Екінші дүниежүзілік соғысындағы теңіз астындағы мұнай құбыры желісі

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы су асты мұнай құбыры операциясы (1939-1945)
Екінші дүниежүзілік соғыс операциясы

Плуто операциясы (Pipeline Under the Ocean немесе Pipeline Underwater Transportation of Oil, сонымен қатар PLUTO операциясы) – британдық инженерлер, мұнай компаниялары және британдық қарулы күштердің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нормандияға жасалған одақтас шабуылына қолдау көрсету үшін Англия арнасының астында су асты мұнай құбырларын салу операциясы. Британдық соғыс басқармасы экспедициялық күштерге қажетті жабдықтамалардың салмағының 60 пайыздан астамын бензин, мұнай және майлау материалдары құрайтынын есептеді. Құбырлар нашар ауа-райымен кедергі келтірілетін, әуе шабуылына ұшырау мүмкіндігі бар және жағадағы осал резервуарларға түсірілуі қажет жағалаудағы танкерлерге деген қажеттілікті азайтуға мүмкіндік берді. Жедел жұмыс іске қосылатын жаңа құбырлар қажет болды. Олардың екі түрі жасалды, олар өнертапқыштарының құрметіне «Хайс» және «Хамель» деп аталды. Екі құбыр желісі салынды, олардың әрқайсысы жасырын сорғы станциялары арқылы Авонмут-Темза құбыр желісіне қосылды. Біріншісі – аса сәтті болмаған «Бамби» жобасы, ол Уайт аралындағы Сандаунды Нормандиядағы Шербургке жалғастырды. «Бамбиді» орнату 1944 жылдың 12 тамызында басталды және ол 22 қыркүйекте, алғашқы құбыр іске қосылғаннан бастап, 4 қазанда тоқтатылғанға дейін жұмыс істеді. «Думбо» жобасы табыстырақ болды, ол Кент жағалауындағы Дунгенестен Па-де-Каледегі Булоньге дейін созылды. «Думбо» жүйесі 26 қазанда сорғылауды бастады, желтоқсан айына қарай 17 құбыр желісіне дейін кеңейтілді және 1945 жылдың 7 тамызына дейін жұмыс істеді. Нәтижесінде, құбырлар Ұлыбританиядан Солтүстік-Батыс Еуропадағы одақтас экспедициялық күштеріне жіберілген барлық мұнай өнімдерінің шамамен 8 пайызын, соның ішінде бензиннің бір бөлігін тасымалдады.

Өмірбаян

1942 жылдың сәуір айының басында Біріккен операциялардың Бастығы, вице-адмирал лорд Луис Маунтбеттен, Мұнай министрі Джеффри Ллойдке жүгініп, Англия-Франция арнасы арқылы мұнай құбырын салу мүмкіндігін сұрады. Маунтбеттенге Германия басып алған Еуропаға одақтастардың шабуылын жоспарлау міндеті жүктелген еді, және ол мұнай өнімдерін қамтамасыз ету туралы алаңдады, себебі мұнай қабылдау мүмкіндігі бар портты тез арада басып алу мүмкін емес деп есептелді. Британдық Соғыс кеңсесі экспедициялық күштердің жабдықталуының 60 пайызынан астамы бензин, мұнай және майлау материалдарынан (POL) тұратынын болжады. Шабуылдың бастапқы кезеңдерінде отын қаптамалармен, канистралар мен барабандарда жеткізілетін болар еді. Қажетті жиырма миллион канистраны жеткізу үшін толық американдық өндіріс орны Лондон аймағына жеткізілді, онда оны "Магнатекс" фирмасы Жеткізу министрлігінің бақылауымен басқарды. 1944 жылға қарай Ұлыбританияда бензин мен дизель отынының қоры жиналды. Шабуылдың алғашқы күндерінен кейін мұнайды көп көлемде жеткізуге үміттенілді. Құбырлар Біріккен операциялардың мұнайды ірі көлемде жеткізудің жалғыз немесе басты құралы емес еді; олар негізінен кішкентай, аз сусымалы жағалау танкерлеріне сүйенуді жоспарлады, олардың отызы салынып жатты. 1944 жылдың көктемінде Ұлыбританияға американдық "Y" танкерлері келе бастады. 1943 жылы британдықтар "Канал танкерлерін" (Chants) салу бағдарламасын бастады, бірақ 1944 жылдың мамырына дейін олардың тек 37-сі ғана аяқталды. Мұнай өнімдерін теңіз арқылы да жеткізуге болады деп үміттенілді. Осы құбырларды дамыту жобасы "Томбола" операциясы деп аталды, ал құбырлардың өзі "Томболалар" деп аталды. Су асты құбырлары жеткілікті артықшылықтарға ие болды, оларды жабдықтаудың қосымша құралы ретінде зерттеуді мақұлданды. Су асты құбырлары жаудың әуе шабуылына және Англия-Франция арнасының жиі дауылды ауа райына аз сезімтал болды, оларды пайдалану күштердің жағалаудағы осал қоймаларға тәуелділігін азайтар еді. Ллойд өзінің сарапшы кеңесшілерімен кеңесті: Бригадир сэр Дональд Бэнкс, Мұнай соғысы департаментінің бас директоры; сер де, "Англо-Ирандық мұнай компаниясының" бұрынғы директоры және Төртінші теңіз лордының мұнай жөніндегі кеңесшісі; және Джордж Мартин Лис, көрнекті геолог. Сол кезде порттарда және қысқа қашықтықтарда су асты құбырлары қолданылып келді, бірақ Англия-Франция арнасындағы ағыстар мен толқындар жағдайында мұндай үлкен қашықтыққа ешбір құбыр салынған емес. Сонымен қатар, жаудың бұзуыншылығын және толқындардың әсерін азайту үшін, құбырдың барлық бөлігі бір түндік уақытта салынуы керек еді. Олар ұсынысты құбырларды салудың белгілі әдістерін қолдану арқылы мүмкін емес деп санайды. "Англо-Ирандық" компанияның бас инженері Клиффорд Хартли сол кезде Мұнай соғысы департаментінде болып, бұл ұсыныс туралы естіп, оның іске асырылуы мүмкін екеніне сенімді болды. Иранның таулы аймағында "Англо-Ирандық" компания құбыр желісін пайдаланған. Ол тәулігіне 20 000 тоннадан астам жүкті жеткізді. 15 сәуірде ол су асты байланыс кабеліне ұқсас, бірақ ішкі қысымға төтеп беру үшін брондалған, үздіксіз құбыр желісін ұсынды, оны кабель төсеу кемесімен орнатуға болады. Қосымша қуаттылықты бірнеше желілерді төсеу арқылы алуға болады. Жоғары қысымды пайдалану арқылы құбыр әртүрлі отын түрлерін тасымалдай алады. Төмен қысымда әртүрлі отын араласады, бірақ жоғары қысымда олар бөлек қалады. Осылайша, құбыр авиациялық бензин үшін пайдаланылуы мүмкін, содан кейін дизель отынына ауыстырылуы мүмкін. Жобаға "Плутон" деген кодтық атау берілді, ол "мұнайды су астынан тасымалдау құбыры" немесе "океан астындағы құбыр" дегенді білдіреді. Операция Жоғары Одақтас қолбасшысының штаб бастығының (COSSAC) басшылығына берілді. Плутонға жауапкершілікті өз мойнына алған COSSAC штабының G 4 бөлімін британдық генерал-майор Невил Браунджон басқарды, оның орынбасары ретінде американдық полковник Ф. Л. Раш, полковник Фрэнк М. Альбрехт және генерал-майор Роберт В. Кроуфорд болды. "Плутон" операциясына Әмірліктегі әртүрлі қару-жарақтарды әзірлеу департаментінің капитаны Джон Фенвик Хатчингс басшылық етті. VE күні оның құрамында бірнеше кеме, 100-ден астам сауда флоты офицерлері мен 1000-нан астам адам болды.

