Кіріспе

Далектердің жаратылысы – британдық ғылыми-фантастикалық телесериал «Доктор Ху»-дың он екінші маусымының төртінші бөлімі. Оның сценарийін Терри Нейсон жазды, ал режиссері – Дэвид Малони. Бұл эпизод 1975 жылдың 8 наурызынан 12 сәуіріне дейін BBC1 арнасында аптасына алты бөлімнен көрсетілді. Эпизодта уақыт саяхатшысы Төртінші Доктор (Том Бейкер) және оның серіктері Сара Джейн Смит (Элизабет Слэден) мен Гарри Салливан (Иан Мартер) Далектердің жаратылу кезінде оларды ғаламшардың үстем нәсіліне айналуына жол бермеу үшін Уақыт Лордтарының бұйрығымен Скаро планетасына жіберіледі. «Далектердің жаратылысы» бастапқыда продюсер Барри Леттс пен сценарий редакторы Терренс Дикске тапсырылды. Олар Нейсон ұсынған сюжеттік жоспардың бұрынғы Далектер туралы оқиғаларына тым ұқсас екенін ойлады және оны Далектердің шығу тегін зерттеуге ынталандырды. Бұл оқиға Далектердің жасаушысы Давросты (Майкл Вишер) таныстырады, оның ерекше визуалды дизайны бар. Сценарий Леттс пен Дикстің ізбасарларына, продюсер Филип Хинчклифф пен сценарий редакторы Роберт Холмске берілді, олар бастапқы сценарийге өзгерістер енгізіп, оған көңіл көтеруге қарамастан, зығыр тон берді. Нейсон Далектерді нацистер үлгісінде жасағандықтан, «Далектердің жаратылысы» осы тақырыпты одан әрі зерттейді. Сондай-ақ, бұл эпизод уақыт саяхаты және геноцидке байланысты моральдық мәселелерді де қамтиды. Эпизод 1975 жылдың қаңтар және ақпан айларында түсірілді, кейбір кадрлар Бетчворттағы карьерде түсірілді. «Далектердің жаратылысы» 10,7 миллион көрерменмен басталып, бес аптадан кейін 9,1 миллион көрерменмен аяқталды, ең аз көрермен жинаған эпизод – үшінші бөлім, оны 8,5 миллион адам тамашалады. Ол эфирге шыққаннан бері сериалдың ең жақсы туындыларының бірі деп мойын соғылды. Бұл оқиға 1976 жылы Дикс тарапынан романға айналдырылды және 1979 жылы қысқартылған LP ретінде, ал 1991 жылы VHS және 2006 жылы DVD форматында шығарылды.

