Кіріспе
Халықтың байлығының көп бөлігі орталық топпен қайта бөлінетін экономикалық жүйе – сарай экономикасы немесе қайта бөлу экономикасы – экономикалық ұйымның мұндай түрінде байлықтың маңызды үлесі орталықтандырылған басқаруға, сарайға келіп түседі де, одан жалпы халыққа таралды. Халықтың өзіне табыс көздері болуы мүмкін, бірақ олар сарай таратып беретін байлыққа көп тәуелді. Мұндай жүйе әдетте сарайдың қоғамның игілігі үшін байлықты тиімді бөлуге қабілетті деген принципімен негізделген. Ғибадатхана экономикасы (немесе ғибадатхана мемлекетінің экономикасы) осыған ұқсас түсінік. Экономикалық бөлу идеясы перғауын дәуірінен бастау алады. Антропологтар осындай жүйелерді көптеп кездестірген: түрлі деңгейдегі ортақ тұрмысқа қатысты экономикамен айналысатын тайпалардан бастап, Инка империясы сияқты күрделі цивилизацияларға дейін, олар экономиканың бөліктерін нақты ауылдарға бөліп берген. Бұл идеяның мәні – орталық басқару өндірісті жоспарлайды, оны жүзеге асыру үшін халықтың бөліктерін тағайындайды, содан кейін алынған тауарлар мен қызметтерді жинап, өндірушілерге қайта бөледі. Сарай экономикасы – цивилизацияның экономикалық қызметі орталық басқару орындарында немесе олардың жанында, абсолюттік монархтардың сарайларында немесе ғибадатхана басшылық ететін дін қызметкерлерінің тобында жүзеге асырылатын тарату жүйесінің ерекше түрі. Сарай басқаруының міндеті – өндірушілерді капиталдық құралдармен қамтамасыз ету, олар монархтың меншігі саналатын қосымша тауарлар мен қызметтерді өндіру үшін қажет. Бұл көбінесе қайырымдылық емес. Сарайдың басты мүддесі – капиталды құру, оны билеушінің қалауынша пайдалануға болады. Оның бір бөлігі сатылып немесе айырбасталып пайда табу үшін қолданылуы мүмкін, ал қалғаны қосымша өндіріс орындарына, соғыстарға (пайда күтілетін экономикалық шаралар), тиімді одақтастықтарға, флоттарға және теңіздерді бағындыруға қайта инвестициялануы мүмкін. Ежелгі сарай жүйелерінде өндірушілер көбінесе жұмыс капиталының бөлігі болды. Олар сарай экономикасына еріксіз құлдыққа немесе меценаттық байланыстар арқылы байланысты болды. Соғысқа жұмсалған әр инвестициядан олжа мен тұтқындар күтілді, олар сарай кешенінің мүлігіне айналды. Сарай өндірушілердің шығындарын өтеуге жауапты болды, оларға тамақ, киім және баспанамен қамтамасыз етуі керек еді, көбінесе осы орындарда.
A palace economy or redistribution economy is a system of economic organization in which a substantial share of the wealth flows into the control of a centralized administration, the palace, and out from there to the general population. In turn the population may be allowed its own sources of income but relies heavily on the wealth distributed by the palace. It was traditionally justified on the principle that the palace was most capable of distributing wealth efficiently for the benefit of society. The temple economy (or temple state economy) is a similar concept. The concept of economic distribution is at least as old as the advent of the pharaohs. Anthropologists have noted many such systems, from those of tribesmen engaged in common subsistence economies of various sorts to complex civilizations, such as that of the Inca Empire, which assigned segments of the economy to specific villages. The essence of the idea is that a central administration plans production, assigns elements of the population to carry it out, collects the goods and services thus created, and redistributes them to the producers. A palace economy is a specific type of distribution system in which the economic activities of the civilization are conducted on or near the premises of central administration complexes, the palaces of absolute monarchs, or a group of priests in temple led versions. It is the function of the palace administration to supply the producers with the capital goods for the production of further goods and services, which are regarded as the property of the monarch. Typically this is not an altruistic undertaking. The palace is primarily interested in the creation of capital, which may then be disposed of as the ruler pleases. Some may become merchandising capital, to be sold or bartered for a profit, or some may be reinvested in further centers, including additional production facilities, wars (economic activities from which a profit is expected to be extracted), favorable alliances, fleets, and mastery of the seas. In ancient palace systems, the producers were typically part of the working capital. From highest to lowest, they were tied to the palace economy by bonds of involuntary servitude or patronage. Any investment in a war would be expected to bring a return of plunder and prisoners, which became part of the endowment of the palace complex. The palace was responsible for meeting the expenses of the producers. It had to provide food, clothing and shelter, which it often did on the premises.