In early April 1942, the Chief of Combined Operations, Vice Admiral Lord Louis Mountbatten, approached the Secretary for Petroleum, Geoffrey Lloyd, and asked if an oil pipeline could be laid across the English Channel. Mountbatten was tasked with planning the Allied invasion of German occupied Europe, and had concerns about the supply of petroleum products, since it was considered unlikely that a port with oil reception facilities could be quickly secured. The British War Office estimated that 60 per cent or more by weight of the supplies of the expeditionary forces would consist of petrol, oil and lubricants (POL). In the initial stages of the assault, packaged fuel would be supplied in jerricans and drums. To supply the twenty million jerricans required, an entire American manufacturing plant was shipped to the London area, where it was operated by the Magnatex firm under the supervision of the Ministry of Supply. By 1944, a stockpile of of packaged petrol and diesel fuel had been accumulated in the UK. After the first few days of the invasion, it was hoped that petroleum could be supplied in bulk. Pipelines were not the sole or even the principal means by which Combined Operations was contemplating supplying bulk petroleum; it intended to rely primarily on small shallow draught coastal tankers, of which thirty were under construction. American "Y" tankers began arriving in the UK in the spring of 1944. In 1943, the British also initiated a programme to construct Channel tankers (Chants), but only 37 were completed by May 1944. It was hoped that petroleum products might also be supplied by ocean going T2 tankers lying offshore through ship to shore pipelines. The project to develop these pipelines was codenamed Operation Tombola, and the pipelines themselves became known as Tombolas. The submarine pipeline had sufficient advantages to make it worthwhile to explore as a backup means of supply. Submarine pipelines were less susceptible to enemy air attack and the frequently stormy English Channel weather, and their use would reduce the forces' dependency on vulnerable storage tanks ashore. Lloyd consulted his expert advisors: Brigadier Sir Donald Banks, the director general of the Petroleum Warfare Department; Sir de, a former director of the Anglo Iranian Oil Company and the oil advisor to the Fourth Sea Lord; and George Martin Lees, an eminent geologist. At the time, submarine pipelines were in use in ports and over short distances, but no pipeline had ever been laid across such a great distance or under the currents and tidal conditions found in the English Channel. Moreover, to minimise interference by the enemy and the effect of the tides, the entire pipeline would have to be laid in a single night. They regarded the proposal as infeasible using any known method of construction of pipelines or more in diameter. The Chief Engineer of Anglo Iranian, Clifford Hartley, was visiting the Petroleum Warfare Department at this time, and he heard about the proposal, and was convinced that it was possible. In the hilly terrain of Iran, Anglo Iranian had employed a pipeline. Running at , it delivered per day, the equivalent of over 20,000 jerricans. On 15 April he pitched his proposal for a continuous length of pipeline similar to a submarine communications cable without the core and insulation, but with armour to withstand the internal pressure, which could be deployed by a cable layer ship. Additional capacity could be obtained by laying multiple lines. By using high pressure, the line could carry different kinds of fuel. At low pressure different fuels would mix, but at high pressure they would stay separate. Thus, the pipeline could be used for aviation spirit, and then switched to diesel fuel. The project was given the codename Pluto, which stood for "pipeline underwater transportation of oil" or "pipeline under the ocean". The operation was placed under the chief of staff to the Supreme Allied Commander, Designate (COSSAC). The G 4 section of the COSSAC staff, which assumed responsibility for Pluto, was headed by British Major General Nevil Brownjohn, with American Colonel F. L. Rash, Colonel Frank M. Albrecht, and Major General Robert W. Crawford successively as his deputy. Royal Navy Captain John Fenwick Hutchings from the Admiralty's Department of Miscellaneous Weapons Development was placed in command of Operation Pluto. By VE Day his command would consist of several ships, over 100 merchant navy officers and more than 1,000 men.