Сюжет

Трансматпен саяхаттап бара жатқанда Төртінші Доктор мен оның серіктері Сара Джейн Смит пен Гарри Салливанды Уақыт Лордтары тоқтатады. Докторға Далектердің әлемді билеуіне әкелетін болашақты болдырмау үшін Далектердің жаратылуына араласу тапсырылады; миссия аяқталған соң оларды ТАРДИС-ке қайтару үшін оған Уақыт сақинасы беріледі. Үшеуі Далектердің Скаро планетасына жетеді. Талдар мен Каледтер арасындағы ұрпақтар бойы созылған соғыс планетаны жарамсыз қылды, екі жақ та өздерін қорғау үшін жеке-жеке күмбездерге жиналды және соғысты жалғастыруда. Химиялық қару шабуылы оларды паналауға мәжбүр етеді. Сара бөлініп кетеді, бірақ екі жақтың да қуғынға ұшыраған, мутацияланған Мүтостарымен кездеседі, олар оны құтқаруға тырысады, бірақ Талдар оларды тұтқынға алып, ракетаға радиоактивті материал тиеуге мәжбүрлейді. Доктор мен Гарриді Каледтер тұтқынға алып, барлық мүлкін тәркілейді және ғылыми және әскери элитамен кездесу үшін бункерге апарады, онда жетекші ғалым Даврос «Марк III саяхат машинасы», яки «Далекті» ашады, Доктор оны өзінің жауы деп таниды. Давростың ғалымдарының бірі Ронсон Докторға Давростың эксперименттерінің әдепсіз екенін жасырын түрде айтады, ал Доктор Калед басшылығын Давростың эксперименттерін тоқтатуға көндіреді. Даврос Ронсонның іс-әрекеттерін біліп, Талдар басшыларына Калед күмбезін әлсіретіп, оларды зымыран шабуылына осал ететін химиялық формуламен жасырын түрде көмектеседі, сонымен қатар тағы жиырма Далек дайындайды. Доктор мен Гарри Тал күмбезіне барып, Сараны құтқарады. Алайда, зымыран Калед күмбезіне соққанда Доктор Талдар тарапынан тұтқынға алынады, бункердегілерден басқа барлығын жояды. Даврос Ронсонды Талдарға химиялық формуланы бергені үшін айыптап, Далектерге оны өлтіруді бұйырады және қалған басшыларды Далектерге Тал күмбезіне шабуыл жасауға рұқсат береді. Далектердің шабуылынан көптеген Талдар қаза табады, ал Доктор, оның серіктері және аман қалған Талдар мен Мүтолар Калед бункеріне жетеді. Доктор Талдар мен Мүтоларға бункерді жоюдың жолын табуды тапсырады, ал өзі мен серіктері Уақыт сақинасын қайтару үшін ішке кіреді. Ішінде Даврос Докторды тұтқынға алады, ол Доктордың Далектердің болашағын білетінін анықтап, Даврос Далектерді болашақта сәтсіздікке ұшыраудан сақтау үшін оның білгенін жазуға мәжбүрлейді. Даврос үшін жұмыс істейтін басқа ғалымдар оның жоспарларын біліп, Докторды босатып, оған Далектердің инкубациялық бөлмесін жарылғыш заттармен жабдықтауға уақыт береді, бұл Далектердің қауіпін жояды. Ол екі сымды қосып, жарылыс жасауға дайын болғанда, ол осы шешімді қабылдауға өзінің құқығы бар ма деп ойланып, тоқтап қалады. Даврос тоқтауға және Калед басшыларына жобаны жалғастыру туралы дауыс беруге рұқсат беруге келіскенін білгенде ол жеңілдеп тыныс алады. Басшылар дауыс беруге жиналғанда, Доктор Уақыт сақинасын қайтарып алып, өзі жасаған жазбаларды жоя алады, сонымен қатар Талдар мен Мүтолар бункерді жоюға құрал дайындағанын біледі. Дауыс беру кезінде Даврос бұл барлық алдау екенін жариялайды, ол Талдарды жою үшін жіберген Далектерге бункерге оралып, қалған Каледтерді жоюға уақыт береді. Гарри мен Сара хаостан қашып шығады, ал Доктор инкубатор бөлмесінің жарылғыш заттарын іске қосу үшін оралады, бірақ Далек байқамай схеманы аяқтап, өзі іске қосады. Доктор Талдар мен Мүтолардың бомбасы бункерді қиратып, Даврос пен Далектерді тұтқындап алғанға дейін қашып үлгереді. Ішінде Даврос Далектердің өз еркіне ие болғанын түсінеді, өйткені олар Далек емес тірі жандардың бұйрықтарын орындаудан бас тартады. Ол өндіріс желісін тоқтатуға тырысады, бірақ өзінің туындыларынан жойылады. Ол Далектердің эволюциясын бірнеше ғасырға кері шегергенін сезсе де, Доктор өз міндетін орындады деп санайды: Далектердің зұлымдығынан жақсылық әрқашан оларға қарсы тұрады. Ол және оның серіктері аман қалған Талдар мен Мүтолармен қоштасып, ТАРДИС-ке оралу үшін Уақыт сақинасын пайдаланады.

