Нарық бәсекесін қолдайтын заңнама

Кіріспе

Нарықтық бәсекелестікті сақтау заңы

Law maintaining market competition

Competition law is the field of law that promotes or seeks to maintain market competition by regulating anti competitive conduct by companies. Competition law is implemented through public and private enforcement. It is also known as antitrust law (or just antitrust), anti monopoly law,

The history of competition law reaches back to the Roman Empire. The business practices of market traders, guilds and governments have always been subject to scrutiny, and sometimes severe sanctions. Since the 20th century, competition law has become global. The two largest and most influential systems of competition regulation are United States antitrust law and European Union competition law. National and regional competition authorities across the world have formed international support and enforcement networks. Modern competition law has historically evolved on a national level to promote and maintain fair competition in markets principally within the territorial boundaries of nation states. National competition law usually does not cover activity beyond territorial borders unless it has significant effects at nation state level. The protection of international competition is governed by international competition agreements. In 1945, during the negotiations preceding the adoption of the General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) in 1947, limited international competition obligations were proposed within the Charter for an International Trade Organisation. These obligations were not included in GATT, but in 1994, with the conclusion of the Uruguay Round of GATT multilateral negotiations, the World Trade Organization (WTO) was created. The Agreement Establishing the WTO included a range of limited provisions on various cross border competition issues on a sector specific basis. Competition law has failed to prevent monopolization of economic activity. "The global economy is dominated by a handful of powerful transnational corporations (TNCs). Only 737 top holders accumulate 80% of the control over the value of all network control is much more unequally distributed than wealth. In particular, the top ranked actors hold a control ten times bigger than what could be expected based on their wealth. Recent works have shown that when a financial network is very densely connected it is prone to systemic risk. Indeed, while in good times the network is seemingly robust, in bad times firms go into distress simultaneously. This knife edge property was witnessed during the recent (2009) financial turmoil "

Бәсекелестік заңы – компаниялардың бәсекеге қарсы әрекеттерін реттеу арқылы нарықтық бәсекелестікті қолдауға немесе сақтауға бағытталған құқық саласы. Бәсекелестік заңы мемлекеттік және жекеменшік күштер арқылы іске асырылады. Ол антимонополиялық заң (немесе жай ғана антимонополиялық заң), монополияға қарсы заң деп те белгілі. Бәсекелестік заңының тарихы Рим империясына дейін жетеді. Базар саудагерлерінің, гильдиялардың және үкіметтердің іскерлік тәжірибелері әрдайым тексеріліп, кейде қатаң санкцияларға ұшыраған. 20-ғасырдан бері бәсекелестік заңы жаһандық сипатқа ие болды. Екі ірі және ең ықпалды бәсекелестік реттеу жүйесі – АҚШ-тың антимонополиялық заңнамасы және Еуропалық Одақтың бәсекелестік құқығы. Әлемдегі ұлттық және аймақтық бәсекелестік органдары халықаралық қолдау және күш қолдану желілерін құрды. Қазіргі заманғы бәсекелестік заңы негізінен ұлттық мемлекеттердің аумақтық шекараларында нарықтардағы әділ бәсекелестікті дамыту және сақтау үшін ұлттық деңгейде дамыды. Ұлттық бәсекелестік заңы әдетте ұлттық мемлекет деңгейінде маңызды әсер етпесе, аумақтық шекарадан тыс әрекеттерді қамтымайды. Халықаралық бәсекелестікті қорғау халықаралық бәсекелестікті қорғау туралы келісімдермен реттеледі. 1945 жылы 1947 жылы Тарифтер мен сауда туралы жалпы келісімді (ГАТТ) қабылдауға дайындық кезінде Халықаралық сауда ұйымының жарғысында шектеулі халықаралық бәсекелестік міндеттемелері ұсынылды. Бұл міндеттемелер ГАТТ-қа енбеді, бірақ 1994 жылы ГАТТ көпжақты келіссөздерінің Уругвай раундысы аяқталғаннан кейін Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) құрылды. ДСҰ-ны құру туралы келісімге салалық негіздегі түрлі трансшекаралық бәсекелестік мәселелері бойынша шектеулі ережелер енгізілді. Бәсекелестік заңы экономикалық қызметтің монополиялануын тоқтатуға жеткіліксіз болды. "Жаһандық экономикаға бірнеше қуатты трансұлттық корпорациялар (ТҰК) үстемдік етеді. Барлық желілік бақылау құнының 80%-ын тек 737 ірі иесі шоғырландырады. Желілік бақылау байлықтан әлдеқайда теңсіз бөлінеді. Атап айтқанда, ең жоғары деңгейдегі актерлердің бақылауы олардың байлығына қарай күтілетін деңгейден он есе жоғары. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, қаржылық желі тығыз байланысқан кезде жүйелік тәуекелге ұшырайды. Шындығында, жақсы уақытта желі берік көрінеді, ал қиын уақытта фирмалар бірдей уақытта қиындыққа тап болады. Бұл қасиеттің куәсі 2009 жылғы қаржылық дағдарыс кезінде болдық."

Римдік заңнама

Алғашқы мысалы б.з.б. 50 жылдары Рим республикасы кезінде тіркелген. Астық саудасын қорғау мақсатында, астық таситын кемелерді тікелей, әдейі және жасырын түрде тоқтатқандарға ауыр айыппұл салынды. Диоклетианның 301 жылы шығарған жарлығында тарифтік жүйені бұзғандар, мысалы, күнделікті қажетті тауарларды сатып алып, жасырған немесе олардың тапшылығын жасағандар өлім жазасына кесілді. Бұл заңға сәйкес, императордың жеке немесе берген монополияларының кез келген саудалық бірлестіктері немесе олардың бірлескен әрекеттері үшін мүлік тәркіленіп, елден қуылды. Зено барлық бұрынғы эксклюзивті құқықтарды жойды. Кейін Юстиниан I мемлекеттік монополияларды басқару үшін лауазымды тұлғаларға жалақы төлеу туралы заң енгізді. Бірақ әділ бағаны сақтау туралы алаңдаушылық нарықты тікелей реттеу әрекеттеріне де әкелді. Генрих III тұсында 1266 жылы нан мен сыра бағасын астық бағасына сәйкес белгілеу туралы заң қабылданды, ал бағаны белгілеу ассиздердің құзырында болды. Заң бұзған жағдайда айыппұл ретінде айып төлеу, ұяттау және соққыға жығылу қарастырылды. 14 ғасыр заңында орман тонаушылары "кедейлер мен қоғамның жалпы қанаушылары және бүкіл елдің жауы" деп сипатталды. Король Эдуард III тұсында 1349 жылғы Еңбекшілер заңы қолөнершілер мен жұмысшылардың жалақысын белгіледі және азық-түлік тауарларын ақылға қонымды бағамен сатуды талап етті. Қолданыстағы айыппұлдармен қатар, заңда артық баға алған саудагерлер зардап шеккен тарапқа алған сомасының екі есесін төлеуі керек екені айтылды, бұл идея АҚШ-тың монополияға қарсы заңнамасындағы үш еселенген залапты өтеуде қайталанды. Эдуард III тұсында келесі заңдық норма саудалық біріккендерді тыйым салды: Біз бұрын да, кейін де ешбір саудагердің немесе басқа адамның осы Бағаналарды немесе оларға қатысты немесе оларға тиесілі кез келген нәрсені бұзуға, тоқтатуға, жоюға немесе зиян келтіруге әкелетін кез келген нәрседе конфедерация, құпия келісім, ақшалай келісім, ой, күңкілдеу немесе зұлымдық жасауына рұқсат етпейміз. Еуропа континентінде бәсекелестік принциптері lex mercatoria-да қалыптасты. Бәсекелестік принциптерін бекітетін заңнаманың мысалдары: 1283 және 1305 жылдар аралығында Богемияның Венцеслав II-нің juris metallici конституциясы, кен саудагерлерінің бағаны көтеруін айыптады; 1322 және 1325 жылдардағы Флоренцияның қалалық жарғылары Зеноның мемлекеттік монополияларға қарсы заңнамасын ұстанды; және император Карл V тұсында Киелі Рим империясында "Нидерландыда көптеген саудагерлер мен қолөнершілер жасаған монополиялар мен дұрыс емес келісімдерден туындайтын залалды болдырмау үшін" заң қабылданды. 1553 жылы Англияның Генрих VIII шетелден келетін өнімнің құбылуына байланысты азық-түлік бағасын тұрақтандыру мақсатында азық-түлік тауарларына тарифтерді қайта енгізді. Осылайша, заңда былай делінген: мұндай заттарға белгілі бір баға қою өте қиын және қиын, себебі мұндай азық-түлік бағасы көбінесе осындай азық-түлік иелерінің ашкөздігі мен құмарлығынан көтеріледі, бұл кез келген ақылға қонымды немесе әділ негізден немесе себептен гөрі Патшаның поддандыларына үлкен зиян келтіреді және оларды кедейлікке түсіреді. Осы уақыт шамасында әртүрлі саудагерлер мен қолөнершілердің гильдиялар деп аталатын ұйымдары дамыды және монополияларға қарсы заңдардан көптеген жеңілдіктер мен босатулар алды. 1835 жылғы қалалық корпорациялар туралы заңға дейін берілген артықшылықтар жойылған жоқ.

