Кіріспе

Ирландияның ең жоғары сот органы Ирландияның Жоғарғы соты (Cúirt Uachtarach na hÉireann) болып табылады. Бұл соңғы апелляциялық сот және Апелляциялық сот пен Жоғарғы сотпен бірге Оирахтас (Ирландия Парламенті) актілеріне соттық бақылауды жүзеге асырады. Жоғарғы сотта Ирландия Конституциясын мемлекеттік органдар мен жеке тұлғалардың сақтауын қамтамасыз ететін апелляциялық юрисдикция да бар. Ол Дублиндегі Төрт сот ғимаратында отырады.

Құру

Жоғарғы Сот 29 қыркүйек 1961 жылы 1937 жылғы Ирландия Конституциясының талаптарына сәйкес ресми түрде құрылды. 1961 жылға дейін 1937 жылғы Конституцияның көшірме ережесі Ирландия еркін мемлекетінің Жоғарғы сотының қызметін жалғастыруға мүмкіндік берді, бірақ судьялар 1937 жылғы Конституцияда белгіленген жаңа қызметке қабылдау антты қабылдауға міндетті болды. Бұл сот Ирландия еркін мемлекетінің 1922 жылғы Конституциясының шарттарымен 1924 жылғы Соттар туралы заңмен құрылды. 1924 жылға дейін 1922 жылғы Конституцияның көшірме ережесі 1877 жылы Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінде құрылған Жоғарғы соттың қызметін жалғастыруға мүмкіндік берді. 1924 жылғы заң соттың негізін толыққанды қайта қарастырып, 1877 жылғы үлгінің аз бөлігін ғана сақтаса, 1961 жылғы заң 1937 жылғы Конституция негізіндегі қысқаша, ресми қайта жариялану болды.

Құрамы

Жоғарғы Соттың құрамына оның президенті, яғни Бас судья және тоғыздан аспайтын қалыпты мүшелер кіреді. Екі лауазымды мүше бар: әдетте Апелляциялық сотта отыратын Апелляциялық сот төрағасы және әдетте Жоғары сотта отыратын Жоғары сот төрағасы. Жоғарғы Сот үш, бес немесе жеті судьядан тұратын құралымдарда отырыс өткізеді. Екі немесе одан көп құралым бір уақытта отырысқа жинала алады. Конституцияның 12-бабында белгіленгендей, Президенттің қабілетсіздігін анықтау, 26-бап бойынша Президент жіберген заң жобасының конституциялықтығын қарау, немесе кез келген заңның конституциялықтығын қарау үшін соттың құрамында кем дегенде бес мүше болуы керек. Жоғарғы Сот судьяларын Ирландия Президенті Үкіметтің (кабинеттің) міндетті кеңесімен тағайындайды, ал 1995 жылдан бері Үкімет сот кеңесші кеңесінің міндетті емес кеңесіне сүйенеді.

Қазіргі мүшелері

АтауыТағайындалғанОқу орныБұрынғы лауазымдарыЕскертпелерДонал О'Доннелл2010 жылдың наурызыUCD (B. C. L.), UVA (LL. M), King's Inns2021 жылдың қазанынан бері Бас судьяЭлизабет Данн2013 жылдың шілдесіUCD (B. C. L.), King's InnsЖоғары сот судьясы (2004–2013)Аймақтық сот судьясы (1996–2004)Питер Шарлтон2014 жылдың маусымыTCD (B. A. (Mod) Заң ғылымдары), King's InnsЖоғары сот судьясы (2006–2014)Исеулт О'Мэлли2015 жылдың қазаныTCD (B. A. (Mod) Заң ғылымдары), King's InnsЖоғары сот судьясы (2012–2015)Мари Бейкер2019 жылдың желтоқсаныUCC, King's InnsАпелляциялық сот судьясы (2018–2019)Жоғары сот судьясы (2014–2018)Семус Вулф2020 жылдың шілдесіTCD (B. A. (Mod) Заң ғылымдары), Dalhousie University (LL. M), King's InnsБас прокурор (2017–2020)Джерард Хоган2021 жылдың қазаныUCD (B. C. L, LL. M, LL. D), Penn Law (LL. M), TCD (PhD), King's InnsӘділет сотының бас адвокаты (2018–2021)Апелляциялық сот судьясы (2014–2018)Жоғары сот судьясы (2010–2014)Брайан Мюррей2022 жылдың ақпаныTCD, University of Cambridge (LL. M), King's InnsАпелляциялық сот судьясы (2019–2022)Морис Коллинз2022 жылдың қарашасыUCC (B. A.), King's InnsАпелляциялық сот судьясы (2019–2022)Айлин Доннелли2023 жылдың маусымыUCD (B. C. L., M. Equal. S), King's InnsАпелляциялық сот судьясы (2019–2023)Жоғары сот судьясы (2014–2019)