Фильм түсірілуі және эффекттері

Далектердің Жаратылысы он екінші маусымның «Киберадамның қайырымынан» кейін түсірілген соңғы сериясы болды. Бірінші бөлімде Каледтер қолданған электр троллейбусы сынақтарда жұмыс істеді, бірақ Бейкер мен Мартер оған отырғанда құлдырады. Каледтер нацистерді еске түсіретін киім киіп, «фашистік сәлемдеме» көрсетті. Каледтер Талл мен Мутоларды қуғынға алып, өз нәсілдерін таза ұстауға тырысты. Төзімділер мен актерлік құрам оны авторитаризмнің билікті басып алуына жол беру қаупі туралы «әлемге ескерту» деп сипаттады. Сонымен қатар, Нидердің сыртқы келбеті мен СС басшысы Генрих Гиммлердің сыртқы келбетінің арасында физикалық ұқсастықтар да байқалды. Үшінші эпизодтың өндірісі басталғанда, продюсерлер нацистік символиканың бір бөлігін азайтып, Найдердің Темір крестін алып тастады. Ол кейінірек, бірінші түсірілім блогында түсірілген көріністе қысқаша қайта пайда болады. «Далектердің Жаратылысы» жақсылық пен жамандық арасындағы шайқасты да көрсетеді. Ол Далектерден туындауы мүмкін жақсы нәрселерді, мысалы, «көптеген болашақ әлемдер одақтас болуы мүмкін» деп ойлайды. Доктордың оған құқығы жоқ деген қорытындысы – утилитарлық ойлаудың және «міндет негізіндегі этикалық» ұстанымның мысалы. Слэден Бейкердің сахнаны өте маңызды деп қабылдағанын, диалогқа байланысты «күрескенін» еске алды. Гарет Робертс бұл кейіпкерді Гамлет әкесінің шайырымен салыстырып, басты кейіпкерді (Докторды) моральдық күмәнмен күрескен зорлық-зомбылыққа толы миссияға итермелейді. Соғыстың суреттемелері мен Найдердің Докторды ұрып-соғуы да сынға түсті. BBC-нің аудиториялық зерттеулер есебінде: «Бұл бірнеше «Доктор Ху» оқиғаларынан сәл күрделірек, және ар-ождан туралы негізгі сұрақтарымен сериал «ерекше» болды, кейде осылай сезілді және кейбір топтарда алысқа созылған, ұзақ, шатастырған және/немесе болжамды деп танылса да, көпшілік үшін қанағаттанарлық ойын-сауық берді». A.V. Club шолушысы Кристофер Бахн бұл фильм «Далектердің» кейбір аспектілеріне қайшы келетінін, бірақ ол «эмоционалды нысанаға дәл тигенін» айтты. Ол әсіресе Даврос пен Скароны мақтады, бірақ Далектерді бейнелеудегі «негізгі проблема» деп «бізге психопаттық кісі өлтірушілер ретінде қараудан басқа таңдау қалдырылмады» деп есептеді, ал Доктор «апаттық жағдайдағы құпия агент» ретінде көрінді. DVD Talk-тың Стюарт Галбрейт «Далектердің Жаратылысына» бес жұлдыздың төртеуін берді, оны «нағыз жанкүйерлерге ұнайтын» деп атап, Вишердің Даврос рөлінде «тамаша» екенін жазды. Ол әңгіменің «негізінен іс-қимыл мен күмәнмен байланысты екенін және оны жақсы орындайтынын» атап өткенімен, ол «ақылды жолдармен» жасағанына қарамастан, жалпы уақыт саяхаты мәселелерін қарастырғандықтан, «әсіресе түпнұсқа емес» деп жазды. 2009 жылы SFX Далектердің алғашқы бластерін алған көріністі «Доктор Худың» ең қорқынышты сәттерінің он үшіншісі деп атады. Журнал Гарриге алып моллюск шабуыл жасаған көріністі «Доктор Ху» сериалдарының ең ақымақтық сәттерінің бірі деп атап, «Доктор Худың ең жақсы оқиғаларында да кейде тігіс түсіп қалады» деп атап өтті. Charlie Jane Anders of io9, 2010 жылғы мақаласында, Төртінші эпизодтың соңғы көрінісін – онда Доктор Давросқа Далектерді болашақта қалай жеңуге болатынын айтуға мәжбүр болады – ең ұлы «Доктор Ху» соңғы көріністерінің бірі деп тізімдеді. BFI Screenonline үшін жазған Джеймс Донохью «Далектердің Жаратылысы» «сериалда монстр болудың айналасындағы моральдық мәселелерді күрделірек бағалау дамығанын көрсетеді», бірақ «сюжет Доктордың қиын шешімді өзі қабылдауына жол бермеу үшін әрекет етеді. Ол Давростың жоспарларын кейінге қалдырады, бірақ болашақты өзгертпейді. Бұл кітапта балаларға арналған теледидар қаншалықты қиын және қаншалықты ашуға салатын екенін көрсетеді».