An early example was enacted during the Roman Republic around 50 BC. To protect the grain trade, heavy fines were imposed on anyone directly, deliberately, and insidiously stopping supply ships. Under Diocletian in 301 A. D., an edict imposed the death penalty for anyone violating a tariff system, for example by buying up, concealing, or contriving the scarcity of everyday goods. This provided for confiscation of property and banishment for any trade combination or joint action of monopolies private or granted by the Emperor. Zeno rescinded all previously granted exclusive rights. Justinian I subsequently introduced legislation to pay officials to manage state monopolies. But concern for fair prices also led to attempts to directly regulate the market. Under Henry III an act was passed in 1266 to fix bread and ale prices in correspondence with grain prices laid down by the assizes. Penalties for breach included amercements, pillory and tumbrel. A 14th century statute labelled forestallers as "oppressors of the poor and the community at large and enemies of the whole country". Under King Edward III the Statute of Labourers of 1349 fixed wages of artificers and workmen and decreed that foodstuffs should be sold at reasonable prices. On top of existing penalties, the statute stated that overcharging merchants must pay the injured party double the sum he received, an idea that has been replicated in punitive treble damages under US antitrust law. Also under Edward III, the following statutory provision outlawed trade combination. we have ordained and established, that no merchant or other shall make Confederacy, Conspiracy, Coin, Imagination, or Murmur, or Evil Device in any point that may turn to the Impeachment, Disturbance, Defeating or Decay of the said Staples, or of anything that to them pertaineth, or may pertain. In continental Europe, competition principles developed in lex mercatoria. Examples of legislation enshrining competition principles include the constitutiones juris metallici by Wenceslaus II of Bohemia between 1283 and 1305, condemning combination of ore traders increasing prices; the Municipal Statutes of Florence in 1322 and 1325 followed Zeno's legislation against state monopolies; and under Emperor Charles V in the Holy Roman Empire a law was passed "to prevent losses resulting from monopolies and improper contracts which many merchants and artisans made in the Netherlands". In 1553, Henry VIII of England reintroduced tariffs for foodstuffs, designed to stabilize prices, in the face of fluctuations in supply from overseas. So the legislation read here that whereas,

it is very hard and difficult to put certain prices to any such things [it is necessary because] prices of such victuals be many times enhanced and raised by the Greedy Covetousness and Appetites of the Owners of such Victuals, by occasion of ingrossing and regrating the same, more than upon any reasonable or just ground or cause, to the great damage and impoverishing of the King's subjects. Around this time organizations representing various tradesmen and handicrafts people, known as guilds had been developing, and enjoyed many concessions and exemptions from the laws against monopolies. The privileges conferred were not abolished until the Municipal Corporations Act 1835.

Еуропадағы бәсекелестік құқығының алғашқы кезеңдері

Англияның сауданы шектеу туралы ортақ құқығы АҚШ-та дамыған қазіргі заманғы бәсекелестік құқығының тікелей алдыңғысы болып табылады. Ол қоғамдық саясатқа қайшы келетін келісімдерге тыйым салуға негізделген, егер келісімнің дұрыстығы дәлелденсе, онда бұл тыйым қолданылмаған. Бұл басқа тараптың саудасын шектеуге бағытталған келісімдерге тиімді тыйым салды. 1414 жылғы Дайерс ісі – ағылшын ортақ құқығы бойынша қарастырылған алғашқы белгілі сауданы шектеуші келісім. Бір бояушы талапкермен бір қалада алты ай бойы өзінің кәсібін жүзеге асырмауға міндеттеме берді, бірақ талапкер оған ешқандай уәде бермеді. Талапкердің бұл шектеуді күштеңдіру әрекеті туралы естігенде Халл судьясы: «Егер талапкер мұнда болса, ол патшаға айып төлегенше түрмеге қамалуы керек» деді. Сот бояушының келісімді бұзғаны үшін міндеттеме алудан бас тартты, өйткені келісім сауданы шектеу деп танылды. Кейіннен ағылшын соттары бәсекелестікке қатысты сот практикасын қалыптастырған бірқатар істерді қарады, олар ақырында заңға айналды. 16 ғасырдағы Еуропа қарқынды түрде өзгеріп жатты. Жаңа әлем жаңадан ашылды, теңіз арқылы сауда және тонау халықаралық экономикаға байлық әкелді және бизнесмендердің көзқарастары өзгерді. 1561 жылы Англияға қазіргі заманғы патенттерге ұқсас Индустриялық монополия лицензиялары жүйесі енгізілді. Бірақ Елизавета I патшалық құрған кезде бұл жүйе кеңінен қолданылып, тек артықшылықтарды сақтау үшін пайдаланылды, инновациялар мен өндіріске ешқандай ынталандыру жасалмады. Осыған жауап ретінде ағылшын соттары сауданы шектеуші практикаларға қатысты сот практикасын жасады. Бұл заң 1602 жылғы Дарсиге қарсы Аллейн ісі, сондай-ақ «Монополиялар ісі» деп белгілі болған Корольдік соттың Елизавета I патшайымның Дарсиге Англияға ойын карталарын импорттау құқығын бергенін жоққа шығарған шешімінен кейін қабылданды. 1684 жылы «Шығыс Үнді компаниясы Сандиге қарсы» ісінде тек мемлекеттен тыс жерлерде сауда жасаудың эксклюзивті құқығы заңды деп шешілді, өйткені шетелдегі жағдайларда тек ірі және күшті компаниялар ғана сауда жасай алады. Англия мен Еуропадағы бәсекелестік құқығының дамуы Адам Смиттың «Халықтардың байлығы» сияқты еңбектерінің таралуымен бірге жүрді, ол алғаш рет нарықтық экономика тұжырымдамасын қалыптастырды. Сонымен қатар, индустрияландыру жеке қолөнершілерді немесе қолөнершілер тобын жалақы алатын жұмысшылармен және машинаға негізделген өндіріспен алмастырды. Коммерциялық табыс өндірісті барынша арттыру мен шығындарды барынша азайтуға байланысты болды. Сондықтан компанияның мөлшері маңыздырақ болды және бірқатар еуропалық елдер сауданы шектейтін ірі компанияларды реттеу үшін заңдар қабылдады. 1789 жылғы Француз төңкерісінен кейін 1791 жылғы 14-17 маусымдағы заң бір саланың мүшелері арасындағы өнеркәсіптің немесе еңбектің бағасын белгілейтін келісімдерді жарамсыз, конституцияға қайшы және бостандыққа қарсы деп жариялады. 1852 жылғы Австрияның қылмыстық кодексі де «тауардың бағасын көтеру туралы келісімдер халықтың мүддесіне зиян келтіреді және бұл құқық бұзушылық ретінде жазалануы тиіс» деп белгіледі. Австрия 1870 жылы жазаларды жою туралы заң қабылдады, бірақ мұндай келісімдер жарамсыз болып қалды. Алайда Германияда заңдар фирмалар арасындағы бағаны көтеру туралы келісімдерді нақты бекітті. 18 және 19 ғасырлар бойы Еуропада үстем жеке компаниялар немесе заңды монополиялар сауданы шамадан тыс шектей алады деген идеялар одан әрі дамыды. Алайда, 19 ғасырдың соңында Еуропаға тараған дағдарыс, 1873 жылғы үрей ретінде танымал, бәсекелестік идеялары қолдау таппады және компаниялар баға мен пайдаға қатты қысымға төзу үшін картельдер құру арқылы ынтымақтасуы керек деп саналды.