Қызмет мерзімі

1995 жылғы Соттар және сот қызметкерлері туралы заңға сәйкес Жоғарғы Соттың қарапайым судьяларының зейнетке шығу жасы 72 жастан 70 жасқа төмендетілді. Осы заң қолданысқа енгенге дейін тағайындалған судьялар 72 жасқа дейін лауазымда қалды. 1997 жылғы Соттар (№ 2) заңы, осы заң күшіне енгеннен кейін Бас судья лауазымына тағайындалған адамның өкілеттік мерзімін жеті жылмен шектеді. Бұрынғы Бас судья заңмен белгіленген зейнетке шығу жасына жеткенге дейін Сот құрамында мүше ретінде қалуға құқылы.

Құзыреті

Жоғарғы Сот Апелляциялық соттан келіп түсетін шағымдарды тыңдайды, және Апелляциялық сот құрылғаннан кейінгі өтпелі кезеңде, Жоғары соттан, Қылмыстық апелляциялық соттан және Әскери соттардағы апелляциялық соттан істер Апелляциялық сотқа берілмеген жағдайларда, шағымдарды қабылдайды. Жоғарғы Соттың ерекше жағдайларда Жоғары соттан тікелей шағымдарды қарау құқығы да бар. Соттың шағымдарды қарау өкілеттігі қатты шектелуі мүмкін (Қылмыстық апелляциялық сот пен Әскери соттардағы апелляциялық соттар сияқты) немесе толығымен жойылуы мүмкін, бірақ заңның Конституцияға сәйкестігі туралы шағымдар бұл ережеден тыс. Жоғарғы Сот сонымен қатар округтік соттардан жіберілген заң мәселелерін де қарастырады. Жоғарғы Соттың бастапқы құзыреті тек екі жағдайда ғана болады: Конституцияның 26-бабына сәйкес, Президент заң жобасын жариялау алдында оның Конституцияға сәйкестігі туралы пікір алу үшін сотқа жіберген кезде, немесе Конституцияның 12-бабына сәйкес, Президенттің әрекетке қабілетсіз қалғандығын сот анықтауы тиіс болғанда. Бастапқыда Жоғарғы Сотқа қай істерді қарауға болатынын анықтау үшін шектеулі мүмкіндіктер болды, себебі шағымдану үшін алдымен соттың немесе Жоғарғы Соттың рұқсатын алу талаптары сирек кездесетін. Бірақ, Отыз үшінші түзету Апелляциялық сотты құрғаннан кейін, Жоғарғы Соттың апелляциялық құзыреті толығымен рұқсат негізінде жүзеге асырылады; Жоғарғы Сот кез келген шағымды қараудан бас тарта алады (Америка Құрама Штаттарының Жоғарғы Сотындағы certiorari процесіне ұқсас).

Соттың бақылауы

Жоғарғы Сот Конституцияға қайшы келетін заңдарды жою өкілеттігін Жоғары Сотпен бірлесіп жүзеге асырады. Соттар конституцияны сақтау мақсатында мемлекеттік органдарға, жеке органдарға және азаматтарға қатысты шешім шығарады. Ирландия Конституциясы заңдарды сот арқылы тексеруді тікелей көздейді. Конституция күшіне енгеннен кейін қабылданған актілер, егер конституцияға "қарама-қарсы" болса, жарамсыз деп танылады, ал конституция күшіне енгенге дейін күшінде болған заңдар, егер конституцияға "айқайшылық тудырса", жарамсыз болады. Конституцияның 26-бабы заң жобаларын қол қойылмас бұрын (немесе қол қойылғанға дейін) сот арқылы тексеруді қарастырады. Заң жобаларын қарауға қатысты өкілеттік Президентке тиесілі, ол Мемлекеттік Кеңеспен кеңескеннен кейін оны жеке өзі жүзеге асырады. Жоғарғы Сот 26-бап бойынша жіберілген заң жобасының конституциялық заңдылығын растаған жағдайда, оның конституциялық заңдылығына ешқандай сотта сұрақ туғызылмайды. Жоғарғы Сот судьялары, әдетте, келіспеушілік немесе қолдау білдіру шешімдерін еркін жасай алады. Алайда, Конституцияның 26-бабына сәйкес Президент жіберген заң жобасының конституциялық заңдылығын қарау кезінде бір ғана шешім шығарылуы керек. Бұрын, 1937 жылғы Конституция бойынша қабылданған Ойрехтас актісінің конституциялық заңдылығын қарау кезінде де бір шешім қағидасы қолданылды; бірақ 2013 жылғы 33-ші түзетумен ол алынып тасталды. 1937 жылға дейін қабылданған актілерге бірнеше шешім шығаруға әрқашан рұқсат етілді.

