталды. Аналары алғашқы 9 айда жұмыс істеген балалардың 3 жасында мектепке дайындығы төмен екені анықталды. Аналардың жұмысқа орналасуының ең зиянды әсері аналардың өмірінің алтыншы мен тоғызыншы айлары аралығында жұмысқа кірген кезде байқалды. Мұның себептері белгісіз, бірақ осы кезеңде жұмысқа оралған аналар тобының ерекше екені болжамдалады, өйткені олар зерттелген барлық отбасылардың тек 5% құрады. Мектепке дайындық деңгейіне кері әсерлер аналар аптасына кемінде 30 сағат жұмыс істеген кезде айқын байқалды. Бұл зерттеулер нәсіл, кедейлік және ананың сезімталдығы сияқты көптеген факторлармен күрделенді. Әсер ұлдарда күштірек болды, себебі көптеген сарапшылар ер балалардың өмірдің алғашқы кезеңінде стресске бейім екенін санайды. Гарвардтың осы баянында ақы төленетін ата-аналық демалыстың баланың психологиялық денсаулығына да әсері көрсетілген. Соңғы жылдары бірнеше ЭЫДҰ елдері ата-аналық демалыс уақытына назар аударып, әкелердің алған демалысының мерзімінің баланың дамуына оң әсер ететінін анықтады. Отбасылар ата-аналық демалысты жоспарлаған кезде әр ата-ананың салыстырмалы табысын ескереді; кірісі төмен серіктес ата-аналық демалысты алуға көбірек бейім. Сонымен қатар, жұмыс орындарында ер адамдарға әке болу үшін демалысқа шықпауға немесе рұқсат етілген ең ұзақ мерзімнен аз уақыт алуға қысым жасалады. Осы қысымға қарсы тұру және әкелердің демалысын ынталандыру үшін кейбір елдер әкелердің демалысын міндетті ету немесе оны басқаша ынталандыру тәжірибесін қолданып жатыр. Ақы төленетін ата-аналық демалысқа байланысты зерттеулер қарама-қайшы нәтижелер көрсетті. Кейбір зерттеулер 25-34 жас аралығындағы әйелдерге қатысты, олар демалыс заңнамасының әсеріне көбірек ұшырайды. Еуропа елдерінде туу көрсеткіші 25-29 және 30-34 жас аралығындағылар арасында ең жоғары деңгейге жетті. Швециядағы 2012 жылғы заңды зерттеу, осы заң әкелерге бала туғаннан кейін бірінші жылы анасы демалыста болған кезде 30 күнге дейін отбасылық демалысқа шығуға мүмкіндік берді, бұл аналардың психикалық және физикалық денсаулығын айтарлықтай жақсартты.
Экономика туралы
Ата-аналар демалысы саясатының экономикалық салдары пікір таласына түседі. 2016 жылғы зерттеуге сәйкес, Норвегияда мемлекеттік қаржыландырылатын ана демалысын 18 аптадан 35 аптаға дейін ұзартудың тікелей шығындары ЖІӨ-нің 0,25%-ын құрады, қайта тарату әсері теріс болды және экономикалық тиімділіктің төмендеуіне алып келіп, салықтардың айтарлықтай өсуіне себеп болды.
Германия
Германияда ата-аналық жауапкершілікке қатысты гендерлік теңсіздікке қарсы алғашқы заңдар 1986 жылы Шығыс және Батыс Германияда қабылданды, онда бір ата-ана бала туғаннан кейін екі жылға дейін демалысқа шығуға құқылы болды, сондай-ақ белгілі бір мөлшерде жәрдемақы алуға да мүмкіндік берілді. 2006 жылы жүргізілген зерттеуге сәйкес, демалысқа шыққандардың 97 пайызы аналар болды. 2007 жылы туу көрсеткішінің төмендеуі және демографиялық өзгерістер "Ата-аналық жәрдемақы және ата-аналық демалыс туралы заңға" (Bundeselterngeld und Elternzeit Gesetz) жол ашты. Заңның әсері көбінесе оңды бағаланды, ал ерлер демалысқа шығуға жоғары ынталы екендіктерін білдірді. Бұл әзірге ресми статистикада көрсетілмеген, бірақ Сюзанна Вогль ерлердің ата-аналық демалысқа қатысуға ниет білдірген жағдайында, жаңа ата-аналық жәрдемақы ережелері демалысқа шығу туралы шешім қабылдауды жеңілдетуге көмектесетінін қорытындылады. Дегенмен, кейбір штаттарда жалақы алатын жұмыскерлерге осындай құқықтарды беруді көздейтін заңдар қабылданды. 2022 жылдың сәуір айына қарай, он штат (Калифорния, Нью-Джерси, Род-Айленд, Нью-Йорк, Вашингтон, Массачусетс, Коннектикут, Орегон, Колорадо және Мэриленд) және Колумбия округі штаттық төленген отбасылық және медициналық демалыс сақтандыру заңдарының аясында ата-аналық демалыс беруді көздейтін заңдарды қабылдады, олардың төртеуі қазіргі уақытта қолданыста. Мұндай заңдары жоқ штаттардағы компаниялардың бір бөлігі ата-аналарға ақы төленетін демалыс ұсынады. Америка Құрама Штаттарында аналық демалысты ең көп пайдаланатын аналар тобы – ақ, испан тілді емес әйелдер, ал қара және испан тілді аналар арасында ақы төленетін аналық демалысты пайдалану көрсеткіші күрт төмендеген. Аналық демалысқа қол жеткізу және пайдалану мүмкіндігіне ие әйелдер тобы көбінесе жоғары табыс деңгейімен және толық жұмыс күнімен жұмыс істейтіндер ретінде сипатталады. Қара нәсілді адамдар аналық немесе ата-аналық демалысқа қатысу мүмкіндігінен айырылады, бұл жұмыс күшіндегі нәсілдік және этникалық кемсітушілік сияқты құрылымдық факторларға байланысты. Қара нәсілді ата-аналар көбінесе мемлекеттік секторда жұмыс істейді, бұл оларды ақы төленетін отбасылық демалыс мүмкіндіктерінен шеттетуі мүмкін. Майкл Биттман ата-аналық демалыстың ұсынылу себебінің ерекшелігін атап өтті, олар балаларды "қоғамдық игілік" деп қарастырады, сондықтан мемлекет баланың қажеттіліктерін қамтамасыз етуге және қолдау көрсетуге жауапты.