The English common law of restraint of trade is the direct predecessor to modern competition law later developed in the US. It is based on the prohibition of agreements that ran counter to public policy, unless the reasonableness of an agreement could be shown. It effectively prohibited agreements designed to restrain another's trade. The 1414 Dyer's is the first known restrictive trade agreement to be examined under English common law. A dyer had given a bond not to exercise his trade in the same town as the plaintiff for six months but the plaintiff had promised nothing in return. On hearing the plaintiff's attempt to enforce this restraint, Hull J exclaimed, "per Dieu, if the plaintiff were here, he should go to prison until he had paid a fine to the King". The court denied the collection of a bond for the dyer's breach of agreement because the agreement was held to be a restriction on trade. English courts subsequently decided a range of cases which gradually developed competition related case law, which eventually were transformed into statute law. Europe around the 16th century was changing quickly. The new world had just been opened up, overseas trade and plunder was pouring wealth through the international economy and attitudes among businessmen were shifting. In 1561 a system of Industrial Monopoly Licenses, similar to modern patents had been introduced into England. But by the reign of Queen Elizabeth I, the system was reputedly much abused and used merely to preserve privileges, encouraging nothing new in the way of innovation or manufacture. In response English courts developed case law on restrictive business practices. The statute followed the unanimous decision in Darcy v. Allein 1602, also known as the Case of Monopolies, of the King's Bench to declare void the sole right that Queen Elizabeth I had granted to Darcy to import playing cards into England. Then in 1684, in East India Company v. Sandys it was decided that exclusive rights to trade only outside the realm were legitimate, on the grounds that only large and powerful concerns could trade in the conditions prevailing overseas. The development of early competition law in England and Europe progressed with the diffusion of writings such as The Wealth of Nations by Adam Smith, who first established the concept of the market economy. At the same time industrialisation replaced the individual artisan, or group of artisans, with paid labourers and machine based production. Commercial success became increasingly dependent on maximizing production while minimizing cost. Therefore, the size of a company became increasingly important, and a number of European countries responded by enacting laws to regulate large companies that restricted trade. Following the French Revolution in 1789 the law of 14–17 June 1791 declared agreements by members of the same trade that fixed the price of an industry or labour as void, unconstitutional, and hostile to liberty. Similarly, the Austrian Penal Code of 1852 established that "agreements to raise the price of a commodity to the disadvantage of the public should be punished as misdemeanours". Austria passed a law in 1870 abolishing the penalties, though such agreements remained void. However, in Germany laws clearly validated agreements between firms to raise prices. Throughout the 18th and 19th centuries, ideas that dominant private companies or legal monopolies could excessively restrict trade were further developed in Europe. However, as in the late 19th century, a depression spread through Europe, known as the Panic of 1873, ideas of competition lost favour, and it was felt that companies had to co operate by forming cartels to withstand huge pressures on prices and profits.

Қазіргі заманғы бәсекелестік құқық

XIX ғасырдың соңында Еуропада бәсекелестік құқығының дамуы тоқтап қалғанда, 1889 жылы Канада заманауи бәсекелестік туралы алғашқы заңды қабылдады. Сауданы шектеу үшін құрылған біріккендерді алдын алу және жою туралы заң, АҚШ-тың бәсекелестік құқығы саласындағы ең танымал заң актісі – 1890 жылғы Шерман заңынан бір жыл бұрын қабылданды. Заң сенатор Джон Шерманның атымен аталды, ол бұл заң "құқықтың жаңа қағидасын жарияламайды, жалпы құқықтың ескі және жақсы танылған қағидаларын қолданады" деп мәлімдеген еді.

АҚШ монополияға қарсы

1890 жылғы Шерман заңы ірі компаниялардың бәсекелестікті шектеуін заңсыз етуге тырысты, олар бәсекелестермен бірігіп, бастапқыда пулдар арқылы, кейіннен трестер арқылы өнімді, бағаларды және нарық үлесін белгілеу үшін жұмыс істеді. Трасттар алғаш рет АҚШ теміржолдарында пайда болды, онда теміржол құрылысының жоғары капиталдық талаптары сол кездегі сирек қоныстанған аумақтарда бәсекелестік көрсетуге мүмкіндік бермеді. Бұл трест теміржолдарға тарифтерді және тұтынушылар мен кәсіпорындарға көрсетілетін қызметтерді өзгертуге, сондай-ақ потенциалды бәсекелестерді жоюға мүмкіндік берді. Әртүрлі салаларда әртүрлі тресттер үстемдік танытуы мүмкін. 1880 жылдары Standard Oil Company тресі отын майы, қорғасын және виски нарықтарын қоса алғанда, бірнеше нарықты бақылады. Рудольф Периц АҚШ-тағы бәсекелестік заңнамасы екі, кейде қарама-қайшы келетін бәсекелестік түсінігінің айналасында қалыптасқанын айтады: біріншісі – үкіметтің араласуынан еркін жеке бас бостандығы, екіншісі – шамадан тыс экономикалық биліктен азат, әділ бәсекелестік ортасы. Шерман заңы қабылданғаннан бері бәсекелестік заңнамасын іске асыру үкімет тарапынан қабылданған түрлі экономикалық теорияларға негізделген. Шерман заңының 1-тарауы «бірнеше штат арасындағы немесе шетелдік мемлекеттермен сауда-саттықты шектеу мақсатында жасалған кез келген келісімшартты, сенімді немесе конспирацияны» заңсыз деп жариялайды. 2-тарап монополияны немесе монополия құруға бағытталған әрекеттер мен келісімдерді тыйым салады. 1890 жылы қабылданғаннан кейін АҚШ соты осы принциптерді бизнес пен нарықтарға қолдана бастады. 1914 жылға дейін соттар экономикалық талдауды тұрақты түрде қолданбады, содан кейін Клейтон заңымен толықтырылды, ол эксклюзивті келісімдерді, әсіресе байланысты келісімдерді және директорлар кеңесінің өзара байланысын, сондай-ақ акцияларды сатып алу арқылы жүзеге асырылатын бірігулерді тыйым салды. 1915 жылдан бастап соттар бәсекелестікке қатысты істерде «ақылға қонымды» талдауды жиі қолданды. Алайда, бұл кезең бәсекелестік заңнамасын іске асырудың жетіспеушілігімен сипатталды. 1936 жылдан 1972 жылға дейін монополияға қарсы заңды соттардың қолдануы Гарвард мектебінің құрылым-мінез-қортынды парадигмасымен басым болды. 1973 жылдан 1991 жылға дейін монополияға қарсы заңды іске асыру тиімділік тұрғысынан түсіндірулерге негізделді, өйткені Чикаго мектебі үстемдік танытты және судья Роберт Борктің «Антимонополиялық парадокс» кітабы сияқты құқықтық еңбектер арқылы дамыды. 1992 жылдан бері ойын теориясы монополияға қарсы істерде жиі қолданылуда. 1976 жылғы Харт-Скотт-Родино монополияға қарсы күрес заңымен бірігулер мен сатып алулар АҚШ реттеуші органдарының күшті бақылауына алынды. Заңға сәйкес, тараптар мәмілені аяқтамас бұрын АҚШ Әділет министрлігіне және Федералды сауда комиссиясына бірігу туралы алдын ала хабарлауы тиіс. 2021 жылдың 2 ақпанынан бастап FTC Харт-Скотт-Родино есебінің шегін транзакция бойынша жиынтық активтерге қатысты 92 миллион долларға дейін төмендетті.

