Кіріспе

Халықтың байлығының көп бөлігі орталық топпен қайта бөлінетін экономикалық жүйе – сарай экономикасы немесе қайта бөлу экономикасы – экономикалық ұйымның мұндай түрінде байлықтың маңызды үлесі орталықтандырылған басқаруға, сарайға келіп түседі де, одан жалпы халыққа таралды. Халықтың өзіне табыс көздері болуы мүмкін, бірақ олар сарай таратып беретін байлыққа көп тәуелді. Мұндай жүйе әдетте сарайдың қоғамның игілігі үшін байлықты тиімді бөлуге қабілетті деген принципімен негізделген. Ғибадатхана экономикасы (немесе ғибадатхана мемлекетінің экономикасы) осыған ұқсас түсінік. Экономикалық бөлу идеясы перғауын дәуірінен бастау алады. Антропологтар осындай жүйелерді көптеп кездестірген: түрлі деңгейдегі ортақ тұрмысқа қатысты экономикамен айналысатын тайпалардан бастап, Инка империясы сияқты күрделі цивилизацияларға дейін, олар экономиканың бөліктерін нақты ауылдарға бөліп берген. Бұл идеяның мәні – орталық басқару өндірісті жоспарлайды, оны жүзеге асыру үшін халықтың бөліктерін тағайындайды, содан кейін алынған тауарлар мен қызметтерді жинап, өндірушілерге қайта бөледі. Сарай экономикасы – цивилизацияның экономикалық қызметі орталық басқару орындарында немесе олардың жанында, абсолюттік монархтардың сарайларында немесе ғибадатхана басшылық ететін дін қызметкерлерінің тобында жүзеге асырылатын тарату жүйесінің ерекше түрі. Сарай басқаруының міндеті – өндірушілерді капиталдық құралдармен қамтамасыз ету, олар монархтың меншігі саналатын қосымша тауарлар мен қызметтерді өндіру үшін қажет. Бұл көбінесе қайырымдылық емес. Сарайдың басты мүддесі – капиталды құру, оны билеушінің қалауынша пайдалануға болады. Оның бір бөлігі сатылып немесе айырбасталып пайда табу үшін қолданылуы мүмкін, ал қалғаны қосымша өндіріс орындарына, соғыстарға (пайда күтілетін экономикалық шаралар), тиімді одақтастықтарға, флоттарға және теңіздерді бағындыруға қайта инвестициялануы мүмкін. Ежелгі сарай жүйелерінде өндірушілер көбінесе жұмыс капиталының бөлігі болды. Олар сарай экономикасына еріксіз құлдыққа немесе меценаттық байланыстар арқылы байланысты болды. Соғысқа жұмсалған әр инвестициядан олжа мен тұтқындар күтілді, олар сарай кешенінің мүлігіне айналды. Сарай өндірушілердің шығындарын өтеуге жауапты болды, оларға тамақ, киім және баспанамен қамтамасыз етуі керек еді, көбінесе осы орындарда.

