Кіріспе

Қытай ақыны (365–427)
ақын

Тао Юаньмин (қыт. 陶渊明; 365–427), сондай-ақ Тао Цянь (қыт. 陶潜; Wade–Giles жүйесінде T'ao Ch'ien) деп те белгілі, – қытай ақыны және саясаткері, Алты әулет кезеңіндегі ең танымал ақындардың бірі. Ол Шығыс Цзинь әулеті (317–420) тұсында дүниеге келді және Лю Сун (420–479) әулеті (Цзинь-Сун кезеңінің ауысуы) тұсында қайтыс болды. Тао Юаньмин өмірінің көп бөлігін уақытты шегініп, ауылда тұрып, егіншілікпен айналысып, кітап оқып, шарап ішіп, келушілерді қабылдап, өмірдің қуаныштары мен қиындықтары, сондай-ақ мемлекеттік қызметтен бас тарту туралы ойлармен толған өлеңдер жазды. Таоның қарапайым және тікелей стилі сол заманғы әдеби жазу ережелеріне деңгейлес болмады. Тан әулеті (618–907) кезінде ол уақытты шегінуші ретінде кеңінен танылды. Солтүстік Сун әулеті (960–1127) тұсында Су Ши (1037–1101) сияқты белгілі әдебиетшілер оны поэзиядағы шынайылық пен табиғилықтың үлгісі деп жариялап, Тао Юаньминнің мәңгілік әдеби даңққа ие болатынын болжады. Дегенмен, Тао Юаньминнің 6 ғасырдағы «Вэнь Сюань» әдеби антологиясына енуі оның өзінің заманында, кем дегенде туған жерінде белгілі бір деңгейде танымал болғанын көрсетеді. Кейін Тао Юаньмин «Егіс пен бақтар» поэзиясының ең көрнекті өкілі ретінде танылды. Тао Юаньмин жақын маңдағы табиғаттың сұлулығы мен тыныштығынан шабыт алды. Тао Юаньмин Жин Гуляңның «У Шуан Пу» (無雙譜, «Теңдесі жоқ батырлар тізімі») еңбегінде бейнеленген.

Аттар

Өмірінің ортасында Тао өзінің атын (отбасы атын сақтап) Тао Юаньминнен Тао Цяньға, "Бес шыршаның иесі" деп өзгертті. Бұл есімді ол жас кезінде де қолданған, және оның жеке ойлап тапқан лақабы болған сияқты. Жастығынан сақталған автобиографиялық эссесінде Тао Юаньмин өзі туралы сөйлегенде "Бес шырша" деген сөзді пайдаланған. Осыдан кейін Тао өзінің ерте жазбаларында өзін "Юаньмин" деп атаған; алайда, 420 жылы Шығыс Цзинь әулеті құлағаннан кейін, ол өзін "Цянь" деп атауға көшкен, яғни "жасыру" деген мағынаны білдіреді. Бұл оның елдегі тыныш өмірге шегініп, саяси аренадан мүлдем алыстау шешімінің белгісі болды. Тао Цяньді "Шұғыл шегінуші Тао" деп те аударуға болады. Бірақ бұл оның шөлгеушілікке немесе тым қатал аскетизмге ұмтылғанын білдірмейді; керісінше, оның отбасы, достары, көршілері, музыкалық аспаптары, шарап, бай кітапханасы және таулы шаруашылықтың көркем көрінісі Тао Цянь үшін Тао Юаньмин, мемлекеттік қызметкердің өмір салтынан бас тартуының құны болды. Юаньлян (元亮), Шэньмин (深明) және Куанмин (泉明) есімдерінің барлығы Тао Юаньминмен байланысты. Бұл шатасудың бір себебі – Тан әулеті кезінде императордың есімін жазуға немесе тіпті ауызша айтуға тыйым салынған. Бұл тыйымды сақтау үшін ұқсас таңбалар немесе сөздер қолданылуы керек болды. Тан әулетінің "Ұлы негізін қалаушысы" (кейіннен император Гаозу Тан аталған) Ли Юань деген жеке есімі болғандықтан, "юань" (渊) таңбасы қолдануға тыйым салынды. Осылайша, бұл Юаньминдегі "юань" таңбасымен сәйкес келгендіктен, әртүрлі авторлар "тереңдік" мағынасын білдіретін "шэнь" (深) таңбасын қолданып, оны ауыстырды.