The Sherman Act of 1890 attempted to outlaw the restriction of competition by large companies, who co operated with rivals to fix outputs, prices and market shares, initially through pools and later through trusts. Trusts first appeared in the US railroads, where the capital requirement of railroad construction precluded competitive services in then scarcely settled territories. This trust allowed railroads to discriminate on rates imposed and services provided to consumers and businesses and to destroy potential competitors. Different trusts could be dominant in different industries. The Standard Oil Company trust in the 1880s controlled several markets, including the market in fuel oil, lead and whiskey. Rudolph Peritz has argued that competition law in the United States has evolved around two sometimes conflicting concepts of competition: first that of individual liberty, free of government intervention, and second a fair competitive environment free of excessive economic power. Since the enactment of the Sherman Act enforcement of competition law has been based on various economic theories adopted by Government. Section 1 of the Sherman Act declared illegal "every contract, in the form of trust or otherwise, or conspiracy, in restraint of trade or commerce among the several States, or with foreign nations." Section 2 prohibits monopolies, or attempts and conspiracies to monopolize. Following the enactment in 1890 US court applies these principles to business and markets. Courts applied the Act without consistent economic analysis until 1914, when it was complemented by the Clayton Act which specifically prohibited exclusive dealing agreements, particularly tying agreements and interlocking directorates, and mergers achieved by purchasing stock. From 1915 onwards the rule of reason analysis was frequently applied by courts to competition cases. However, the period was characterized by the lack of competition law enforcement. From 1936 to 1972 courts' application of antitrust law was dominated by the structure conduct performance paradigm of the Harvard School. From 1973 to 1991, the enforcement of antitrust law was based on efficiency explanations as the Chicago School became dominant, and through legal writings such as Judge Robert Bork's book The Antitrust Paradox. Since 1992 game theory has frequently been used in antitrust cases. With the Hart–Scott–Rodino Antitrust Improvements Act of 1976, mergers and acquisitions came into additional scrutiny from U. S. regulators. Under the act, parties must make a pre merger notification to the U. S. Department of Justice and Federal Trade Commission prior to the completion of a transaction. As of February 2, 2021, the FTC reduced the Hart Scott Rodino reporting threshold to $92 million in combined assets for the transaction.

Еуропалық Одақ құқығы

Еуропада бәсекелестік заңдары соғыстар аралығында жаңа танылымға ие болды, Германия 1923 жылы алғашқы антикартель заңын қабылдады, ал Швеция мен Норвегия сәйкесінше 1925 және 1926 жылдары ұқсас заңдарды қабылдады. Дегенмен, 1929 жылғы Ұлы депрессия кезінде Еуропада бәсекелестік заңдары жойылды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта жаңғыртылды. АҚШ-тың қысымымен Ұлыбритания мен Германия бәсекелестік туралы толыққанды заңдарды қабылдаған алғашқы еуропалық елдер болды. Аймақтық деңгейде ЕО бәсекелестік құқығының бастауы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1951 жылы Франция, Италия, Бельгия, Нидерланды, Люксембург және Германия арасындағы Еуропалық көмір және болат қауымдастығы (ЕКБҚ) келісімімен байланысты. Келісімнің мақсаты Германияның көмір мен болат өндірісінде үстемдік орнатуына жол бермеу болды, себебі бұл үстемдік соғыстың басталуына себеп болды деп есептелді. Келісімнің 65-бабы картельдерге тыйым салды, ал 66-бабы шоғырланулар немесе бірігулер мен компаниялардың үстемдік жағдайын теріс пайдалану туралы ережелерді енгізді. Бұл бәсекелестік құқығының қағидалары көпжақты аймақтық келісімге енгізілген алғашқы рет болды және бәсекелестік құқығының трансеуропалық моделін орнатты. 1957 жылы бәсекелестік ережелері Еуропалық экономикалық қауымдастықты (ЕЭҚ) құрған Рим шартына енгізілді. Рим шартында бәсекелестік заңын қабылдау "жалпы нарықта бәсекелестіктің бұрмаланбауын қамтамасыз ететін жүйені құру" арқылы ЕЭҚ-тың басты мақсаттарының бірі ретінде белгіленді. Компанияларға қатысты ЕО бәсекелестік құқығының екі негізгі ережесі 85-бапта, бәсекелестікке қарсы келісімдерге белгілі бір ерекшеліктермен тыйым салынды, және 86-бапта, үстемдік жағдайды теріс пайдалануға тыйым салынды. Сондай-ақ, келісімде мемлекеттерге қатысты бәсекелестік туралы заң қағидалары бекітілді, оның 90-бабы мемлекеттік кәсіпорындарды, ал 92-бабы мемлекеттік көмек туралы ережелерді қамтиды. Бірігулерге қатысты ережелер сол кезде мүше мемлекеттер консенсусқа келе алмағандықтан енгізілмеді. Бүгінде Лиссабон шартының 101(1)-бабы бәсекеге қарсы келісімдерге, соның ішінде бағаны белгілеуге тыйым салады. 101(2)-бапқа сәйкес, мұндай келісімдер автоматты түрде жарамсыз деп танылады. 101(3)-бап тарату немесе технологиялық инновация үшін жасалған келісімдерге, егер олар тұтынушыларға пайданың "әділ үлесін" берсе және кез келген жерде бәсекелестікті жою қаупі бар немесе Еуропалық Одақ құқығының жалпы пропорционалдық қағидасына сәйкес келмейтін орынсыз шектеулерді қамтымайтын жағдайларда ерекшеліктер белгілейді. 102-бап бағалық дискриминация және эксклюзивті келісімдер сияқты үстемдік жағдайды теріс пайдалануға тыйым салады. 139/2004/ЕҚ регламенті фирмалар арасындағы бірігулерді реттейді. Басты сынақ – қоғамдық маңызы бар (яғни, бірнеше Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттерге әсер ететін) шоғырлану (яғни, бірігу немесе сатып алу) тиімді бәсекелестіктің қанағаттанарлық деңгейде жүзеге асуына елеулі кедергі келтіруі мүмкін бе деген сұрақ. 106 және 107-баптар мемлекеттік қызметтерді ұсыну құқығына кедергі келтірмеуді, бірақ басқа жағдайларда мемлекеттік кәсіпорындар компаниялар сияқты бәсекелестік қағидаттарын сақтауға тиіс екенін көздейді. 107-бап мемлекеттің еркін бәсекелестікті бұзатын жеке тұлғаларға көмек немесе субсидия беруге болмайтынын және қайырымдылық ұйымдарына, аймақтық даму мақсаттарына және табиғи апаттар кезінде де шектеулер қарастырылғанын белгілейді. ЕОҚ бәсекелестік құқығына қатысты маңызды сот істеріне "Consten & Grundig" және "United Brands" істері жатады.

Competition law gained new recognition in Europe in the inter war years, with Germany enacting its first anti cartel law in 1923 and Sweden and Norway adopting similar laws in 1925 and 1926 respectively. However, with the Great Depression of 1929 competition law disappeared from Europe and was revived following the Second World War when the United Kingdom and Germany, following pressure from the United States, became the first European countries to adopt fully fledged competition laws. At a regional level EU competition law has its origins in the European Coal and Steel Community (ECSC) agreement between France, Italy, Belgium, the Netherlands, Luxembourg and Germany in 1951 following the Second World War. The agreement aimed to prevent Germany from re establishing dominance in the production of coal and steel as it was felt that this dominance had contributed to the outbreak of the war. Article 65 of the agreement banned cartels and article 66 made provisions for concentrations, or mergers, and the abuse of a dominant position by companies. This was the first time that competition law principles were included in a plurilateral regional agreement and established the trans European model of competition law. In 1957 competition rules were included in the Treaty of Rome, also known as the EC Treaty, which established the European Economic Community (EEC). The Treaty of Rome established the enactment of competition law as one of the main aims of the EEC through the "institution of a system ensuring that competition in the common market is not distorted". The two central provisions on EU competition law on companies were established in article 85, which prohibited anti competitive agreements, subject to some exemptions, and article 86 prohibiting the abuse of dominant position. The treaty also established principles on competition law for member states, with article 90 covering public undertakings, and article 92 making provisions on state aid. Regulations on mergers were not included as member states could not establish consensus on the issue at the time. Today, the Treaty of Lisbon prohibits anti competitive agreements in Article 101(1), including price fixing. According to Article 101(2) any such agreements are automatically void. Article 101(3) establishes exemptions, if the collusion is for distributional or technological innovation, gives consumers a "fair share" of the benefit and does not include unreasonable restraints that risk eliminating competition anywhere (or compliant with the general principle of European Union law of proportionality). Article 102 prohibits the abuse of dominant position, such as price discrimination and exclusive dealing. Regulation 139/2004/EC governs mergers between firms. The general test is whether a concentration (i. e. merger or acquisition) with a community dimension (i. e. affects a number of EU member states) might significantly impede effective competition. Articles 106 and 107 provide that member state's right to deliver public services may not be obstructed, but that otherwise public enterprises must adhere to the same competition principles as companies. Article 107 lays down a general rule that the state may not aid or subsidize private parties in distortion of free competition and provides exemptions for charities, regional development objectives and in the event of a natural disaster. Leading ECJ cases on competition law include Consten & Grundig v Commission and United Brands v Commission.