Ауасы

Хартли өзінің ұсынысын «Англо-Иран» компаниясының төрағасы, соғыс кеңсесінің мұнай жөніндегі кеңесшісі сэр Уильям Фрейзер мен «Сименс Бразерс» компаниясының басқарушы директоры Генри Райттан қолдау алды. Фрейзер сынақтардың шығындарын өтеуге келісті, бірақ үкімет кейіннен компанияға төлейтін болады деп үміттенді. «Сименс Бразерс» компаниясы кабельді Ұлттық физикалық зертханамен бірлесіп, олардың қолданыстағы теңіз асты телеграф кабелінің негізінде жасады. Ол «Хайс» деп аталды – Хартли, «Англо-Иран», «Сименс». Мұнайды тасымалдайтын ішкі құбырдың диаметрі экструзия арқылы жасалған қорғасыннан құралды. Оның үстіне асфальт пен винилит смоласы сіңген қағаз жабылды. Бұған беріктік және икемділік беру үшін болат лента оралды. Одан әрі юта лентасы мен асфальтқа сіңген қағаз жабылды. Соңында, оны елу гальвандалған болат сымнан жасалған қорғаныш қабаты және маскировкаланған кенеп жапты. Құбыр тәулігіне 15000 тонна/сағ қысыммен мұнай жеткізе алатын және су астындағы қысымға төтеп бере алатын еді. Салмағын азайту үшін 2 дюймдік өлшем таңдалды, себебі үлкен кабельді орнату үшін үлкен кеме қажет болар еді. 1942 жылдың 10 мамырында Пошта кеңсесінің кабельді кемесі CS Alert арқылы Медуэй өзеніне прототип орнатылды. Содан кейін Манчестер кемелік каналы компаниясынан алынған сорғыларды пайдалана отырып, сынақ жүргізілді. Екі күн сорғылаудан кейін ақау пайда болды. Кабельді көтергенде, проблема болат лентадағы саңылаулар арқылы қорғасынның сығылып шығуынан туындағаны анықталды. Сәйкесінше, болат лентаның мөлшері екі қабаттан төрт қабатқа дейін арттырылды. «Сименс» ұсынысы бойынша екінші жеткізуші – Henleys компаниясы өндіріс қуатын арттыру үшін тартылды. Екінші сынақ маусым айында Клайд фьордында жүргізілді, құбырлар «Сименс» және Henleys компанияларымен жасалды. Құбырды Пошта кеңсесінің кабельді кемесі Iris орнатты. Екеуі де сәтті жұмыс істеді. Операция үшін өндірілген «Хайс» кабелінің бөлігі Ұлыбританиядағы фирмалар жасады, ал қалғаны АҚШ-тағы төрт американдық фирма, оның ішінде The Okonite Calendar Company, General Cable, Phelps Dodge және General Electric Company өндірді. Екі дюймдік құбырдың толық көлемде өндірісі 1942 жылдың 14 тамызында Corby Steelworks зауытынан алынған болатты пайдалана отырып басталды, ал 30 қазан күні оның 30 милі (48 км) командашы Генри Треби Хил басқаратын кемеге жүктелді, ол «Плутон» операциясының толық көлемді репетициясы ретінде пайдаланылуға тиіс еді. Бұл сынақ 1942 жылдың 29 желтоқсанында өтті. 30 мильдік құбыр Бристоль арнасының бойына орнатылды, содан кейін Суонси және Ильфракомб қалаларына жалғастырылды. Кабельдің беріктігі тағы да сынақтан өтті, өйткені екі неміс бомбасы Свонсиге кабельден 30 метр қашықтықта түсті. Кейін кеме зәкірі кабель құбырын сүйреп әкетті, бірақ Holdfast зақымдалған жерді тауып, жөндеуге үлкерді. Кабельдік құбырдың сенімділігін дәлелдеу үшін сорғылау жұмыстары үздіксіз жүргізілді, алдымен бастапқы жобалық қысымда, содан кейін тәулігіне жеткізілетін отынның қысымымен. Сынақ сәтті өтті, сондықтан диаметрі 3 дюймдік құбыр жасау туралы шешім қабылданды. Бұл бірдей көлемдегі бензин сорғылау үшін қажет құбырлар санын азайтты, өйткені әр 3 дюймдік құбырдың сыйымдылығы 2 дюймдік құбырдан екі еседен астам болды. HMS Algerian сауда кемесі сатып алынып, 48 шақырымға дейін 3 дюймдік кабель құбырларын тасымалдауға бейімделді. Тағы екі, Liberty кемелері және (кейіннен Empire Baffin және Empire Ridley деп қайта аталды), ауырлығы шамамен 161 км 3 дюймдік құбырды тасымалдай алатын еді. Олардың әрқайсысының сыйымдылығы 50 фут (15 м) диаметрлі екі резервуармен, алдында және артында қамтамасыз етілді. Теңіз кемелері жағалаудың шеттеріндегі кабельді жалғауды басқаруға бейімделді, онда осы кемелердің жұмыс істеуі үшін судың тереңдігі жеткіліксіз болды. Бұл кемелер Британник, Океаник, Руник, Голд-Даст және Голд-Дрифт болды. Олардың әрқайсысының ұзындығы 27 метр, ені 6 метр және толық жүктелгендегі ауырлығы болды, 4 км үш дюймдік «Хайс» құбырын тасымалдайтын. «Англо-Иран» компаниясының қызметкерлері Royal Army Service Corps (RASC), Pioneer Corps және Royal Engineers қызметкерлерінің сорғы жабдықтарын орнатуын бақылады, ал RASC ірі мұнай компаниясы оларды пайдалану үшін арнайы оқытылды. Тилберидегі Лондон портының зауыты реквизицияланып, кабель құбырлары зауытына айналдырылды, онда тәулігіне кабель құбырлары сынақтан өтіп, 1219 метрлік бөліктерге дәнекерленіп, сақталды.

