Кіріспе

Қытай генералы (1908–1993)

Ван Чжэнь (1908 жылғы 11 сәуір – 1993 жылғы 12 наурыз) – Қытай Коммунистік партиясының Сегіз ақсақалының бірі болған қытай саяси қайраткері. Ол Қытайдың 4-ші вице-президенті лауазымын атқарды және Ян Шанкун мен Ли Сяньнян Қытай президенттерінің басшылығымен қызмет етті. Ван Чжэнь – Қытай басшысы Дэн Сяопин басшылығымен Орталық кеңесші комиссияда қызмет еткен алғашқы төраға орынбасары болды.

Ерте мансап

1908 жылы туған ол 16 жасында теміржол станциясында жұмысшы болып жұмыс істеді, бірақ теміржолдың шетелдік басшысының әйелі, шетелдік әйелді шапалақтағаннан кейін жұмыстан босатылды. Революция атынан жасаған сәтсіз банк тонау әрекетінен кейін Ван 1934-1935 жылдардағы Ұзақ жорыққа қосылды, ол заңнан қашып жүрген кезге тап келді. 1942 жылы Мао Ванды коммунистік жазушыларды түзетуге жетекшілік етуге тағайындағаннан кейін, ол өзінің білімі жетпеуін айтты. Мао оған: «Мен осы мәдениетті адамдармен айналысқым келетін білімі аз адамды іздеймін» деді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Ху Цзуннань басқаратын Гоминьдан күштері Қытайдың солтүстік-батысындағы коммунистік базаны қоршағанда, Ван Чжэн 359-шы бригаданың командирі ретінде Нанниванның өнімсіз жерін өнімді егіс жеріне айналдырғаны үшін танымал болды, ал ауылшаруашылық өнімдері бригаданы ғана емес, коммунистік базаның басқа бөліктерін де қолдауға жеткілікті болды. Бұл жетістік коммунистер тарапынан өзін-өзі қамтамасыз етудің үлгісі ретінде жоғары бағаланды. 1945 жылдың қазан айында, жапондықтардың капитуляциясына бір ай өткен соң, Ван Пэн Дехуай басқаратын Солтүстік-Батыс майдан армиясының жеті колоннасының бірін басқаруға тағайындалды. Ван 1949 жылдың қыркүйегінде Чан Кайшидің күштерінің көп бөлігі Тайваньға көшірілгенге дейін Гоминьданға қарсы күресті. Қазан айында Пэн Ванның әскерін Синьцзянды басып алуға бағыттап жіберді. Көптеген қорғаушылар Ванға бейбіт түрде бағынып, Халық Азаттық Армиясына (ХАА) қосылды.

Қытай Халық Республикасында

Қытай коммунистік революциясынан кейін Ван Чжэн Мао Цзэдунға барар кезде қару алып жүруге рұқсат етілген екі қытайлық қолбасшының бірі болды. Екіншісі – Сюй Шию, бірақ Сюй Маоға барғанда ешқашан қару ұстаған емес. Ал Ван Чжэн, өзінің алғашқы сапарында қаруын әкеп киді. Маоның күзетшілері оны тоқтатып, Ван Чжэн олармен дауласа бастады. Мао шуға назар салып, күзетшілеріне Ванға толық сенетінін, егер Ван атом бомбасы алып жүрмесе, Маоға келгенде қалағанын алып келуіне болатынын айтты. Сол оқиғадан кейін Ван Маоға барғанда ешқашан қару ұстамады.