Этимология
Қазіргі терминдерді қолданудың бастауы Миной және Микен өркениеттерінің сарайларын зерттеуден туындады, олар тиісінше Критте және Грекияның құрлық бөлігінде соңғы қола дәуірінде гүлденген. "Сарай экономикасы" термині жеке сарайлардың экономикалық қызметін белгілеу үшін пайда болды, онда ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтауға арналған өте кең аумақтар болды. Мысалы, сэр Артур Эванс "сарай экономикасы" деп, яғни Кноссос сарайының экономикасы туралы айтқан. Басқалар да солай істеді, бірақ бұл экономиканың қандай түрде болуы екенін толыққанды зерттемеді. 1956 жылы Вентрис және Чадвик бұрын қарастырған идеяларын жариялады: "Тақташаларда валютаға жақын ешқандай дәлел жоқ. Әрбір тауар жеке тізімделеді және бірліктер арасында теңдік белгісі ешқашан кездеспейді". Сол кезде М. Финли тақташалардағы қайта бөлудің белгілерін байқап, ол бұл дәуірде, валюта болмаған кезде қалай жүзеге асырылғанын түсінуге тырысты. "Одиссей әлемі" еңбегінде ол үлестірудің көп бөлігі ішкі сипатта болғанын атап өтті: "Барлық өндірістік жұмыс – егін салу, жинау, ұнтақтау, тоқу, тіпті аң аулау және шабуыл жасау, жеке адамдармен орындалса да, үй шаруашылығының атынан жасалды және орталықтан қайта бөлінді". Финли сондай-ақ сыйлық берудің, "көптеген алғашқы халықтар арасындағы негізгі ұйымдастыру механизмі", бағасыз және айырбастаушылардың жағдайына байланысты айырбастау жүйесіне айналғанын болжады. Сыйлық беру әрқашан өзара іс-қимылдың бірінші жартысы болды, ал екінші жартысы – қарсы сыйлық. Финлидің байқаулары бірден және көбінесе қабылданды, бірақ содан бері ондаған жылдар ішінде кейбір күмәндер туды. Микендік кемелер сарай кешендерінен керамика, май, хош иіссулар және басқа да тауарлармен жүктелген, сыйлық берудің орнына, оларды сату үшін экспортқа шығарғандай. Вентрис 1956 жылы қайтыс болды. Сол кездегі басқа археологтар сияқты, ол "сарай экономикасын" сарайдың күнделікті экономикасынан артық деп есептемеді, бірақ Вентрис пен Чадвик "Нузи, Алалах және Угарит патша сарайларының мөлшері мен ұйымдасқандығындағы ұқсастықтарды" атап өтті. Сол сияқты, 1950 жылдардың соңында Финли өзінің жүйесін "сарай экономикасы" деп атаған жоқ. 1960 жылы тарихшы-теоретиктер оларды біріктірген кезде сөздің мәні өзгерді. Бірінші кім болғаны нақты емес, бірақ ең ықтимал үміткер – Карл Поланьи, экономикалық типолог, ол өмірінің соңында және мансабының шыңында болды. Ол Финлидің жұмысын қолдады және одан да асып түсті. 1960 жылғы "City Invincible" жинағында, 1958 жылға дейін жазылған, ол Вентрис тақташаларда валютаның жоқтығын айтқанын еске алды, бірақ оны басқаша түсіндірді: "Михаэль Вентрис Микен Грециясының сарай экономикасында ақшаның жоқтығын мәлімдеді". Вентрис мұндай мәлімдеме жасаған жоқ. Ол Микен Грециясында "сарай экономикасы" бар екенін айтқан емес; 1956 және 1958 жылдар аралығында жаңа жүйе анықталды және ол "сарай экономикасы" деп аталды. Теоретиктердің көпшілігі соған еліктеді. Грэм Кларк (1961) "Креттен енгізілген сарай экономикасы" туралы жазды. Честер Старр (1961) "Өнершілер мен шаруалар патшалық бақылаудағы сарай экономикасына кеңінен тартылды" деді. Леонард Р. Палмер (1963) Кноссос пен Пиллостың "өте орталықтандырылған сарай экономикасына" сілтеме жасады. Бұл сөз енді тек бір ғимараттағы экономикалық қызмет туралы емес. 1965 жылға қарай "сарай экономикасы" Егей теңізінің және Таяу және Орта Шығыстың соңғы қола дәуіріндегі өркениеттердің барлығына кеңінен қолданыла бастады. Ол соншалықты бекінді, кейіннен ол қазіргі заманғы экономикалық жүйелерге де қолданылатын болды. Алайда, бір дауыс күмәнданды. Вентрис еңбегі мен дәстүрін мұра еткен Чадвик "Микен әлемінде" (1976) "сарай экономикасына" тікелей сілтеме жасамайды. Оның орнына ол сұрақтар қояды, мысалы: "Сарай қаншалықты кішкентай болуы мүмкін екені соншалықты анық емес". Сарай ғимараттарынан біз әкімшілік орталықтар бар екенін білеміз. Әрбір әкімшілік орталық әкімшіге жатады, ол тәуелсіз монарх, жартылай тәуелсіз князь немесе жергілікті барон болуы мүмкін. Халстед Наккассис және басқалар бастаған форумды былай қорытындылады: "Қайта бөлу" термині Эгей қола дәуірінің контекстінде әртүрлі мағыналарда қолданылған және саяси экономиканың пайда болуын және жұмыс істеуін түсіндірудің орнына жасырады.