Шығу тегі

Тао Юаньминнің бабасы Цзинь әулетінің көрнекті генералы және әкімшісі Тао Кан (259–334) болған. Оның әкесі мен атасы да мемлекеттік қызметте болған. Дегенмен, Тао Юаньмин орташа жағдайда, кедейлікте және саяси беделдің аздығында дүниеге келді.

Жеке өмірбаяны

Тао Юаньмин Шығыс Цзинь әулетінің (316/317 – 419/420 CE) өкілі саналады, бірақ сол әулеттің құлауынан кейін де өмір сүрді. Қытай тарихындағы соңғы тұрақты кезең Хань әулеті тұсында болды (206 BCE – 220 CE), одан кейін «Үш патшалық» деп аталатын түрлі саяси өзгерістер болды. Олардың бірі – Цао Вэй, ол Цао тайпасы құрып, басқарды және Қытайды қысқа мерзімге біріктірді. Цзинь әулетін Сима тайпасы құрып, биледі. Оның басшылары сыбайлас жемқорлық арқылы билікке ие болып, оны ұстап тұрғаны мәлім. Бұл Тао Юаньминнің тууына дейін, Сима Ян Цао Вэй әулетінің монархиялық билеушісінің тағын басып алып, штаб-пәтерін батыс астанасы Чанъаньда орнатып, мемлекетті Цзинь деп атаған кезде басталды. Содан кейін әулет тарихы туыстық жеңілтекшілік, жемқорлық, азаматтық тәртіпсіздік және зорлық-зомбылықпен сипатталды. Басқа да түрлі тайпалар билік үшін күресті. Сималар олармен де, бір-бірімен де күресті. Жүйедегі кемшіліктер «Сегіз ханның соғысы» (291–306) кезінде шиеленістің шегіне жетті, оның барлық сегіз ханы Сималар болды. Одан кейін елге бүлікшілер мен қарақшылар шапты. Көптеген көрнекті бүлікшілер этникалық жағынан хань емес еді, олар көбінесе «Бес варвар» немесе У Ху деп аталды, олардың бірі – Сюнну. Сюннулар Хань Чжао мемлекетін құрып, Янцзы өзенінің солтүстігіндегі Цзиньнің қалдықтарын құлатты, ақырында Батыс Цзиньнің соңғы екі Сима билеушісін тұтқындап, өлтірді, сондай-ақ Луоян мен Чанъань сияқты ежелгі астаналарды басып алды. Янцзының солтүстігіндегі аймақ басылып алынғаннан кейін, оңтүстікте Сима Жуй есімді ханзада жаңа Цзинь әулетін құрып, астанасын Цзяньканға орналастырды. Бұл жаңа Цзинь империясы өзінің алдыңғы әулеттерінің зорлық-зомбылық және жемқорлық дәстүрлерін жалғастырды. Тао Юаньминнің өмірінің көп бөлігін өткізген осы Цзиньнің нұсқасы – Шығыс Цзинь деп аталды. Шығыс Цзиньді басқаруды әртүрлі тайпалардың мұрагерлері басып алды, сонымен қатар түрлі соғыс басшыларының сәл сәтті көтерілістеріне ұшырады, сондай-ақ Солтүстік Вэй сияқты басқа мемлекеттерден сыртқы қауіп-қатерлерге тап болды, олардың династиялық билеушілері Сяньбэй тайпасының Туоба (Табгач) кланынан шыққан. Ақырында 419/420 жылдары Цзинь мемлекетінің орнын Лю Сун басты. Бұл жаңа әулет Сун деп аталды (кейінірек, ірі әулет сияқты) және Лю отбасы басқарды, сонымен қатар жемқорлыққа толы және қысқа ғұмырлы болды. Қытай деректеріндегі Тао Юаньминнің өмірбаянының нұсқалары оның аты мен жасына қатысты Шығыс Цзинь мен Лю Сунның басқа да деректерінен белгілі болған түрлі тарихи оқиғалар кезіндегі мәліметтерде әртүрліліктерді көрсетеді. Жақын жердегі тамаша орындарға Лу тауы, Поянг көлі (сол кезде Пэнли деп аталған) және Чайсанның жанындағы табиғаттың әртүрлі ерекшеліктері кірді. Ол бес рет осы қызметтерді атқарды. Тао азаматтық және әскери қызметтерде жұмыс істеді, соның ішінде Янцзы өзенімен астана Цзяньканға бірнеше сапар жасады. Өмірінің соңғы 22 жылында ол өзінің шағын шаруа қожалығында зейнеткерлікке шықты.