Қытай
Нан Цзя жасаған зерттеуге сәйкес, Мао дәуірінде әйелдердің еңбек күшінде толыққанды қатысуы, Қытай үкіметінің әйелдердің қоғамдағы мәртебесін арттыруға жасаған күш-жігерінде маңызды рөл атқарды. Әйелдердің еңбекке қатысуын жеңілдету мақсатында, Қытай үкіметі жүктілік және босану кезінде әйелдерге туындаған жұмыс пен отбасы арасындағы қайшылықты азайтуға бағытталған бірқатар шаралар қабылдады. Реформадан кейінгі кезеңде, жаңа нарықтық экономикада әйелдердің жұмыспен қамту және репродуктивтік құқықтарын қорғау үшін бірнеше жаңа ережелер енгізілді. 1995 жылы қабылданған Еңбек заңы әйелдер мен еркектердің тең жұмыс құқықтарына ие екенін және жұмыс берушілердің некеге тұру, жүктілік, босану демалысы немесе балаға күтім жасау себептерімен әйел қызметкерлерді жұмыстан босатуға немесе олардың жалақысын төмендетуге құқығы жоқ екенін қамтамасыз етті. 2008 жылы қабылданған Еңбек шарты туралы заң, жұмыс берушілерге жүкті әйелдермен, босанған әйелдермен және босанғаннан кейін балаға күтім жасайтын әйелдермен жасалған еңбек шартын бір жақты бұзуға тыйым салатын норманы енгізді. Осылайша, Еңбек заңы мен Еңбек шарты заңына сәйкес, әйелдер жұмыскерлер жұмысы сақталған аналық демалысқа құқылы. Реформадан кейінгі кезеңде аналық демалыс төлемдері де жақсарды. Ақы төленетін демалыстың ұзақтығы реформаға дейін елу алты күннен 1988 жылы тоқсан күнге, ал 2012 жылы 98 күнге дейін ұзартылды. Соңғы рет 2016 жылы, ұзақ жылдар бойы сақталған бір балалы саясат, әр отбасының екі бала тууына ынталандыратын саясатқа алмастырылғаннан кейін, ақы төленетін демалыстың мерзімі кемінде 128 күнге дейін ұзартылды. Бұл соңғы ұзартудың мақсаты – туу көрсеткіштерін арттыру және халықтың қартаю процесін баяулату.
Жеке ата-аналық демалыс
Кейбір кәсіпорындар жұмысшылар мен қоғамдық пікірге қатысты жағымды саясатты қабылдайды. Келли мен Доббин АҚШ-тағы аналық демалыс саясатын зерттегендерінде, жүктілікті уақытша мүгедектік ретінде қарастыратын мемлекеттік саясаттың (мысалы, Калифорнияның Отбасылық уақытша мүгедектікке арналған сақтандыру бағдарламасы) аналық демалысты әлеуметтік пакеттің бір бөлігі ретінде ұсынуға мүмкіндік бергенін анықтады. Компаниялар қазіргі кезде кейбір американдық жұмыскерлерге ақылы ата-аналық демалыс ұсына бастады, осының нәтижесінде пайдалы жақтарын байқады, оларға мыналар кіреді: жұмысшылардың ауысуының төмендеуі, жұмыскерлердің өнімділігінің артуы және әйелдердің босанғаннан кейін жұмыста қалу деңгейінің жоғарылауы. Кейбіреулер ақылы ата-аналық демалыстың артуын компаниялардың әйелдерге қол жеткізуінің белгісі деп санайды, себебі көбірек әйелдер жұмыс істеп, бала туғаннан кейін жұмысқа оралады, осылайша бұл компаниялар отбасылық ортасы бар жұмыс берушілер ретінде жағымды имидж құрайды. Working Mother журналы жыл сайын жұмыс істейтін аналар үшін 100 үздік компанияның тізімін жариялайды, бұл тізімді журналдың оқырмандары ғана емес, сонымен қатар корпоративтік Америка, зерттеушілер мен саясатты зерттеу институттары да назарда ұстайды.