Этимология

Қазіргі терминдерді қолданудың бастауы Миной және Микен өркениеттерінің сарайларын зерттеуден туындады, олар тиісінше Критте және Грекияның құрлық бөлігінде соңғы қола дәуірінде гүлденген. "Сарай экономикасы" термині жеке сарайлардың экономикалық қызметін белгілеу үшін пайда болды, онда ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтауға арналған өте кең аумақтар болды. Мысалы, сэр Артур Эванс "сарай экономикасы" деп, яғни Кноссос сарайының экономикасы туралы айтқан. Басқалар да солай істеді, бірақ бұл экономиканың қандай түрде болуы екенін толыққанды зерттемеді. 1956 жылы Вентрис және Чадвик бұрын қарастырған идеяларын жариялады: "Тақташаларда валютаға жақын ешқандай дәлел жоқ. Әрбір тауар жеке тізімделеді және бірліктер арасында теңдік белгісі ешқашан кездеспейді". Сол кезде М. Финли тақташалардағы қайта бөлудің белгілерін байқап, ол бұл дәуірде, валюта болмаған кезде қалай жүзеге асырылғанын түсінуге тырысты. "Одиссей әлемі" еңбегінде ол үлестірудің көп бөлігі ішкі сипатта болғанын атап өтті: "Барлық өндірістік жұмыс – егін салу, жинау, ұнтақтау, тоқу, тіпті аң аулау және шабуыл жасау, жеке адамдармен орындалса да, үй шаруашылығының атынан жасалды және орталықтан қайта бөлінді". Финли сондай-ақ сыйлық берудің, "көптеген алғашқы халықтар арасындағы негізгі ұйымдастыру механизмі", бағасыз және айырбастаушылардың жағдайына байланысты айырбастау жүйесіне айналғанын болжады. Сыйлық беру әрқашан өзара іс-қимылдың бірінші жартысы болды, ал екінші жартысы – қарсы сыйлық. Финлидің байқаулары бірден және көбінесе қабылданды, бірақ содан бері ондаған жылдар ішінде кейбір күмәндер туды. Микендік кемелер сарай кешендерінен керамика, май, хош иіссулар және басқа да тауарлармен жүктелген, сыйлық берудің орнына, оларды сату үшін экспортқа шығарғандай. Вентрис 1956 жылы қайтыс болды. Сол кездегі басқа археологтар сияқты, ол "сарай экономикасын" сарайдың күнделікті экономикасынан артық деп есептемеді, бірақ Вентрис пен Чадвик "Нузи, Алалах және Угарит патша сарайларының мөлшері мен ұйымдасқандығындағы ұқсастықтарды" атап өтті. Сол сияқты, 1950 жылдардың соңында Финли өзінің жүйесін "сарай экономикасы" деп атаған жоқ. 1960 жылы тарихшы-теоретиктер оларды біріктірген кезде сөздің мәні өзгерді. Бірінші кім болғаны нақты емес, бірақ ең ықтимал үміткер – Карл Поланьи, экономикалық типолог, ол өмірінің соңында және мансабының шыңында болды. Ол Финлидің жұмысын қолдады және одан да асып түсті. 1960 жылғы "City Invincible" жинағында, 1958 жылға дейін жазылған, ол Вентрис тақташаларда валютаның жоқтығын айтқанын еске алды, бірақ оны басқаша түсіндірді: "Михаэль Вентрис Микен Грециясының сарай экономикасында ақшаның жоқтығын мәлімдеді". Вентрис мұндай мәлімдеме жасаған жоқ. Ол Микен Грециясында "сарай экономикасы" бар екенін айтқан емес; 1956 және 1958 жылдар аралығында жаңа жүйе анықталды және ол "сарай экономикасы" деп аталды. Теоретиктердің көпшілігі соған еліктеді. Грэм Кларк (1961) "Креттен енгізілген сарай экономикасы" туралы жазды. Честер Старр (1961) "Өнершілер мен шаруалар патшалық бақылаудағы сарай экономикасына кеңінен тартылды" деді. Леонард Р. Палмер (1963) Кноссос пен Пиллостың "өте орталықтандырылған сарай экономикасына" сілтеме жасады. Бұл сөз енді тек бір ғимараттағы экономикалық қызмет туралы емес. 1965 жылға қарай "сарай экономикасы" Егей теңізінің және Таяу және Орта Шығыстың соңғы қола дәуіріндегі өркениеттердің барлығына кеңінен қолданыла бастады. Ол соншалықты бекінді, кейіннен ол қазіргі заманғы экономикалық жүйелерге де қолданылатын болды. Алайда, бір дауыс күмәнданды. Вентрис еңбегі мен дәстүрін мұра еткен Чадвик "Микен әлемінде" (1976) "сарай экономикасына" тікелей сілтеме жасамайды. Оның орнына ол сұрақтар қояды, мысалы: "Сарай қаншалықты кішкентай болуы мүмкін екені соншалықты анық емес". Сарай ғимараттарынан біз әкімшілік орталықтар бар екенін білеміз. Әрбір әкімшілік орталық әкімшіге жатады, ол тәуелсіз монарх, жартылай тәуелсіз князь немесе жергілікті барон болуы мүмкін. Халстед Наккассис және басқалар бастаған форумды былай қорытындылады: "Қайта бөлу" термині Эгей қола дәуірінің контекстінде әртүрлі мағыналарда қолданылған және саяси экономиканың пайда болуын және жұмыс істеуін түсіндірудің орнына жасырады.