Hartley received support for his proposal from the chairman of Anglo Iranian, Sir William Fraser, who was also the petroleum advisor to the War Office, and from Henry Wright, the managing director of Siemens Brothers. Fraser agreed to pick up the costs of trials, albeit in the hope that the government would subsequently reimburse the company. Siemens Brothers developed the cable in conjunction with the National Physical Laboratory based on their existing undersea telegraph cable. It was known as Hais, from Hartley Anglo Iranian Siemens. The diameter inner pipe, which would carry the petroleum, was made from extruded lead. This was surrounded by a layer of asphalt and paper impregnated with vinylite resin. Steel tape was wound around this to give it strength and flexibility. Around this was a layer of jute tape and asphalt impregnated paper. Finally, it was covered by a protective layer of fifty galvanised steel wires, and camouflaged canvas cover. The pipe could deliver per day at a pressure of , and withstand an underwater pressure of The 2 inch size was chosen to keep the weight down; a larger cable would have required a larger ship to deploy it. A prototype was laid across the River Medway by the Post Office cable ship CS Alert on 10 May 1942. A pumping test was then carried out using pumps borrowed from the Manchester Ship Canal Company. After two days of pumping, a failure occurred. The cable was pulled up, and the problem was found to have been caused by extrusion of the lead through gaps in the steel tape. Accordingly, the amount of steel tape was increased from two to four layers. At Siemens' suggestion, a second supplier, Henleys, was brought in to increase manufacturing capacity. A second test was carried out in June across the Firth of Clyde, with lengths of pipe manufactured by both Siemens and Henleys. The pipe was laid by the Post Office cable ship Iris. Both functioned successfully. Of the of Hais cable produced for the operation, were made by firms in the United Kingdom, while was manufactured in the United States by four American firms, including The Okonite Calendar Company, General Cable, Phelps Dodge and the General Electric Company. Full scale production of the two inch pipe was started on 14 August 1942, using steel from the Corby Steelworks, and on 30 October, 30 mile (48 km) of it was loaded on board under the command of Commander Henry Treby Heale, which was to be used as a full scale rehearsal of Operation Pluto. This trial occurred on 29 December 1942. A 30 mile length was laid across the Bristol Channel in rough weather at a rate of with the shore ends being connected at Swansea and Ilfracombe. The sturdiness of the cable pipe was further tested when two German bombs were dropped on Swansea 100 feet (30 m) from the cable. Later a ship's anchor dragged the cable pipe, but Holdfast was able to locate and repair the damage. To prove the reliability of the cable pipe, pumping operations were carried out continuously, first at the original design pressure of , and then at , with of fuel delivered per day. The trial was sufficiently successful that it was decided to develop diameter pipe. This reduced the number of pipelines required to pump the same volume of petrol, as each 3 inch pipe had more than twice the capacity of the 2 inch pipe. A merchant ship, HMS Algerian was acquired, and converted to carry 30 mile (48 km) of 3 inch cable pipe. Two more, the converted Liberty ships and (later renamed Empire Baffin and Empire Ridley respectively) with a displacement of , could each handle 100 mile (161 km) of 3 inch pipe weighing approximately Two storage tanks 50 feet (15 m) in diameter, one forward and one aft, provided the stowage space for the pipe. Thames barges were converted to handle connecting the cable at the shore ends, where the waters were too shallow for these ships to operate. These were HM cable barges Britannic, Oceanic, Runic, Gold Dust and Gold Drift. Each was 90 feet (27 m) long with a 20 feet (6 m) beam and a loaded displacement of carrying 2.5 mile (4 km) of three inch Hais pipe. Anglo Iranian Oil personnel supervised the erection of pumping equipment by the Royal Army Service Corps (RASC), Pioneer Corps and Royal Engineers personnel, and a RASC bulk petroleum company was specially trained to operate them. A Port of London Authority factory at Tilbury was requisitioned and converted into a cable pipe factory where of cable pipe per day was tested, welded into 4000 feet (1219 m) lengths and stored.

Хамель

Қорғасын жетіспеушілік болғандықтан, Мұнай соғысы департаменті арзан және оңай қол жетімді материалдарды пайдаланатын балама іздеуді шешті. Burmah Oil Company компаниясының бас инженері Бернард Эллис, құбырдың икемділігін қорғасынға қарағанда оңай жасауға болатынын жұмсақ болаттан жасауға болады деп сендірді. Оның құбырының диаметрі болды, ал қабырғалары болды. Прототип J & E Hall фирмасымен 30 футтық (9 м) сегменттерге бөлініп жасалды, бұл фирма тоңазытқыш жабдықтарын өндіруші ретінде жақсы танымал болған. Сегменттерді жылдам дәнекерлеуге арналған. Дәнекерленген құбырлар әдетте әр дәнекерлеудің айналасында пайда болатын қалдық сақиналарынан туындайтын мәселелерді тудыратын. Эллис металл қырларын жою үшін арнайы кескіш құрал жасады. Эллис Iraq Petroleum Company компаниясының бас инженері Х.А. Хаммикпен бірігіп, құбыр олардың тегінен "Hamel" деп аталды, бірақ соғыстан кейін Эллис өзінің жалғыз ойлап тапқан адам ретінде танылуын сәтті қорғады. Hais құбырынан айырмашылығы, Hamel құбыры кемеде оралуға тым қатаң болды, өйткені ол орамның әр айналымымен бірге болатын бойлық ось бойындағы бұрылысқа төтеп бере алмады. Мұнай соғысы департаменті оны сүйреуіштермен сүйреуге немесе Hopper баржасына орнатуға болатын жүзуге қабілетті болат барабанға орауды ұсынды. Нәтижесіндегі болат барабанның ұзындығы 60 фут (18 м), диаметрі 40 фут (12 м) болды және ол "Conun" немесе "Conundrum" деп аталды. Conundrumдарды жылдамдықпен ығыспай сүйреуге болатынын растау үшін National Physical Laboratory зертханасының Фруде резервуарында сынақтар жүргізілді. Stewarts & Lloyds Tilburyде екі зауытты жобалауға, салуға және пайдалануға кірісті, онда 40 фут (12 м) ұзындығындағы құбырлар 4000 фут (1219 м) сегменттерге біріктірілді. Алты Conundrum құрылысы 30,000 фунт стерлингке бағаланып, 1-ден 6-ға дейін нөмірленді. Conundrum арнайы докқа сүйретіліп, екі болат тіреумен ұсталып тұрды. Электр қозғалтқышымен қуатталатын тізбекті дөңгелек Conundrumды айналдырды, ал құбыр оның айналасына оралды. Әр 4000 фут (1219 м) сегментінің соңында келесісі дәнекерленді, металл қырлары тазартылды, және процесс Conundrum 90 миль (145 км) құбырды ұстағанша жалғасты, бұл кезде оның сыйымдылығы болды. W.24 деп аталған Адмиралтействоның Hopper баржасы Conundrumды тасымалдау үшін қайта жабдықталды және HMS Persephone деп аталды. Бұл екі винтті кеме 200 фут (61 м) ұзындығында және 35 фут (11 м) енінде болды, ал 43 миль (69 км) екі дюймдік Hamel құбырын тасығандағы жүк көтергіштігі болды. Тестілеу кезінде ол Солент арқылы Уайт аралына 16 Hamel құбырын сәтті орнатып, жатқызды. Hamel құбырының қанша уақытқа созылатыны нақты белгісіз болды, бірақ шамамен алты аптаға созылады деп есептелді. Отынға флуоресцеин бояуы қосылды, бұл патрульдік ұшақтарға ағып кетуді анықтауға мүмкіндік берді. Осы жетістікті ескере отырып, Hais және Hamel екеуін де пайдалану туралы шешім қабылданды.