Үндістан

Үндістан экономикалық либерализация кезінде бақылауларды алып тастау арқылы жауап берді, осылайша экономикасын ашты. Ел экономикасының тиімділігін арттыру ниетімен Үндістан үкіметі либерализация, жекешелендіру және жаһандану дәуірін қабылдады. Осының нәтижесінде, үнді нарығы ел ішінде де, ел сыртында да бәсекелестікке тап болды. Бұл коммерциялық мәселелерде әділдік орнатуға қатысты күшті заңнаманың қажеттігіне әкелді, соның салдарынан 2002 жылғы Бәсекелестік заңы қабылданды. Үндістандағы бәсекелестік құқығының тарихы 1960 жылдарға дейін жетеді, осы кезде алғашқы бәсекелестік заңы – Монополиялар және шектеулі сауда практикасы туралы заң (MRTP) 1969 жылы қабылданды. Бірақ 1991 жылғы экономикалық реформалардан кейін бұл заңнаманың көптеген аспектілері ескіргені анықталды, нәтижесінде 2003 жылы 2002 жылғы Бәсекелестік заңы жаңа заң ретінде қабылданды. Үндістанның Бәсекелестік Комиссиясы – Бәсекелестік заңының ережелерін сақтауды қамтамасыз ететін квази сот органы болып табылады.

Қытай

Қытайдың монополияға қарсы заңы 2008 жылы күшіне енді. Бірнеше жыл бойы оны үш түрлі мемлекеттік орган жүзеге асырды, бірақ 2018 жылдан бері оның орындалуы Нарықты реттеу жөніндегі мемлекеттік басқарманың жауапкершілігінде. People's Daily газеті бұл заңның 2008 және 2018 жылдар аралығында 11 миллиард юань сомасында айыппұл салуға себеп болғанын хабарлады.

Халықаралық кеңею

2008 жылы 111 ел бәсекелестік туралы заңдарды қабылдады, бұл 80 000 адамнан асатын халқы бар елдердің 50 пайызынан астам құрайды. Осы 111 елдің 81-і соңғы 20 жылда бәсекелестік туралы заңдарды қабылдады, бұл Кеңес Одағының ыдырауы мен Еуропалық Одақтың кеңейтілуінен кейін бәсекелестік заңнамасының таралуын көрсетеді. Қазіргі таңда көптеген мемлекеттердің бәсекелестік органдары шетелдік әріптестерімен күнделікті негізде тығыз ынтымақтастық жасайды, оларды іске асыруда, сондай-ақ ақпарат алмасу/дәлелдерді ұсыну сияқты маңызды салаларда да өзара жұмыс істейді. Азияның көптеген дамып келе жатқан елдерінде, соның ішінде Үндістанда бәсекелестік туралы заң экономикалық өсімді ынталандыру құралы деп есептеледі. Корея мен Жапонияда бәсекелестік заңдары кейбір конгломераттардың құрылуына кедергі келтіреді. Бұдан өзге, бәсекелестік заңдары Қытай мен Индонезияда әділдікті, ал Вьетнамда халықаралық интеграцияны дамытуға көмектесті.

АСЕАН-ға мүше мемлекеттер

АСЕАН Экономикалық қауымдастығын құру барысында Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттары қауымдастығының (АСЕАН) мүше мемлекеттері 2015 жылдың соңына дейін бәсекелестік туралы заңдар мен саясатты қабылдауға уәде берді. Бүгінде барлық он мүше мемлекетте жалпы бәсекелестік заңнамасы қолданыста. Режимдер арасында әлі де айырмашылықтар бар (мысалы, бірігуді бақылау туралы хабарлама беру ережелері немесе құпия ақпарат берушілерге жеңілдік беру саясаты), және АСЕАН үшін Еуропалық Одақ сияқты жоғары тұрған бәсекелестік органы құрылуы күмәнді. Алайда, бұзушылықтарды тергеу және картельге қарсы іс-қимыл бойынша шешімдердің қабылдануының артуына нақты тенденция байқалады.

Классикалық көзқарас

Лаиссе-фер доктринасы бойынша, антимонополиялық шаралар қажет емес деп есептеледі, өйткені бәсекелестік – нарықта үстемдік үшін фирмалардың бірін-бірімен күресетін ұзақ мерзімді динамикалық процесс. Кейбір нарықтарда фирма сәтті үстемдік ете алады, бірақ бұл оның жоғары біліктілігі немесе жаңашылдығының нәтижесі. Дегенмен, лаиссе-фер теориялықтарының пікірінше, ол монополиялық жағдайын пайдаланып бағаны көтеруге тырысқанда, басқаларға бәсекелесуге мүмкіндік жасайды. Монополияны жоятын шығармашылық қирату процесі басталады. Сондықтан үкімет монополияны таратуға тырыспауы керек, керісінше, нарықтың өзінен жұмыс істеуіне рұхсат беруі керек. Бәсекелестікке қатысты классикалық көзқарас бойынша, кейбір келісімдер мен бизнес-практикалар саудагерлердің өмір сүруге деген жеке бостандығын шектеуі мүмкін. Сұдтар шектеулерді жаңа істер пайда болғанда және бизнес жағдайлары өзгергенде рұқсат етілетін немесе рұқсат етілмейтін деп бағалады. Сондықтан сот келісімдердің нақты санаттарын, нақты шарттарын экономикалық әділдік доктринасына қайшы деп тапты және нарықтық биліктің жалпы тұжырымдамасын жасаған жоқ. Адам Смит сияқты ертерек теоретиктер осы негізде кез келген монополиялық билікті қабылдамады. Жеке тұлғаға немесе сауда компаниясына берілген монополия коммерциялық немесе өндірістік құпиямен бірдей әсер етеді. Монополистер нарықты үнемі жеткіліксіз қамтамасыз ету арқылы, тиімді сұранысты толық қанағаттандырмай, тауарларын табиғи бағадан жоғары сатады және жалақыны немесе пайданы табиғи деңгейден жоғары көтереді. Адам Смит "Халықтардың байлығы" (1776) еңбегінде картель мәселесін де атап көрсетті, бірақ олармен күресу үшін нақты құқықтық шараларды ұсынбады. Бір саланың адамдары тіпті көңіл көтеру үшін де жиі кездеседі, бірақ әңгіме жұртшылыққа қарсы құпия келісімге немесе бағаны көтерудің қандай да бір амалына айналады. Мұндай жиналыстарды заңмен болдырмау мүмкін емес, өйткені оны орындау қиын немесе бостандық пен әділдікке қайшы болар еді. Бірақ заң бір саланың адамдарының ара-тұра жиналуына кедергі келтіре алмаса да, мұндай жиналыстарды жеңілдетуге ешнәрсе істемеуі керек, тіпті оларды қажет етуге де. XIX ғасырдың екінші жартысына қарай ірі фирмалардың нарықтық экономиканың құрамдас бөлігіне айналғандығы анық болды. Джон Стюарт Миллдің көзқарасы "Еркіндік туралы" (1859) трактатында баяндалған. Тағы да айта кетейік, сауда – әлеуметтік әрекет. Кез келген тауарды халыққа сатуды көздейтін адам басқа адамдардың және жалпы қоғамның мүддесіне әсер ететін нәрсені жасайды; сондықтан оның әрекеттері, негізінен, қоғамның құзырына кіреді. Тауарлардың арзандығы мен жақсы сапасы өндірушілер мен сатушыларға толық еркіндік беру арқылы, сатып алушыларға басқа жерден өздерін жабдықтау үшін тең еркіндіктің жалғыз шектеуімен қамтамасыз етіледі. Бұл еркін сауда доктринасы деп аталады, ол осы эсседе айтылған жеке бостандық принципінен өзге, бірақ одан кем емес берік негізде негізделген. Саудаға немесе сауда мақсатындағы өндіріске қойылатын шектеулер – бұл шектеулер және кез келген шектеу, шектеу ретінде, жамандық.