Мұра

Далектердің Жаратылысы – түпнұсқа серияның ең танымал сериалдарының бірі, себебі ол жиі қайта көрсетілді. Ол 85 минуттық жинақталған нұсқаға өңделді және 1975 жылғы 27 желтоқсанда сағат 15:00-де BBC1 арнасында көрсетілді, бұл 7,6 миллион көрерменді қамтыды. Сондай-ақ, ол 1982 жылғы 26 шілде мен 2 тамызда "Доктор Ху және монстрлар" бөлігі ретінде екі өңделген 45 минуттық эпизодта қайта көрсетілді, бұл 4,9 және 5 миллион көрерменді тартты. Кейіннен ол 1993 жылы (орташа 2,2 миллион көрермен) және 2000 жылы (орташа 1 миллионнан 1,5 миллионға дейін) BBC Two арнасында түпнұсқа сериал түрінде қайта көрсетілді. Журналдың 2009 жылғы "Mighty 200" сауалнамасында оқырмандарға сол кездегі 200 әңгіменің барлығын бағалау ұсынылды, нәтижесінде "Жаратылыс" үшінші орынды иеленді, "Андрозани үңгірлері" (1984) және "Блинг" (2007) одан озып кетті. 2014 жылғы сауалнамада журнал оқырмандары осы эпизодты тағы да үшінші орынға қойды. 2008 жылы "The Daily Telegraph" газеті "Далектердің Жаратылысын" "Доктор Худың" ең ұлы эпизодтарының ондығына енгізді. "Далектердің Жаратылысы" – "Доктор Ху" тарихындағы "нақты ревизионизмнің" алғашқы мысалы; Далектердің жаратылу тарихы 1963 жылғы "The Daleks" сериалында айтылған нұсқадан мүлдем өзгеше, онда олар бір кезде Талдарға ұқсас болған Далдар деп аталатын жаратылыстардан пайда болған делінген. Мұнда түпнұсқадағы Далдар Каледтерге ауыстырылды. 2005 жылы "Доктор Худы" жаңғыртқан Рассел Т. Дэвис, Уақыт соғысының, яғни Уақыт Лордтары мен Далектер арасындағы қақтығыстың, жаңа серияның сюжетіне әсер еткен бастауы "Жаратылыста" Уақыт Лордтарының Далектерді геноцидке ұшырату әрекетімен басталғанын айтты. Дэвид Гудерсон сомдаған Даврос 1979 жылғы "Далектердің тағдыры" фильмінде қайта тірілді және Терри Моллой сомдаған классикалық серияның қалған үш Далек оқиғасында пайда болды, онда Майлз "Күнә" атты төртінші эпизодта Найдер рөлін қайта сомдады.

Баспаға шығарылған

Терренс Дикс жазған осы сериалдың «Таргет» романдауы 1976 жылы «Tandem» баспасында жарық көрді. Ол 1991 жылы «Virgin Publishing» баспасынан қайта шығарылды, оның романдау тізіміндегі нөмірі 27 болды. 1988 жылы бұл жазба «BBC Audio» компаниясымен кассетада, кейіннен «Slipback» радиоспектаклімен бірге қайта шығарылды. 2011 жылдың ақпан айында «Audio Go» компаниясы LP-нің бір сағаттық жинақталған аудио нұсқасын «Vintage Beeb» жинағының бөлігі ретінде қайта жариялады. «Далектердің Жаратылысы» 1991 жылы «BBC Enterprises» компаниясымен «The Sontaran Experiment» фильмімен бірге VHS форматында шығарылды, ал 2001 жылы Даврос туралы әңгімелер жинағының бір бөлігі ретінде қайтадан жарық көрді. Ол 2006 жылдың 10 сәуірінде «BBC Worldwide» компаниясымен Ұлыбританияда және 2006 жылдың 6 маусымында «Warner Home Video» компаниясымен АҚШ-та екі дискілік арнайы басылым ретінде DVD форматында жарық көрді. 1080i форматында жаңартылған сюжеттің нұсқасы 2018 жылдың 11 маусымында «BBC Studios» компаниясымен Ұлыбританияда «Толық 12-маусым» жинағының бөлігі ретінде, ал 2018 жылдың 19 маусымында «Warner Home Video» компаниясымен АҚШ-та («Том Бейкер: Бірінші маусым» деген атпен) Blu-ray форматында шығарылды. Бұл басылымда түпнұсқа 6 бөлімдік нұсқасы және 85 минуттық қысқартылған қайталануы бар болды. Басылымды насихаттау мақсатында қайталану нұсқасы («Режиссерлік кесім» деп сатылды) 2018 жылдың 11 маусымында «Fathom Events» арқылы АҚШ-та кинотеатрларда көрсетілді. 2020 жылдың қараша айында оқиға «Time Lord Victorious: Road to the Dark Times» Blu-ray жинағының құрамында, «Planet of the Daleks», «The Deadly Assassin», «State of Decay», «The Curse of Fenric», «The Runaway Bride» және «The Waters of Mars» серияларымен бірге жарық көрді.