Lead was in short supply, so the Petroleum Warfare Department decided to seek an alternative that made use of cheaper and more readily available materials as a backup system to Hais, which was itself a backup system. Bernard J. Ellis, the chief engineer of the Burmah Oil Company, was convinced that a flexible pipeline could be built from mild steel, which was more readily available than lead. His pipe was in diameter, with walls. The prototype was fabricated in 30 feet (9 m) segments by J & E Hall, a firm better known as a manufacturer of refrigeration equipment. The segments were made to be flash welded together. Normally welded pipe gave trouble due to rings of residue that formed around each weld. Ellis designed a special broaching tool to remove the metal swarf. Ellis teamed with H. A. Hammick, the chief engineer of Iraq Petroleum Company, and the pipe became known as 'Hamel' after their surnames, although after the war Ellis successfully asserted his claim to be recognised as the sole inventor. Unlike Hais, Hamel pipe was too stiff to be coiled in a ship's hold, as it could not withstand the twist along the longitudinal axis that came with each turn of the coil. The Petroleum Warfare Department proposed that it be wound around a buoyant steel drum that could be towed by tugs or fitted on a Hopper barge. The resulting steel drum was 60 feet (18 m) long and 40 feet (12 m) in diameter, and was known as a "Conun" or "Conundrum". Tests were carried out in the Froude tank at the National Physical Laboratory to verify that Conundrums could be towed at speed without yawing. Stewarts & Lloyds undertook to design, construct and operate two factories at Tilbury where 40 feet (12 m) lengths of pipe were welded together into 4,000 feet (1219 m) segments. Six Conundrums were constructed at a cost of £30,000 apiece, and named 1 through 6. A Conundrum was towed to a special dock where it was held by two steel arms. A sprocket chain driven by an electric motor rotated the Conundrum while pipe was wound around it. At the end of each 4,000 feet (1219 m) segment, the next was welded, the swarf was cleaned out, and the process continued until the Conundrum held 90 mile (145 km) of pipe, at which point it had a displacement of
An Admiralty hopper barge named W.24 was converted to carry a Conundrum, and named HMS Persephone. It was a twin screw vessel 200 feet (61 m) and 35 feet (11 m) wide, with a loaded displacement of when carrying 43 mile (69 km) of two inch Hamel pipe. In testing it successfully laid sixteen Hamel pipes across the Solent to the Isle of Wight. It was not known precisely how long the Hamel pipe would last, but it was assumed to be about six weeks. Fluorescein dye was added to the fuel to allow patrol aircraft to detect leaks. In view of this success, it was decided to utilise both Hais and Hamel.

Сорғы станциялары

1943 жылдың көктемінде Мұнай соғысы департаменті сорғы станциялары орналасатын жерлерді таңдады. Бірі Уайт аралындағы Сандаун қаласында, екіншісі Кент жағалауындағы Дунгенесс қаласында салынды. Құрылыс түнгі уақытта және құпия түрде жүргізілді, ал жабдықтар брезентпен жабылған күйде тасымалданды. Сорғы станциялары мен мұнай сақтау резервуарлары виллалар, теңіз жағасындағы шағын үйлер, ескі бекіністер, ойын-сауық парктері және басқа да көзге түспейтін нысандарға ұқсатып жасырылды. Барлық хаттар мен посылкаларда “Мұнай соғысы департаменті” деген атау мен оның аббревиатурасы қолданылмауы қатаң тапсырылды. Орналасқан жерлер карталардан мүлдем жойылды. Жүк тасымалдаушы жүргізушілер нұсқау алу үшін қоғамдық телефоннан хабарласуға міндетті болды. Әрбір сорғы станциясы тәулігіне тонна қуаттылығы бар отыз дизельдік поршенді сорғымен және тәулігіне тонна қуаттылығы бар төрт ірі Байрон Джексон компаниясының электрлі центрифугалық сорғыларымен жабдықталды. Екі станция да тәулігіне тонна қуаттылығы бар Авонмут-Темза мұнай құбырынан жабдықталды. Дунгенессті Темзадағы Уолтонның шығыс терминалымен байланыстыратын 70 мильдік (113 км) тармақ желісі салынды. Сандаун Уайт аралы мен Фоули мұнай өңдеу зауыты арасындағы 22 мильдік (35 км) желі арқылы жүйеге қосылды. Плутондағы мұнай құбырының құрылысы 1944 жылдың наурыз айына дейін аяқталды. Франциядағы тиісті нысандар 1943 жылдың маусым айында таңдалды. Сандаун Чербург портына, ал Дунгенесс Амблетюз портына қосылатын болды. Плутоның тақырыбына сәйкес, біріншісіне “Бамби”, екіншісіне “Думбо” кодовые аты берілді. “Оверлорд” операциясының алдау операциясы – “Фортитуд” операциясы аясында Дуверде жалған мұнай док құрылды. Оны жобалау үшін архитектор Базиль Спенс шақырылды. Жасырын жапсырмадан, картоннан және ескі кәріз құбырларынан жасалған жалған нысан құбырлардың, мұнай сақтау резервуарларының, пирс, көлік тұрақтарының және зениттік артиллериялық орналасқан жерлердің жалған үлгілерін қамтыды. Қызметтің белсенділігін имитациялау үшін жел машиналары қолданылды, ал нысанды әскери полиция күзетті. Түнде нысан түтінмен жасырылды. Неміс авиациясына нысанның үстінен 33000 футтан (10058 м) жоғары биіктікте ұшуға рұқсат берілді, онда жоғары сапалы суреттер түсіру мүмкін емес еді. Жалған нысанды король Георг VI тексерді, ал Одақтастардың Жоғарғы Бас қолбасшысы генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр және оның құрлықтағы әскерлерінің қолбасшысы генерал сэр Бернард Монтгомери “жұмысшылармен” сөйлесті.