Сот үкімдері

Конституцияның алғашқы екі онжылдығындағы баяу дамудан кейін, Жоғарғы Сот маңызды конституциялық құқық жүйесін қалыптастырды. Бұл баяу дамудың себебі, ішінара, 1922 жылға дейін Ирландияның барлығы Біріккен Корольдіктің құрамына кіргендігі және Жоғарғы Сот судьялары британдық құқық тәжірибесінде оқытылғандығы болды. Бұл тәжірибе парламенттің егемендігін және заң шығарушы органға құрмет көрсетуді баса көрсетеді. Сонымен қатар, 1922 жылғы Конституция бойынша, көптеген жағдайларда қолданылған, Лордтар кеңесінің сот комитетіне шағымдану құқығы болды. Дегенмен, 1960 жылдардан бастап Сот бірқатар маңызды шешімдер қабылдады. Мысалы, ол: 40.3.1-бапты кеңінен түсіндіруге негізделген, табиғи құқық және либералды демократиялық теория элементтерін қамтитын, жазылмаған құқықтар доктринасын әзірледі. Билік бөлінісін дамытып, қорғады. Еуропалық Одақты құру шартының маңызды өзгерістеріне конституциялық түзетулерсіз мемлекеттің ратификациялауына тыйым салды. 2- және 3-баптардың (1999 жылға дейін қолданылған күйінде) мемлекетке сотта орындалатын міндеттемелерді жүктемейтінін шешті. 41-бапта некедегі жеке өмірге қатысты кең құқық бар екенін анықтады. Анасының өміріне қауіп төнген жағдайда, 40.3.3-бапта аборт жасау құқығы бар екенін анықтады. Ирландия құқығына пропорционалдық принципін енгізді.

Егемендікті бөлу

Бүгінде Жоғарғы Сот өкілеттігін екі үлттық үстіміздік соттармен бөліседі: Еуропалық Әділет Соты (ЕАС) және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық Сот (АҚС). Еуропалық Одақ заңын дұрыс түсіндіру мәселелерінде ЕАС шешімдері Ирландия Жоғарғы Сотының шешімдерінен басымдыққа ие. Ирландия соттары мен АҚС арасындағы қарым-қатынас күрделірек. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясы – халықаралық құқықта мемлекетке міндетті келісім. Алайда, Ирландияның ішкі заңнамасына сәйкес, Конвенция тек заңда бекітілген және конституциялық құқық мәртебесіне ие емес. 2003 жылы Ойрехтас қабылдаған Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция туралы заңға сәйкес, мүмкіндігі шектес жағдайда, қалыпты заңдар Конвенцияға сәйкес түсіндірілуі керек. Дегенмен, Ирландия соттарында Конвенция заң шығарушының нақты ниетіне де, Конституцияның қайшы келетін талаптарына да бағынуға тиіс. Сонымен қатар, Конвенцияның ережелері жеке іс қозғауға негіз ретінде қолданылмайды. Жоғарғы Соттың шешімдеріне ешқандай сотқа шағымдануға болмайды. ЕАС Ирландия соттары жіберген істер бойынша алдын ала шешім шығарады, ал Жоғарғы Сотта жеңіліске ұшыраған тараптар АҚС-ке шағымдануға құқылы, бірақ соңғы соттың шешімі Жоғарғы Соттың шешімін күштен шығара алмайды. Ирландияның ішкі заңнамасына сәйкес, АҚС шешімі Ойрехтастың актілерін жоққа шығармайды, керісінше, оны Ойрехтастың назарына жеткізу керек, ол оны іске асыру үшін заңнама немесе тіпті конституциялық референдум қабылдау туралы шешім қабылдауы мүмкін.