Finley further hypothesized that gift giving, "the basic organizing mechanism among many primitive peoples," had been developed into a system of exchange, without prices, and dependent on the ad hoc valuation of the exchangers:The act of giving was always the first half of a reciprocal action, the other half of which was a counter gift. Finley's observations were immediately and almost universally accepted; however, some reservations developed over the decades since then. Mycenaean ships were sent out from the palace complexes laden with ceramics, oils, perfumes and other goods precisely as though they were exports for sale, rather than gift giving. Ventris died in 1956. Like the other archaeologists of the time, he never envisioned the palace economy as anything more than the day to day economics of the palace, although Ventris and Chadwick did remark on the "similarities in the size and organization of the royal palaces" of Nuzi, Alalakh and Ugarit. Similarly, Finley in the late 1950s did not refer to his system as a palace economy. The status of the word had changed by 1960, when historical theorists had put the two together. Exactly who was the first is unclear, but the best candidate is Karl Polanyi, the economic typologist, then toward the end of his life and at the peak of his career. He endorsed Finley's work and went further. In the 1960 compendium, City Invincible, written before 1958, he recalled Ventris stating that currency was absent from the tablets, but he phrased it in a different way: "Michael Ventris has asserted the absence of money in the palace economy of Mycenaean Greece." Ventris had done no such thing. He never stated that Mycenaean Greece had a palace economy; between 1956 and 1958 a new system had been defined and was being called a palace economy. Most of the theorists followed suit. Grahame Clark (1961) wrote of a "palace economy introduced from Crete " Chester Starr (1961) said "Artisans and peasants were largely embraced in a palace economy under royal control, " Leonard R. Palmer (1963) referred to the "highly centralized 'palace economy'" of Knossos and Pylos. The word was never just the economic activities at a single site again. By the time 1965 had arrived, the palace economy was being applied widely over all the Aegean and Near and Middle Eastern civilizations of the Late Bronze Age. It became such a fixture that subsequently it was applied to modern economic system types. There was, however, a notable abstention. Chadwick, who inherited the work and tradition of Ventris, in The Mycenaean World (1976), notably does not refer to a palace economy. Instead he implies questions, such as it is not so clear how small a palace can be What we can infer from the palace buildings is that there are administrative centres each centre of administration implies an administrator, whether he be an independent monarch, a semi autonomous prince, or a local baron
This implying that the palace economy model might be simplistic foreshadowed the current trend. Halstead summarizes a forum begun by Nakassis and others asThe term 'redistribution' has been used with a range of meanings in the context of the Aegean Bronze Age and so obscures rather than illuminates the emergence and functioning of political economies.