In the spring of 1943, the Petroleum Warfare Department selected sites for the pumping stations. One was established at Sandown on the Isle of Wight, and another at Dungeness on the Kent coast. Construction was carried out at night and in secret, and equipment was carried in under tarpaulins. The pumping stations and storage tanks were camouflaged to look like villas, seaside cottages, old forts, amusement parks and other innocuous features. Strict instructions were issued that neither "Petroleum Warfare Department" nor its initials should appear on any letter or package. The locations were erased from maps. Lorry drivers conducting deliveries had to phone from a public phone booth for instructions. Each pumping station was equipped with thirty diesel powered reciprocating pumps with a capacity of per day, and four large Byron Jackson Company electric centrifugal pumps capable of per day, which worked out to at Both stations were fed from the Avonmouth Thames pipeline, which had a capacity of per month. A 70 mile (113 km) branch line was constructed connecting Dungeness with its eastern terminal at Walton on Thames. Sandown was connected to the system through a 22 mile (35 km) link between the Isle of Wight and Fawley Refinery. The pipeline connections to Pluto were completed by March 1944. The corresponding sites in France were selected in June 1943. Sandown would be connected to the port of Cherbourg, a distance of over Dungeness would be connected to the port of Ambleteuse. In keeping with the Disney theme suggested by Pluto, the former was codenamed "Bambi" and the latter "Dumbo". As part of the Operation Overlord deception operation known as Operation Fortitude, a fake oil dock was created at Dover. The architect Basil Spence was called upon to design it. Constructed from camouflaged scaffolding, fibreboard and old sewage pipe, the fake facility spanned and included fake versions of pipelines, storage tanks, jetties, vehicle parks and antiaircraft emplacements. Wind machines were used to create clouds of dust to simulate activity, and the site was guarded by the military police. At night it was obscured by a smoke screen. German aircraft were allowed to overfly the facility, but only above 33000 feet (10058 m), where high resolution imagery was not possible. The fake facility was inspected by King George VI, and the Supreme Allied Commander, General Dwight D. Eisenhower and his ground forces commander, General Sir Bernard Montgomery spoke to the "workers".

Бамби

Операция Оверлордтың бастапқы жоспарына сәйкес, Шербургті D күнінен (D+8) кейін сегіз күн ішінде басып алу және немістер жүйелі түрде қиратуды жүзеге асырады деген үмітке қарамастан, үш күн ішінде ашу керек еді. Құбыр салу төрт күннен кейін басталуы керек еді, ал Бэмби жүйесі D+75-ке дейін (D күнінен кейін жетпіс бес күн) толыққанды жұмыс істеуге тиіс болды. Мамыр айында аймақтағы қосымша неміс дивизиясының табылуы күтілген басып алуды он күнге ықпалдады – D+8-ден D+18-ге дейін. Шербург порты 27 маусымда (D+21) басып алынды, бірақ ауқымды зақымдану салдарынан алғашқы POL танкері тек 25 шілдеде (D+49) жүк түсіре бастады. Осы уақыт аралығында отын Порт-ан-Бессин портының кішкентай порты арқылы жағалаудағы танкерлермен, ал мұхиттан келетін танкерлер британдықтар үшін Порт-ан-Бессиндегі екі Томбола желісі мен американдықтар үшін Сент-Онорин-де-Перттегі бесеуін пайдалана отырып жеткізілді. Томбола желілері жиі үзіліп жатты, ал «Шанттар» ағылшын арнасының құйынды ауа райында нашар жұмыс істеді. 28 шілдеге дейін олардың он алтысы Хэмбл-ле-Райста құрылған арнайы танкерлерді жөндеу орнында жөндеуге жіберілді. Плуто жобасын тоқтату туралы мәселе қарастырылды, бірақ аталған жағдайларды ескере отырып, оны іске асыруға шешім қабылданды. Желіні порттың ішінде немесе сыртында аяқтау туралы шешім қабылдауға уақыт кетті, ақырында соңғысы таңдалды. Бірінші Hais құбыр желісін HMS Latimer 1944 жылдың 12 тамызында он сағаттың ішінде салды, бірақ эскорттаушы эсминец зәкірмен ілініп, құбырды жөндеуге келмейтіндей зақымдағандықтан, құбыр желісі сәтсіз аяқталды. Екі күннен кейін HMS Sancroft екінші рет тырысты. Бұл да сәтсіз болды, себебі құбыр HMS Algerian тірек кемесінің винтіне оралып қалды. 27 тамызда «Хамель» құбырларын салуға жасалған тырысқанда, тонналармен балықтар HMS Conundrum 1 кемесінің түбіне жабысып, оның айналуына кедергі келтіргені анықталды. Бірнеше күннен кейін тағы бір рет тырысты, бірақ құбырдың бір бөлігі жарылып кетті. Сарапшы-техниктер жобалаушылардың бақылауымен Бристоль каналы мен Солент арқылы құбыржолдарды салуға қол жеткізді, бірақ соғыс жағдайында және ағылшын арнасының әлдеқайда кең аумағында теңіздік жасақтар үшін дәл сондай шеберлікке қол жеткізу басқа мәселе болды. Сэр Дональд Бэнкс былай деп жазды: «Кабель салу техникасы меңгерілді, бірақ біз жағалаудың ұштарын қосу тәжірибесінде және осы қателіктерден туындаған жағалауға жақын жердегі су астындағы тесіктерді жөндеуде әлі жеткілікті білімді емеспіз». Ақырында 22 қыркүйекте жұмыс істейтін Hais кабелі салынды, ол күніне жеткізді. 29 қыркүйекте HMS Conundrum 2 кемесі «Хамель» кабелін сәтті орнатты. Алайда, 3 қазанда отынның мөлшерін арттыру үшін қысымды көтергенде, екі құбыр да істен шықты: Hais – дұрыс емес жалғаудан, ал Хамель – мұхит түбіндегі өткір жиекке тап болғандықтан. Операция Бамби келесі күні тоқтатылды. Отынның тек шамамен бір бөлігі ғана тасымалданды.