Орта минойлық Крит

Орта қола дәуірінде, шамамен б.з.д. 2 мыңжылдықтың бірінші жартысында, шығыс Жерорта теңізінде Миноя деп аталатын өркениет үстемдік құрды. Оны ашқан сэр Артур Эванс Кноссос сарайын қазғанда, оны Минос сарайы деп атады. Бұл өркениет теңізшіл болды, оның флоты туралы аңыздар көп, елді мекендері көбінесе жағалауда орналасқан және оның қызметі көбінесе бейбіт болды. Тесей мен Минотавр туралы аңыздар бар, олар Крит аралдары теңізден тыс жерлерден белгілі бір салық жинағанын көрсетеді, бірақ оның аңызға толы тарихы материктегі соғыстар мен батырлардан өзгеше. Егер олар солай болса, сарай құрылыстарының эволюциясы Орта қола дәуірінің Орта минойлық (ММ) кезеңінде Критте басталды. Шоу "үштік" деп атаған Кнос, Фаэст, Малияның пайда болуы ММИ кезеңіне жатады, ал басқалары ММII кезеңінде басталды. Олардың арасындағы байланыс әлі белгісіз, бірақ барлық құрылыстың бір актімен жасалғаны жоққа шығарылды. Критте және криттің ықпалына ішкен аймақтарда басым болған экономикалық жүйенің түрі Криттегі әртүрлі жерлерден табылған жүздеген тақташалар арқылы жақсы құжатталған. Айналымға енгізілген Linear A жазуының шифрлануына қарсы тұруы ғана осы құжаттарды оқуға және олардағы ақпаратты пайдалануға кедеріс келтіреді. Сондықтан, экономика туралы археологиялық зерттеулерден шығарылған немесе соңғы қола дәуірінің құжаттарындағы ақпараттармен салыстыру арқылы жасалған болжамдардан басқа ештеңе белгісіз. Эванс оларды нақты аттарын білмегендіктен Минойлықтар деп атаған, олардың сарай экономикасы болуы мүмкін деген пікір – таза болжам.

Минойлық Крит

Миной өркениетінің экономикасы бидай, зәйтүн, жүзім және басқа да өнімдерді өндіруге негізделген болатын, сонымен қатар тоқыма, керамика және металл өңдеу сияқты бірнеше салаларды қолдады. Өндірістің бір бөлігі сарайларда шоғырланған. Айналасындағы егістік жерлерден алынған өнімдер сарайларда жиналып, тіркеліп, сақталған, мұны сарайлардан табылған көптеген қоймалар мен амфоралар (сақтау ыдыстары) дәлелдейді. Сарайлар теңіз арқылы жүзеге асылатын саудаға бақылауды жүзеге асырған сияқты көрінеді. Кноссос сарайының мұрағаттарынан табылған Сызықтық А және Сызықтық В тақташаларындағы тауарлар тізімі жоғары деңгейде ұйымдастырылған бюрократия және барлық кіріс-шығыс өнімдерін бақылайтын есеп жүйесі болғанын көрсетеді.

Басқа жерлер

Ежелгі Мысыр, Месопотамия, Анатолия және Леванттағы сарай шаруашылықтары қола дәуірінің соңында әлсіреп, олардың орнына жеке саудагерлер немесе жеке кәсіпкерлікпен айналысатын лауазымды тұлғалар басқарған қарапайым нарықтық экономика келді. Сарай жүйесінің соңғы бекінісі және үлгісі Микен Грекиясы болды, ол қола дәуірінің құлдырауы мен одан кейінгі грек қараңғы дәуірінде толығымен қирады.

Азия

О. В. Вултерс 1982 жылы ұсынған Оңтүстік-Шығыс Азия тарихының ерте кезеңдеріндегі тараған саяси биліктің үлгілерін сипаттауға арналған мандала моделі экономикалық мәселелерді қамтымайды. 1822 жылы британдық агент Джон Кроуфурдтың Сиамға жасаған сапарынан кейін, оның күнделігінде ол ашкөздікке толы "сарай экономикасы" деп сипаттайды. Оның сапары Пак-Нам портында сарайға сыйлықтар туралы толыққанды есеп бергенге дейін кешіктірілді, соңында Кроуфурд "кейіннен Сиам соты мен оның қызметкерлеріне тән, осы сияқты әрбір мәселе бойынша байқалатын ұқыпсыздық пен ашкөздіктің жақсы мысалы" деп есептеген жылқы сыйлығына қатысты егжей-тегжейлі сұрақтармен аяқталды. Бұл жағдай Боуринг шартымен нарықтық экономикаға өтуге бастама берді, осы шартты еркін сауданы жақтаушы сэр Джон Боуринг Сиамның жаңартылуын қолдайтын король Монгкутпен 1855 жылдың 18 сәуірінде келісімге келді.