Орта минойлық Крит
Орта қола дәуірінде, шамамен б.з.д. 2 мыңжылдықтың бірінші жартысында, шығыс Жерорта теңізінде Миноя деп аталатын өркениет үстемдік құрды. Оны ашқан сэр Артур Эванс Кноссос сарайын қазғанда, оны Минос сарайы деп атады. Бұл өркениет теңізшіл болды, оның флоты туралы аңыздар көп, елді мекендері көбінесе жағалауда орналасқан және оның қызметі көбінесе бейбіт болды. Тесей мен Минотавр туралы аңыздар бар, олар Крит аралдары теңізден тыс жерлерден белгілі бір салық жинағанын көрсетеді, бірақ оның аңызға толы тарихы материктегі соғыстар мен батырлардан өзгеше. Егер олар солай болса, сарай құрылыстарының эволюциясы Орта қола дәуірінің Орта минойлық (ММ) кезеңінде Критте басталды. Шоу "үштік" деп атаған Кнос, Фаэст, Малияның пайда болуы ММИ кезеңіне жатады, ал басқалары ММII кезеңінде басталды. Олардың арасындағы байланыс әлі белгісіз, бірақ барлық құрылыстың бір актімен жасалғаны жоққа шығарылды. Критте және криттің ықпалына ішкен аймақтарда басым болған экономикалық жүйенің түрі Криттегі әртүрлі жерлерден табылған жүздеген тақташалар арқылы жақсы құжатталған. Айналымға енгізілген Linear A жазуының шифрлануына қарсы тұруы ғана осы құжаттарды оқуға және олардағы ақпаратты пайдалануға кедеріс келтіреді. Сондықтан, экономика туралы археологиялық зерттеулерден шығарылған немесе соңғы қола дәуірінің құжаттарындағы ақпараттармен салыстыру арқылы жасалған болжамдардан басқа ештеңе белгісіз. Эванс оларды нақты аттарын білмегендіктен Минойлықтар деп атаған, олардың сарай экономикасы болуы мүмкін деген пікір – таза болжам.
Минойлық Крит
Миной өркениетінің экономикасы бидай, зәйтүн, жүзім және басқа да өнімдерді өндіруге негізделген болатын, сонымен қатар тоқыма, керамика және металл өңдеу сияқты бірнеше салаларды қолдады. Өндірістің бір бөлігі сарайларда шоғырланған. Айналасындағы егістік жерлерден алынған өнімдер сарайларда жиналып, тіркеліп, сақталған, мұны сарайлардан табылған көптеген қоймалар мен амфоралар (сақтау ыдыстары) дәлелдейді. Сарайлар теңіз арқылы жүзеге асылатын саудаға бақылауды жүзеге асырған сияқты көрінеді. Кноссос сарайының мұрағаттарынан табылған Сызықтық А және Сызықтық В тақташаларындағы тауарлар тізімі жоғары деңгейде ұйымдастырылған бюрократия және барлық кіріс-шығыс өнімдерін бақылайтын есеп жүйесі болғанын көрсетеді.
Басқа жерлер
Ежелгі Мысыр, Месопотамия, Анатолия және Леванттағы сарай шаруашылықтары қола дәуірінің соңында әлсіреп, олардың орнына жеке саудагерлер немесе жеке кәсіпкерлікпен айналысатын лауазымды тұлғалар басқарған қарапайым нарықтық экономика келді. Сарай жүйесінің соңғы бекінісі және үлгісі Микен Грекиясы болды, ол қола дәуірінің құлдырауы мен одан кейінгі грек қараңғы дәуірінде толығымен қирады.
Азия
О. В. Вултерс 1982 жылы ұсынған Оңтүстік-Шығыс Азия тарихының ерте кезеңдеріндегі тараған саяси биліктің үлгілерін сипаттауға арналған мандала моделі экономикалық мәселелерді қамтымайды. 1822 жылы британдық агент Джон Кроуфурдтың Сиамға жасаған сапарынан кейін, оның күнделігінде ол ашкөздікке толы "сарай экономикасы" деп сипаттайды. Оның сапары Пак-Нам портында сарайға сыйлықтар туралы толыққанды есеп бергенге дейін кешіктірілді, соңында Кроуфурд "кейіннен Сиам соты мен оның қызметкерлеріне тән, осы сияқты әрбір мәселе бойынша байқалатын ұқыпсыздық пен ашкөздіктің жақсы мысалы" деп есептеген жылқы сыйлығына қатысты егжей-тегжейлі сұрақтармен аяқталды. Бұл жағдай Боуринг шартымен нарықтық экономикаға өтуге бастама берді, осы шартты еркін сауданы жақтаушы сэр Джон Боуринг Сиамның жаңартылуын қолдайтын король Монгкутпен 1855 жылдың 18 сәуірінде келісімге келді.