According to the original Operation Overlord plan, Cherbourg was supposed to be captured within eight days of D Day (D+8) and, despite the expectation that the Germans would carry out systematic demolitions, be opened within three days. Pipe laying was to commence four days later, with the Bambi system fully operational by D+75 (seventy five days after D Day). The discovery of an additional German division in the vicinity in May led to the expected capture being pushed back ten days from D+8 to D+18. In the event, the port of Cherbourg was captured on 27 June (D+21), and due to the extensive damage the first POL tanker did not discharge there until 25 July (D+49). In the meantime, fuel was supplied through the small port of Port en Bessin by coastal tankers, and from ocean going tankers using two Tombola lines at Port en Bessin for the British and five at Sainte Honorine des Pertes for the Americans. The Tombola lines had a tendency to break, and the Chants fared poorly in the rough weather of the English Channel. By 28 July sixteen of them were laid up for repairs at a special tanker repair facility that had been established at Hamble le Rice. Consideration was given to cancelling Pluto, but under the circumstances it was decided to proceed. Time was wasted in deciding whether to terminate the line inside or outside the harbour; eventually the latter was chosen. The first Hais pipeline was laid by HMS Latimer in just ten hours on 12 August 1944, but the pipeline failed when an escorting destroyer caught it with its anchor and damaged it beyond repair. A second effort was made by HMS Sancroft two days later. This too failed when the pipe became wrapped around the propeller of the support ship, HMS Algerian. An attempt to lay Hamel pipe instead failed on 27 August when it was discovered that tons of barnacles had attached themselves to the bottom of HMS Conundrum 1, thereby preventing it from rotating. The barnacles were scraped off, and another attempt was made a few days later, but the pipeline broke about out. The expert technicians had been able to lay pipelines across the Bristol Channel and the Solent under the supervision of the designers, but it was another matter for the naval laying parties to achieve the same degree of proficiency under wartime conditions and across the much wider English Channel. Sir Donald Banks wrote: "The technique of cable laying had been mastered but we were not yet sufficiently versed in the practice of connecting the shore ends, nor in effecting repairs to the undersea leaks which were caused fairly close inshore through these faulty concluding operations." Finally, on 22 September a Hais cable was laid that worked, delivering per day. This was followed on 29 September by the successful installation of a Hamel cable by HMS Conundrum 2. However, on 3 October when the pressure was increased from to augment the amount of fuel pumped, both pipelines failed: the Hais due to a faulty coupling, and the Hamel when it encountered a sharp edge on the ocean floor. Operation Bambi was terminated the following day. Only about of fuel had been transferred.

Дүмбо

Осы арада 30 тамызда Руан порты, ал 12 қыркүйекте Ле-Хавр басып алынды. Ле-Хавр соғыстар мен жарылыстар кезінде қирап қалды. Сена өзенінен 75 миль (121 км) жоғары орналасқан Руан порты жақсы жағдайда болды, оның құймалары көбінесе зақымдалмаған, бірақ жарылыстар жасалған және өзен арнасы миналар мен батып кеткен кемелермен тосылған. Арнаны тазарғаннан кейін де, Ле-Хаврден басталатын канал терең болмады, бірақ Ұлыбританиядан жанармай тасымалдайтын жағалаулық танкерлер онымен жүзіп, Руанға түсіре алды. Булонь 22 қыркүйекте басып алынып, порты 22 қазан күні ашылды. HMS Sancroft кемесі Hais құбыр желісін салды, ол 26 қазанда соруды бастады және соғыс аяқталғанға дейін жұмыс істеді. Жоспарланғандай Амблетеузге емес, Дувр бұғазының ар жағындағы Булонь портының сыртқы бөлігіндегі жағажайға желілер тартылды, себебі соңғы жағажай миналанған. Бұл қашықтықты ұзартып, қиындықтарды күшейтті, бірақ кабель төсеу техникасы жетілдірілді. Кабельдің ұштары жағаға тасталды және жағалауға қосылу үшін баржалармен жиналды. Хамель құбырлары көбірек қиындық туғызды, бірақ сынақтан өткен соң, екі шетінен Hais құбырларының бөліктерімен салынды. Булоньде теміржол инфрақұрылымы нашар болғандықтан, құбыр желісі Кале қаласына дейін созылды, онда жанармайды тасымалдау үшін жақсы теміржол байланыстары болды. Бұл кеңейту қараша айында аяқталды. Желтоқсан айына дейін тоғыз 3 дюймдік және екі 2 дюймдік Хамель құбырлары, сондай-ақ төрт 3 дюймдік және екі 2 дюймдік Hais кабельдік құбырлары төселді, барлығы 17 құбыр салынды, ал Dumbo күніне бензинмен қамтамасыз етті. Hais кабельдік құбырларының ешқайсысы жыртылмады, ал Хамель құбырларын жөндеу арасындағы орташа уақыт 52 мен 112 күн аралығында болды, орташа есеп бойынша 68 күн. Олар жоспарланған қысымда жұмыс істей алмады, сондықтан тек бензин тасыды, ал құбырлар арқылы авиациялық отынды жеткізу жоспарларынан бас тартылды. Желтоқсан айында Плутон операциясын жалғастыру мәселесі қайта қарастырылды. Осы кезде Антверпен күніне бір теңіз танкерін түсіріп, жағалаулық танкерлер күніне Остендеге және Руанға сондай-ақ мөлшерде жеткізіп отырды. Антверпен мен Шербург ғана ірі танкерлерді қабылдауға қабілетті болды, бірақ Антверпен V-1 және V-2 бомбаларына шабуылға ұшырады, сондықтан бір уақытта бір танкерден артық қабылдауы қауіпсіз деп есептелді. Жағалаулық танкерлерге қатысты, олардың Қашық Шығыста қолданылуы қажет болды. Сондықтан Плутон операциясын жалғастыру туралы шешім қабылданды. Жауынгерлік қимылдар Германияға қарай жылжығанда, Dumbo Булоньден Антверпенге, Эйндховенге және соңында Эммерихке дейін созылған құбыр желісіне қосылды. Думбо 1945 жылдың 15 наурызында күніне (шамамен) мақсатты көрсеткіштен асып, 3 сәуірде Думбо желілері Рейнге күндік жеткізілім жасады. Жаңа желілер төселуді жалғастырды, соңғысы 24 мамырда салынды. Жүйе ақыры 7 тамызда жұмыс күшін үнемдеу үшін жабылды, сол кезде құбырлар бензин тасыған. Плутон операциясы 31 тамызда ресми түрде тоқтатылды, ал Мұнай соғысы департаменті 1946 жылдың 31 наурызында таратылды. Тилбери зауыты Адмиралтействоға, ал қалған барлық заттар Жабдықтау министрлігіне берілді. Технологияны соғыстан кейін пайдалану жоспарланбағандықтан, Плутон операциясының құжаттары Ұлттық мұражайға жіберілді, онда олар келесі отыз жыл бойы жабық қалды. Ұлыбританияның өнертапқыштарға сыйлық беру жөніндегі комиссиясы Хартлиге 9000 фунт стерлинг, Эллиске 5000 фунт стерлинг, Кондраманың авторы М.К. Пурвиске 85 фунт стерлинг, ал құбырды жағалауға бекітуге арналған кене ұстағыш құрылғыны жасаған А.Е. Прайске 250 фунт стерлинг салықтан босатылған төлем берді. Одақтас экспедициялық күшке шамамен мұнай өнімдері жеткізілді. Оның ішінде АҚШ-тан тікелей келгендер және Ұлыбританиядан келгендер (84%) болды, ал Плутон операциясы осы көлемнің немесе 8 пайызын құрады. Плутон операциясының жалпы құны 4,428,000 фунт стерлингке бағаланды.