Under the doctrine of laissez faire, antitrust is seen as unnecessary as competition is viewed as a long term dynamic process where firms compete against each other for market dominance. In some markets, a firm may successfully dominate, but it is because of superior skill or innovativeness. However, according to laissez faire theorists, when it tries to raise prices to take advantage of its monopoly position it creates profitable opportunities for others to compete. A process of creative destruction begins which erodes the monopoly. Therefore, government should not try to break up monopoly but should allow the market to work. The classical perspective on competition was that certain agreements and business practice could be an unreasonable restraint on the individual liberty of tradespeople to carry on their livelihoods. Restraints were judged as permissible or not by courts as new cases appeared and in the light of changing business circumstances. Hence the courts found specific categories of agreement, specific clauses, to fall foul of their doctrine on economic fairness, and they did not contrive an overarching conception of market power. Earlier theorists like Adam Smith rejected any monopoly power on this basis. A monopoly granted either to an individual or to a trading company has the same effect as a secret in trade or manufactures. The monopolists, by keeping the market constantly under stocked, by never fully supplying the effectual demand, sell their commodities much above the natural price, and raise their emoluments, whether they consist in wages or profit, greatly above their natural rate. In The Wealth of Nations (1776) Adam Smith also pointed out the cartel problem, but did not advocate specific legal measures to combat them. People of the same trade seldom meet together, even for merriment and diversion, but the conversation ends in a conspiracy against the public, or in some contrivance to raise prices. It is impossible indeed to prevent such meetings, by any law which either could be executed, or would be consistent with liberty and justice. But though the law cannot hinder people of the same trade from sometimes assembling together, it ought to do nothing to facilitate such assemblies; much less to render them necessary. By the latter half of the 19th century, it had become clear that large firms had become a fact of the market economy. John Stuart Mill's approach was laid down in his treatise On Liberty (1859). Again, trade is a social act. Whoever undertakes to sell any description of goods to the public, does what affects the interest of other persons, and of society in general; and thus his conduct, in principle, comes within the jurisdiction of society both the cheapness and the good quality of commodities are most effectually provided for by leaving the producers and sellers perfectly free, under the sole check of equal freedom to the buyers for supplying themselves elsewhere. This is the so called doctrine of Free Trade, which rests on grounds different from, though equally solid with, the principle of individual liberty asserted in this Essay. Restrictions on trade, or on production for purposes of trade, are indeed restraints; and all restraint, qua restraint, is an evil

Неоклассикалық синтез

Миллден кейін экономикалық теорияда бәсекелестіктің неғұрлым нақты және теориялық моделіне баса назар аударылатын өзгерістер болды. Еркін нарықтың қарапайым неоклассикалық моделі бәсекелестік еркін нарықта тауарлар мен қызметтерді өндіру және тарату әлеуметтік әл-ауқатты максималдайды деп санайды. Бұл модель жаңа фирмалар нарыққа еркін кіре алады және қазіргі фирмалармен бәсекелесе алады, яғни заң тілінде айтқанда, кіруге кедергілер жоқ деп есептейді. Экономистер бұл терминмен өте нақты бір мәселені білдіреді: бәсекелестік еркін нарықтар үлестіру, өнімділік және динамикалық тиімділікті қамтамасыз етеді. Үлестіру тиімділігі итальян экономисі Вильфредо Паретоның есімімен аталатын Парето тиімділігі ретінде де танылады және ол экономикадағы ресурстар ұзақ мерзімді перспективада төлеуге дайын және қабілетті адамдарға бағытталады дегенді білдіреді. Рационалды өндірушілер өндіріп, сатуын жалғастырады, ал сатып алушылар мүмкін болатын өнімнің соңғы маржиналық бірлігіне дейін сатып алады, немесе рационалды өндірушілер өндірісін сатып алушылар өндірілген өнімнің сол мөлшерін сатып алатын деңгейге дейін төмендетіп, ысырапқа салудан аулақ болады. Ең көп адамның қажеттіліктері қанағаттандырылады және пайдалылық максималданады, себебі ресурстарды енді біреудің жағдайын нашарлатусыз екінші біреудің жағдайын жақсарту үшін қайта бөлуге болмайды; қоғам үлестіру тиімділігіне қол жеткізеді. Өнімділік тиімділігі қоғамның барынша көп өндіріс жасауы екенін білдіреді. Еркін нарықтар еңбек етушілерді, яғни қоғамның ресурстарын мүмкіндігінше жоғары деңгейге жеткізуге бағытталғандарды марапаттауға арналған. Динамикалық тиімділік тұрақты түрде бәсекелесетін бизнес тұтынушылардың үлесін сақтап қалу үшін зерттеу, жаңару және инновация жасауы керек деген идеяны білдіреді. Бұл австриялық-американдық саясаттанушы Джозеф Шумпетердің «жаратылыс пен жойылудың мәңгілік дауілі» капиталистік экономикалар арқылы үнемі өтіп, кәсіпкерлікті нарықтың ықпалына бағындырады деген тұжырымына негізделген. Осыдан Шумпетер монополияларды (мысалы, Standard Oil) бұзудың қажеті жоқ деген қорытындыға келді, себебі экономикалық инновацияның келесі дауілі де солай істеуі мүмкін. Үлестіру, өнімділік және динамикалық тиімді нарық моделіне қарсы монополиялар, олигополиялар және картельдер тұрады. Нарықта бір немесе бірнеше фирма ғана болғанда және бәсекелес фирмалардың кіруіне сенімді қаупі болмағанда, бағалар бәсекелестік деңгейден жоғары, монополиялық немесе олигополиялық тепе-теңдік бағасына дейін көтеріледі. Өндіріс де төмендейді, бұл әлеуметтік әл-ауқатты одан әрі төмендетіп, өлі салмақты шығынға әкеледі. Бұл нарықтық күштің көздеріне сыртқы факторлар, нарыққа кіруге кедергілер және еркін саяхатшының мәселесі жатады. Нарықтар түрлі себептермен тиімді болмай қалуы мүмкін, сондықтан бәсекелестік заңнамасының араласуы laissez-faire қағидасынан ерекшелік ретінде ақталатындығын, егер үкіметтік қателіктерге жол берілмесе, түсіндіруге болады. Кәдімгі экономистер кемелді бәсекелестіктің нақты әлемде сирек кездесетінін толық мойындайды және «жұмыс істеуге болатын бәсекелестікке» ұмтылады. Бұл теорияға сәйкес, егер идеалға қол жеткізе алмаса, заңды қолданып нарық қызметін реттеу арқылы екінші жақсы нұсқаға көшу керек.

After Mill, there was a shift in economic theory, which emphasized a more precise and theoretical model of competition. A simple neo classical model of free markets holds that production and distribution of goods and services in competitive free markets maximizes social welfare. This model assumes that new firms can freely enter markets and compete with existing firms, or to use legal language, there are no barriers to entry. By this term economists mean something very specific, that competitive free markets deliver allocative, productive and dynamic efficiency. Allocative efficiency is also known as Pareto efficiency after the Italian economist Vilfredo Pareto and means that resources in an economy over the long run will go precisely to those who are willing and able to pay for them. Because rational producers will keep producing and selling, and buyers will keep buying up to the last marginal unit of possible output – or alternatively rational producers will be reduce their output to the margin at which buyers will buy the same amount as produced – there is no waste, the greatest number wants of the greatest number of people become satisfied and utility is perfected because resources can no longer be reallocated to make anyone better off without making someone else worse off; society has achieved allocative efficiency. Productive efficiency simply means that society is making as much as it can. Free markets are meant to reward those who work hard, and therefore those who will put society's resources towards the frontier of its possible production. Dynamic efficiency refers to the idea that business which constantly competes must research, create and innovate to keep its share of consumers. This traces to Austrian American political scientist Joseph Schumpeter's notion that a "perennial gale of creative destruction" is ever sweeping through capitalist economies, driving enterprise at the market's mercy. This led Schumpeter to argue that monopolies did not need to be broken up (as with Standard Oil) because the next gale of economic innovation would do the same. Contrasting with the allocatively, productively and dynamically efficient market model are monopolies, oligopolies, and cartels. When only one or a few firms exist in the market, and there is no credible threat of the entry of competing firms, prices rise above the competitive level, to either a monopolistic or oligopolistic equilibrium price. Production is also decreased, further decreasing social welfare by creating a deadweight loss. Sources of this market power are said to include the existence of externalities, barriers to entry of the market, and the free rider problem. Markets may fail to be efficient for a variety of reasons, so the exception of competition law's intervention to the rule of laissez faire is justified if government failure can be avoided. Orthodox economists fully acknowledge that perfect competition is seldom observed in the real world, and so aim for what is called "workable competition". This follows the theory that if one cannot achieve the ideal, then go for the second best option by using the law to tame market operation where it can.