Синьцзян

Ван 1950-1952 жылдар аралығында Синьцзянның әскери үкіметінің басшысы болды және жергілікті ұйғырларға қатыгездікпен қарады, Мао Цзэдунға оларды "бүлдіргіш азшылық" деп жазып, болашақтағы проблемаларды болдырмау үшін "толығымен жоюды" ұсынды. Мао бұл ұсынысты тым радикальды деп есептегендіктен, Ванды басқа жерге жіберді, бірақ Ван Синьцзяндағы ханьқытай қоныс аударушылары арасында бүгінгі күнге дейін халық қаһарманы болып саналады, ал Синьцзяндағы ұйғыр аналары балаларына "әйтпесе Ван Чжэн келіп алып кетеді" деп ескертеді. Синьцзяндағы ханьқытай халқы арасында тараған жергілікті аңыз бойынша, 1950 жылы Ван Чжэн Оңтүстік Синьцзянды бағындырғанда, бір хань адамы ұйғыр ауылында шошқа еті дайындаған, ал ауыл тұрғындары исламда шошқа еті тыйым салынғандықтан оны өлтірген. Ван Чжэн әскерлеріне ауылды қоршауға бұйырып, ауыл тұрғындарын қылмыскерлерді тапсыруға мәжбүрледі және оларды ауыл алаңында жазалап өлтірді. Содан кейін ол әскерлеріне шошқа сойып, қайнатуға бұйрық берді, және ауылдың қалған тұрғындарына штык ұшымен қайнатылған шошқа етін жеуге мәжбүрледі. 1950 жылдары Ван мыңдаған Хунань әйелдерін Синьцзяндағы ҚХА бөлімшелерінде сексуалдық құлдыққа мәжбүрледі. 1951 жылы Ван Чжэн Халық Азаттық Армиясы үшін жаңа база салуды шешіп, қазіргі Шихези орнын таңдады. Жао Сигуан (赵锡光) қаланың құрылысын басқарды және 1954 жылы Синьцзян Өндірістік және Құрылыс Корпусын құрды.

Кейінгі жылдар

1950 жылдары сыбайлас жемқорлықтан аулақ болған өмірі мен Қытай экономикалық реформасын ынталы қолдауына қарамастан, Ван Чжэн 1979 жылдан кейін саяси тұрғыдан консервативті болғандықтан қытай халқы арасында аса танымал болған жоқ. Оның Дэн Сяопинге қолдауы мен оның үкіметіндегі мүшелігі көбінесе Денмен жеке жақын достығымен байланысты болды, бұл олардың радикалды саяси реформаларға бірдей қарсылығымен нығайтылды. 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы демократия жақтастарының наразылықтарын күшпен басуды ұйымдастырушылардың бірі ретінде, ол 1989 жылғы 2 маусымда Қытай Коммунистік партиясының басқа да көнекөздерімен өткен кездесуде былай деді: «Алаңды басып алған адамдарға біздің келе жатқанымызды алдын ала хабарлауымыз керек. Олар қаласа тыңдайды, қаламаса – өздері білсін, бірақ біз кіріп шығамыз. Егер адам өліміне себеп болса, онда ол олардың кінәсі. Партияға, социализмге қарсы элементтерге жұмсақ немесе мейірімді бола алмаймыз». Ол 1988 жылдан 1993 жылға дейін Қытай Халық Республикасының вице-президенті қызметін атқарды. 1980-жылдардың соңында Ванның балалары Коммунистік партияда жоғары лауазымдарға тағайындалып, ірі бизнес активтерін жинап, байлыққа ие болды. Оның үлкен ұлы Ван Цзюнь Қытайдағы ең ірі мемлекеттік инвестициялық компания – CITIC Group басшысы болды, ал кіші ұлы Ван Чжи – Қытайдың алғашқы компьютер өндірушісі China Computer Development Corporation басшысы болды. Өз нанымдарынан ешқашан бас тартпаған марксист Ван Чжэн балаларының «капиталистік» өмір салтына қынжырды, тіпті өліміне аз уақыт қалғанда онымен кездескен бір жақсы тілекшіге оларды «Тасбақа жұмыртқалары» (надандыққа, жаман мінезге сипаттау үшін қолданылатын сөз) деп атап, «Мен оларды өз ұлдарым деп танымаймын» деген екен. 1989 жылдың тамызында ҚХА полковнигі Чжан Чжэнлун 1940 жылдардың соңында Маньчжурияда Қызыл Армия үшін күрескен тәжірибесі туралы 618 беттік «Ақ қар, қызыл қан» атты естелік жариялады. Онда Чжан Ван Чжэннің Қытай Азамат соғысы кезінде опиумды контрабандалық жолмен өткізгенін мәлімдеді. Бұл және басқа да айыптаулар Чжанды Ванның мақсатына айналдырды. Чжан осы мәлімдемелері үшін тұтқындалды, ал оның кітабы Қытайда цензураланды.