Люксембург
Люксембургтегі ата-аналар бала туған кезде де, бала асырап алғанда да аталық және аналық демалысқа құқылы. Ана бала туған кезде, ол жұмысшы, дербес жұмыс істейтін немесе оқушы болса да, күтілген мерзімінен 8 апта бұрын және туғаннан кейін 12 аптаға дейін демалысқа шығуға құқылы. Әке бала туғаннан кейін 10 күн демалыс алады, оны бала туғаннан кейін 2 ай ішінде пайдалану керек. Люксембургте жүктілік демалысы бойынша жәрдемақы немесе аналық демалыс ақысына қосымша төлемдер қарастырылмаған. Жүктілік демалысы бойынша жәрдемақы – жүктілік кезеңінде немесе бала туғаннан кейін төленетін қаржылай көмек. Осы жаңа реформаға сәйкес, енді әкелер мен аналар бірлесіп демалысқа шыға алады. Бірінші демалысты аналық демалыстан кейін дереу алу керек, ал екінші демалысты бала 6 жасқа толғанға дейін алуға болады.
Франция
Францияда аналық демалыс, әкелік/серіктестік демалыс және ата-аналық демалыс қарастырылған. Аналық демалыс, яғни биологиялық ананың жұмыстан босатылу мерзімі Францияда 16 аптаға созылады – бала туғанға дейін 6 апта, ал туғаннан кейін 10 апта. Үшінші және одан кейінгі балалар үшін аналық демалыс 26 апта, ал егіздер үшін 34 аптаға дейін ұзарады. Аналық демалыс міндетті, ана демалыстың кем дегенде бір бөлігін алуға тиіс, одан толығымен бас таруға рұқсат етілмейді. Әкелік/серіктестік демалысы 25 күнге дейін беріледі. Франциядағы ата-аналық демалыс (Congé Parental) – бала туған немесе асырап алған жағдайда әкелер мен аналарға кепілденетін, үш жылға дейін алуға болатын демалыс жүйесі. Францияда ата-аналық демалысқа қатысты ережелер бала санына, ата-аналар арасындағы бөлісу тәсіліне, төлем мөлшеріне және жұмыс түріне байланысты айырмашылықтар бар. Төлем мерзімі алты айдан үш жылға дейін өзгереді.
Үндістан
Үндістанда аналық демалыс 26 апта (8 апта жүктілікке дейін және 18 апта босанғаннан кейін) құрайды және қызметкердің жалақысының 100% мөлшерінде төленеді. Үндістанның аналық демалыс саясаты "Әлеуметтік қауіпсіздік кодексі, 2020" арқылы реттеледі. Бұл мүмкіндікті пайдалану үшін қызметкер компанияда кем дегенде 80 жұмыс күні жұмыс істеген болуы керек, сонымен қатар әйел 100% жалақымен төленетін демалысқа қоса медициналық бонус алуға да құқылы. Екі баласы бар әйелдер үшін аналық демалыс 12 аптаға дейін қысқартылады. Тек мемлекеттік кәсіпорындардың қызметкерлері мен мемлекеттік қызметшілер ғана екі апталық әкелік демалысқа құқылы, ал мемлекеттік қызметтегі әйелдер бір жылдық ата-аналық демалысқа, оның ішінде аналық демалысқа құқылы.
Канада
Канадада жаңа туған немесе асырап алынған баланы күтіп-бағу үшін екі ата-аналық демалыс бағдарламасы бар: федералды бағдарлама және провинциялық бағдарламалар. Канаданың барлық провинциялары аналық демалысты кем дегенде он жеті аптаға ұсынады, тек Альберта провинциясында аналық демалыс он бес аптаға дейін созылады. Аналық демалысқа үміткер болу үшін адам баланың биологиялық анасы болуы керек (қосымша, бала асырап алушы ана да). Кем дегенде 15 апта демалыс болуы тиіс (аналық демалыс бала туғанға дейін 12 аптаға дейін басталуы мүмкін). Ата-аналық демалыс провинциялық құзыретте болғандықтан, демалыс жәрдемақы бағдарламаларына қатысты саясатта орталықтандырылмағандық бар. Мысалы, Квебек провинциясы елдегі ең жомарт аналық демалыс жәрдемақысын ұсынады. Квебекте басқа провинциялармен салыстырғанда, ата-аналық демалыс жәрдемақысына көбірек адамдар үміткер болады және олар көбірек жәрдемақы ала алады. Бұл 18 жасқа толмаған баланың қайтыс болуына байланысты, немесе жүктіліктің 24 аптасынан кейін тірі тумаған баланың қайтыс болуына байланысты ата-аналарға да беріледі. Солтүстік Ирландияда бұл құқық 2022 жылғы Ата-аналық қайтыс болу (демалыс және төлем) заңында (Солтүстік Ирландия) қарастырылған.