Чикаго мектебі

Чикаго университетімен байланысы бар экономистер мен заңгерлердің бір тобы, бәсекелестік заңнамасына қатысты, бастапқыда бәсекелестікке қарсы деп есептелген кейбір әрекеттер шын мәнінде бәсекелестікті дамытуға мүмкіндік береді деген пікірмен басшылық етуді жақтады. АҚШ Жоғарғы Соты Чикаго мектебінің тәсілін бірнеше соңғы істе қолданды. Чикаго мектебінің антимонополиялық көзқарасының бір мысалы АҚШ Апелляциялық сотының судьясы Ричард Познердің «Антимонополиялық заң және заңның экономикалық талдауы» кітабында кездеседі. Роберт Борк АҚШ антимонополиялық заңнамасы бойынша сот шешімдерін бірқатар мақалаларында және «Антимонополиялық парадокс» кітабында қатаң сынады. Борк антимонополиялық заңдардың және экономикалық тиімділіктің бастапқы мақсаты – тек тұтынушылардың әл-ауқатын арттыру, бәсекелестерді емес, бәсекелестікті қорғау болғанын айтты. Сонымен қатар, бағаны белгілейтін және нарықты бөлісетін картельдер, монополия құратын бірігулер және үстемдік құрған фирмалардың бағаны залалсыздандыру сияқты бірнеше әрекеттерге ғана тыйым салу керек, ал вертикаль келісімдер мен баға дискриминациясы сияқты тұтынушыларға зиян келтірмейтін тәжірибелерге рұқсат беру керек. АҚШ антимонополиялық саясатына қатысты әртүрлі сынның ортақ тақырыбы – еркін нарықтардың жұмысына үкіметтің араласуы зияннан гөрі пайда келтірмейді. «Жаман теорияны жақсы теория ғана жоя алады», – деп жазады Борк.

Үстемдік пен монополия

Егер фирмалар нарықта үлкен үлес иеленсе, тұтынушылар бәсекелестік нарықтардағыдан гөрі жоғары баға төлеп, сапасы төмен өнім алу қаупіне ұшырайды. Алайда, нарықтағы үлесі өте жоғары фирманың болуы әрқашан тұтынушылардың бағаны асыра төлеуіне әкелмейді, себебі нарыққа жаңа қатысушылардың келуі жоғары үлеске ие фирманың бағаны көтеруін тежей алады. Бәсекелестік заңы монополияның болуын ғана емес, монополияның күшін теріс пайдалануды, мысалы, мүшекестендірушілік шаралар арқылы заңсыз деп санайды. Нарықтағы үстемдік инновацияның төмендеуімен және саяси байланыстардың күшеюімен байланысты. Біріншіден, фирманың үстемдік құрғанын немесе «конкуренттеріне, тұтынушыларына және соңында тұтынушысына қарағанда айқын тәуелсіз» әрекет ететінін анықтау қажет. Еуроодақ заңнамасына сәйкес, нарықтағы өте үлкен үлестер фирманың үстемдік екенін болжауға негіз береді, бірақ бұл болжамды жобалауға болады. Егер фирма үстемдікке ие болса, онда «оның іс-әрекеті ортақ нарықтағы бәсекелестікті бұзбау үшін ерекше жауапкершілікке ие». Ұжымдық келісімдердегідей, нарық үлесі де фирма мен өнім сатылатын нақты нарыққа байланысты анықталады. Тізімдер көбінесе толық емес болғанымен, ел заңнамасымен кейбір түрдегі теріс пайдалану әрекеттеріне тыйым салынады. Мысалы, кемежайдағы өндірісті шығындарды арттырудан және технологияны жаңартудан бас тарту арқылы шектеу теріс пайдалану болуы мүмкін. Бір өнімді екіншісін сатып алумен байланыстыру да тұтынушының таңдауын шектейтін және бәсекелестерге сату арналарын жоятын теріс пайдалану болып есептелуі мүмкін. Осыған ұқсас жағдай Microsoft компаниясының Комиссияға қарсы ісінде болды, нәтижесінде Windows Media Player-ді Microsoft Windows платформасына қосуы үшін миллиондаған айыппұл салынды. Барлық бәсекелестікке қатысуға тырысатын кәсіпорындар үшін қажетті құрал-жабдықты беруден бас тарту да теріс пайдалану болып табылады. Мысалы, Commercial Solvents медициналық компаниясының ісінде, компания туберкулезге қарсы дәрі-дәрмектер нарығында өзінің бәсекелесін құрған кезде, препараттың шикізатын Zoja атты компанияға жеткізуді жалғастыруға мәжбүр болды. Zoja нарықтағы жалғыз бәсекелес болғандықтан, сот жеткізуді міндеттемесе, барлық бәсекелестік жойылар еді. Бағаға тікелей байланысты теріс пайдалану түрлеріне бағаны пайдалану жатады. Үстемдік құрған фирманың бағасы қай кезде «пайдаланушылық» болатынын дәлелдеу қиын, сондықтан бұл санаттағы теріс пайдалану сирек кездеседі. Алайда, бір жағдайда француздық сіреу қызметі пайдаланушылық баға талап еткені анықталды, бұл аймақтан тыс сіреу қызметтерінің бағаларын салыстыру мүмкіндігімен негізделді. Бағаны төмендету мәселесі де қиын. Бұл өнімнің бағасын осылай төмендету, кішігірім бәсекелестер өз шығындарын өте алмай, бизнестен шығуына әкеп соқтыратын практика. Чикаго мектебі бағаны төмендетудің болуын күмәнді деп санайды. Алайда, France Telecom SA v. Commission ісінде кеңжолақты интернет компаниясы өзінің өндіріс шығындарынан төмен баға белгілегені үшін 13,9 миллион доллар төлеуге мәжбүр болды. Оның «бұл бағаларды қолдануда бәсекелестерді жоюдан басқа мүддесі жоқ» және өркендеген нарықтың үлкен бөлігін иелену үшін өзара субсидияланды. Бағаны теріс пайдаланудың тағы бір түрі – бағалық дискриминация. Мысалы, компания өнеркәсіптік тұтынушыларға экспортталатын қантқа жеңілдіктер ұсынады, бірақ сол нарықта өнім сататын тұтынушыларға ұсынбайды.

When firms hold large market shares, consumers risk paying higher prices and getting lower quality products than compared to competitive markets. However, the existence of a very high market share does not always mean consumers are paying excessive prices since the threat of new entrants to the market can restrain a high market share firm's price increases. Competition law does not make merely having a monopoly illegal, but rather abusing the power that a monopoly may confer, for instance through exclusionary practices. Market dominance is connected with decreased innovation and increased political connectedness. First, it is necessary to determine whether a firm is dominant, or whether it behaves "to an appreciable extent independently of its competitors, customers and ultimately of its consumer". Under EU law, very large market shares raise a presumption that a firm is dominant, which may be rebuttable. If a firm has a dominant position, then there is "a special responsibility not to allow its conduct to impair competition on the common market". Similarly as with collusive conduct, market shares are determined with reference to the particular market in which the firm and product in question is sold. Then although the lists are seldom closed, certain categories of abusive conduct are usually prohibited under the country's legislation. For instance, limiting production at a shipping port by refusing to raise expenditure and update technology could be abusive. Tying one product into the sale of another can be considered abuse too, being restrictive of consumer choice and depriving competitors of outlets. This was the alleged case in Microsoft v. Commission leading to an eventual fine of million for including its Windows Media Player with the Microsoft Windows platform. A refusal to supply a facility which is essential for all businesses attempting to compete to use can constitute an abuse. One example was in a case involving a medical company named Commercial Solvents. When it set up its own rival in the tuberculosis drugs market, Commercial Solvents were forced to continue supplying a company named Zoja with the raw materials for the drug. Zoja was the only market competitor, so without the court forcing supply, all competition would have been eliminated. Forms of abuse relating directly to pricing include price exploitation. It is difficult to prove at what point a dominant firm's prices become "exploitative" and this category of abuse is rarely found. In one case however, a French funeral service was found to have demanded exploitative prices, and this was justified on the basis that prices of funeral services outside the region could be compared. A more tricky issue is predatory pricing. This is the practice of dropping prices of a product so much that one's smaller competitors cannot cover their costs and fall out of business. The Chicago school considers predatory pricing to be unlikely. However, in France Telecom SA v. Commission a broadband internet company was forced to pay $13.9 million for dropping its prices below its own production costs. It had "no interest in applying such prices except that of eliminating competitors" and was being cross subsidized to capture the lion's share of a booming market. One last category of pricing abuse is price discrimination. An example of this could be a company offering rebates to industrial customers who export their sugar, but not to customers who are selling their goods in the same market.