Балалар мен отбасы

Тао Юаньмин екі рет үйленді. Оның бірінші әйелі ол отыздан асқанда қайтыс болды. Тао Юаньминнің бес ұлы болды. Ең үлкен ұлы Тао Ян еді, оны ол "Ян және басқа ұлдарымға хат" деген хатында айтқан, бұл олардың оның идеалдары мен санасының арқасында, үкіметке қызмет етуді тоқтатқандарынан туындаған аштық пен суыққа кешірім сұрауға ұқсас. Қыздары болған жағдайда, олар туралы жазба қалмаған (әдеттегідей). Дегенмен, егер ол 352 жылы туған болса, онда ол қайтыс болғанда 76 жаста болған болар еді.

Персиктің гүлдену көктемі

Шығармаларынан басқа, Тао сыртқы әлемнен жасырылған "Арша гүлдеген көктем" (桃花源記) деп аталатын жерді қысқа, күшті әрі тартымды прозалық сипаттауымен де белгілі. "Арша гүлді көктем" (桃花源, Тао Хуа Юань) атауы қазір утопияны білдіретін, кеңінен танымал, стандартты қытай термині. Бұл Тао Юаньминнің баяндауы бойынша, Цзинь әулетінің Тайюань дәуірінде (376–396) болған оқиға. Әңгімеде балықшы жолдан адасып, уақыттан тыс қалған бір жерді табады, бірақ ол кеткен соң оны қайта таба алмайды және оның бар екенін айтады. Бұл өте ықпалды оқиға.

Галерея

Тао Юаньмин ғана емес ақындардың, сонымен қатар суретшілердің және басқа да өнер шеберлерінің шабытына себеп болды.

Басылымдар

Мэн Эрдонг ред. Тао Юаньмин Джи И Жу. У Чжэшунь ред. Тао Юаньмин Джи.
Дэвид Хинтон (аудармашы). Тао Чьеннің таңдамалы өлеңдері (Copper Canyon Press, 1993). Карл Хайнц Поль (аудармашы). Der Pfirsichbluetenquell (Bochum University Press, 2002).
Дэвис, А. Р. Тао Юаньмин (Гонконг, 1983) 2 томдық. Уильям Акер (аудармашы). Тао Ерміт: Тао Чьеннің алпыс өлеңі, 365–427 (Лондон және Нью-Йорк: Темза және Гудзон, 1952).
Филипп Уген Лион (аудармашы), Тао Юаньмин: Œuvres complètes 陶淵明集, Париж, Les Belles Lettres, 2022.

Комментарийлер

Эшмор, Роберт. Оқудың тасымалы: Тао Цзянь (365–427) әлеміндегі мәтін және түсінік (Кембридж: Гарвард университетінің Азия орталығы, 2010)
Хайтауэр, Джеймс Р. Тао Цзянь поэзиясы. Сяофэй Тянь. Тао Юаньмин және қолжазба мәдениеті: Шаң басқан үстелдің жазбалары.