Meanwhile, the port of Rouen had been captured on 30 August, and Le Havre on 12 September. Le Havre was badly damaged in the fighting and by demolitions. Rouen, an inland port 75 mile (121 km) up the Seine River, was in better shape, with its quays largely intact, although demolitions had been carried out and the river channel to it was blocked by mines and sunken vessels. Even when it was cleared the channel from Le Havre was shallow, but coastal tankers carrying POL from the UK were able to navigate it and discharge in Rouen. Boulogne was captured on 22 September, and the port was opened on 22 October. A Hais pipeline was laid by HMS Sancroft, which commenced pumping on 26 October, and remained in action until the end of the war. Lines were run to a beach in the outer harbour of Boulogne, distant across the Strait of Dover, instead of Ambleteuse as originally planned because the beach at the latter was heavily mined. This involved a longer distance and a more difficult approach, but cable laying techniques had been refined. The ends of the cable were dropped just offshore and picked up by the barges for connection to the shore. The Hamel pipe gave more trouble, but after some trial and error, it was laid with sections of Hais pipe at each end. Boulogne also had poor railway facilities, so the pipeline was extended to Calais where better railway connections were available to transport the fuel. This extension was completed in November. By December, nine 3 inch and two 2 inch Hamel pipelines and four 3 inch and two 2 inch Hais cable pipelines had been laid, a total of 17 pipelines, and Dumbo was providing of petrol per day. Not one of the Hais cable pipelines broke, and the mean time between repairs of the Hamel pipelines varied between 52 and 112 days, with 68 days being the average. They could not be run at the intended pressure, so they carried only petrol, and plans for the pipelines to deliver aviation spirit as well were discarded. In December there was reconsideration of whether to continue with Operation Pluto. By this time Antwerp was unloading an ocean going tanker a day, and coastal tankers were delivering per day to Ostend, and a similar amount to Rouen. On the other hand, only Antwerp and Cherbourg were capable of handling the large tankers, but Antwerp was under attack from V 1 flying bombs and V 2 rockets, and it was considered inadvisable for it handle more than one tanker at a time. As for the coastal tankers, they were in demand for service in the Far East. It was therefore decided to continue with Operation Pluto. As the fighting moved on to Germany, Dumbo was connected to an inland pipeline system that was extended from Boulogne to Antwerp, Eindhoven and ultimately Emmerich. Dumbo surpassed its target of (about ) per day on 15 March 1945, and by 3 April the Dumbo lines were delivering a day to the Rhine. New lines continued to be laid, the last one being laid on 24 May. The system was finally closed down to save manpower on 7 August, by which time the pipelines had carried of petrol. Operation Pluto was officially disbanded on 31 August, and the Petroleum Warfare Department was wound up on 31 March 1946. The Tilbury plant was transferred to the Admiralty, and all remaining stores to the Ministry of Supply. No post war use of the technology was contemplated, so Operation Pluto's records were sent to the Public Record Office, where they remained sealed for the next thirty years. The Royal Commission on Awards to Inventors awarded tax free payments of £9,000 to Hartley; £5,000 to Ellis; £85 to M. K. Purvis, the designer of the Conundrum; and £250 to A. E. Price, who designed the wedge gripping device used to fix the pipeline near the shore. It is estimated that nearly of petroleum products were delivered to the Allied Expeditionary Force. Of this, came directly from the United States and (84 per cent) from the United Kingdom, of which Operation Pluto contributed or 8 per cent. The total cost of Operation Pluto was reckoned at £4,428,000.

Қайта қалпына келтіру және құтқару

Соғыстан кейін құбырдың 85 пайызынан астамы құтқарылып, кейіннен металлға тапсырылды. Бұл 1946 жылдың қыркүйегінен 1949 жылдың қазанына дейін Латимер мен Холдфаст (сонда Соғыс көлігі министрлігі Империя Ридли және Империя Тау аттарымен жұмыс істеді), Империя Тинесс (бұрынғы неміс танкері), Ренглер (бұрынғы Адмиралтействоның Марк III танк түсіру кемесі) және Редемер (бұрынғы Адмиралтейство моторлы балық аулау кемесі) пайдаланылды. Барлығы, түпнұсқа қорғасынның және түпнұсқа болаттың бір бөлігі, сондай-ақ құбырларда қалған бензин қалпына келтірілді. Құбырдың өзі пайдаланылмай қалғанмен, оны жасыру үшін салынған немесе пайдаланылған көптеген ғимараттар сақталған, әсіресе Уайт аралында, Сандаундағы бұрынғы сорғы станциясы қазіргі уақытта мини-гольф алаңы ретінде қолданылуда.

Тарихнама

"Плутон" операциясының құндылығы даулы болды. АҚШ-тың әскери-теңіз тарихшысы Сэмюэл Элиот Морисон бұл құбырлардың "Германиядағы одақтас әскерлердің ілгерілеуі кезінде оларды жабдықтау үшін өте тиімді болғанын" атап өтті. Азаматтық тарихшы Майкл Постанның пікірінше, "Плутон" операциясы "стратегиялық тұрғыдан маңызды, тактикалық жағынан тәуекелді және өнеркәсіптік жағынан қиын болды". 1945 жылдың 24 мамырында Уинстон Черчилль "Плутон" операциясын "толыққанды британдық жетістік және біз мақтан тұта алатын амфибиялық инженерлік шеберлік" деп сипаттады. Мұнай туралы азаматтық ресми тарихтың томында Дерек Пейтон Смит басқаша пікір білдірді: "Плутон одақтастардың жабдықталуына ең қажетті кезде, яғни континентте тұрақты мұнай порттары болмағанда және одақтастар қанағаттандырмайтын Порт-ан-Бессинге тәуелді болғанда ешқандай үлес қоспады. Дамбо жетістікке жетті, бірақ бұл жетістік аса маңызды болмаған кезде". COSSAC штабының басшысы генерал-майор сэр Фредерик Морган да осыған ұқсас пікір білдірді, ол Бамбидің тиімді болмағанын, ал Дамбоны жоғары бағалады.