Мысал

Дүниежүзілік банктың 2013 жылы жарияланған "Армения Республикасы: жинақтау, бәсекелестік және байланыс – жаһандық бәсекелестік" есебінде жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексі Арменияның ЭЦА (Еуропа және Орталық Азия) елдері арасында монополияға қарсы саясаттың тиімділігі және бәсекелестіктің күштілігі тұрғысынан ең төменгі көрсеткіштерді көрсетіп тұр. Бұл төмен рейтинг Армениядағы жұмыссыздық деңгейінің және табыстың төмен болуын қамтиды.

Құрама және сатып алулар

Бірлесу немесе сатып алу, бәсекелестік құқығы тұрғысынан алғанда, экономикалық күшті бұрынғыдан кем адамдардың қолына шоғырландыруды білдіреді. Әдетте, бұл бір фирманың екінші фирманың акцияларын сатып алуымен жүзеге асырылады. Мемлекеттік органдардың экономикалық шоғырлануды бақылау себептері, басымдық құқығын зәулім пайдаланған фирмаларды шектеу себептерімен бірдей. Бірақ, бірігулер мен сатып алуларды реттеу, мәселені оның туындауына дейін шешуге бағытталған, яғни нарықтағы басымдықты алдын алуға тырысады. АҚШ-та бірігуді реттеу Клейтон заңы бойынша, ал Еуропалық Одақта – 139/2004 нөміріндегі Бірігу регламенті (ECMR деп белгілі) бойынша басталды. Бәсекелестік заңнамасы, бірігуді жоспарлап отырған фирмалардың тиісті мемлекеттік органнан рұқсат алуын талап етеді. Бірігулердің теориялық негізі – екіжақты шарттар арқылы ашық нарықта жұмыс істеуге қарағанда мәміле шығындарын азайту мүмкіндігі. Шоғырлану масштабты және ауқымды тиімділікті арттыра алады. Алайда, фирмалар көбінесе нарықтағы күштерін арттырып, үлесін ұлғайтып, бәсекелестер санын азайтады, бұл тұтынушылардың алған қызметтеріне кері әсер етеді. Бірігуді бақылау – нарық қалай болады екенін болжау, білу және шешім қабылдау емес. Сондықтан, Еуропалық Одақ заңнамасының басты қағидасы, егер бірігу орын алса, ол «әсіресе үстемдік позицияны құру немесе нығайту нәтижесінде тиімді бәсекелестікті елеулі түрде бұза ма?» деген сұраққа жауап беруді көздейді. Ал АҚШ-тың монополияға қарсы заңнамасы да осыған ұқсас талап қояды: «Ешбір тұлға саудамен немесе саудаға әсер ететін қызметпен айналысатын бір немесе бірнеше тұлғаның активтерінің акцияларын немесе акционерлік капиталының кез келген бөлігін тікелей немесе жанама түрде сатып ала алмайды, егер мұндай сатып алудың нәтижесінде бәсекелестік елеулі түрде төмендесе немесе монополия құрылуы мүмкін болса». Бәсекелестіктің елеулі түрде төмендеуі немесе кедергі келтіруіне эмпирикалық зерттеулер арқылы жауап беріледі. Бірігіп жатқан компаниялардың нарықтық үлесін бағалауға және қосуға болады, бірақ мұндай талдау тек болжамдарға негізделген, нақты қорытындыға келтірмейді. Герфиндал-Хиршман индексі нарықтың «тығыздығын» немесе концентрация деңгейін есептеу үшін қолданылады. Математикалық есептеулерден бөлек, өнімнің қандай екенін және нарықтағы техникалық инновация деңгейін ескеру маңызды. «Экономикалық байланыстар» арқылы ұжымдық үстемдік немесе олигополия туындауы мүмкін, бұл жаңа нарықта келісімге келуге қолайлы жағдай жасайды. Нарықтың ашықтығы да маңызды, өйткені жоғары концентрацияланған құрылым фирмалардың мінез-құлқына оңай үйлесім табуына мүмкіндік береді, сондай-ақ фирмалардың қарсы шаралар қолдану қабілетіне және бәсекелестер мен тұтынушылар тарапынан қандай реакция күтілетініне байланысты. Нарыққа жаңа фирмалардың кіруі және олар кездесетін кедергілер де қарастырылуы тиіс. Егер фирмалар бәсекеге қабілетсіз шоғырлануды жасаса, АҚШ-та олар зиянды әсерлерді жеңіп шығатын тиімділіктерді көрсетуге құқылы. Ал ECMR-дың 2-бабында «техникалық және экономикалық прогресске» ұқсас сілтемелер бар. Тағы бір қорғаныс – сатып алынатын фирманың құлдырауға жақын немесе төлемсіз болуы, ал оны сатып алу бәсекелестікке одан бетер әсер етпейді. Саудадағы тік бірігулер көбінесе алаңдату тудырмайды, бірақ AOL/Time Warner мысалында Еуропалық комиссия бәсекелес Bertelsmann-мен бірлескен кәсіпорнының алдын ала тоқтатылуын талап етті. Соңғы уақытта Еуропалық Одақ органдары конгломераттық бірігудің әсеріне де назар аударды, онда компаниялар байланысты өнімдердің үлкен портфелін сатып алады, бірақ жеке нарықта басым үлеске ие бола алмайды.

A merger or acquisition involves, from a competition law perspective, the concentration of economic power in the hands of fewer than before. This usually means that one firm buys out the shares of another. The reasons for oversight of economic concentrations by the state are the same as the reasons to restrict firms who abuse a position of dominance, only that regulation of mergers and acquisitions attempts to deal with the problem before it arises, ex ante prevention of market dominance. In the United States merger regulation began under the Clayton Act, and in the European Union, under the Merger Regulation 139/2004 (known as the "ECMR"). Competition law requires that firms proposing to merge gain authorization from the relevant government authority. The theory behind mergers is that transaction costs can be reduced compared to operating on an open market through bilateral contracts. Concentrations can increase economies of scale and scope. However often firms take advantage of their increase in market power, their increased market share and decreased number of competitors, which can adversely affect the deal that consumers get. Merger control is about predicting what the market might be like, not knowing and making a judgment. Hence the central provision under EU law asks whether a concentration would, if it went ahead, "significantly impede effective competition in particular as a result of the creation or strengthening off a dominant position " and the corresponding provision under US antitrust states similarly,

No person shall acquire, directly or indirectly, the whole or any part of the stock or other share capital of the assets of one or more persons engaged in commerce or in any activity affecting commerce, where the effect of such acquisition, of such stocks or assets, or of the use of such stock by the voting or granting of proxies or otherwise, may be substantially to lessen competition, or to tend to create a monopoly. What amounts to a substantial lessening of, or significant impediment to competition is usually answered through empirical study. The market shares of the merging companies can be assessed and added, although this kind of analysis only gives rise to presumptions, not conclusions. The Herfindahl Hirschman Index is used to calculate the "density" of the market, or what concentration exists. Aside from the maths, it is important to consider the product in question and the rate of technical innovation in the market. A further problem of collective dominance, or oligopoly through "economic links" can arise, whereby the new market becomes more conducive to collusion. It is relevant how transparent a market is, because a more concentrated structure could mean firms can coordinate their behavior more easily, whether firms can deploy deterrents and whether firms are safe from a reaction by their competitors and consumers. The entry of new firms to the market, and any barriers that they might encounter should be considered. If firms are shown to be creating an uncompetitive concentration, in the US they can still argue that they create efficiencies enough to outweigh any detriment, and similar reference to "technical and economic progress" is mentioned in Art. 2 of the ECMR. Another defense might be that a firm which is being taken over is about to fail or go insolvent, and taking it over leaves a no less competitive state than what would happen anyway. Mergers vertically in the market are rarely of concern, although in AOL/Time Warner the European Commission required that a joint venture with a competitor Bertelsmann be ceased beforehand. The EU authorities have also focused lately on the effect of conglomerate mergers, where companies acquire a large portfolio of related products, though without necessarily dominant shares in any individual market.