Кіріспе
Финдер немесе фин халқы – Финляндияда тұратын балтық фин этносы. Финдер дәстүрлі түрде Финляндияға жапсарлас бірнеше елді қамтитын кішігірім аймақтық топтарға бөлінеді, соның ішінде осы елдердің тумалары да, қоныс аударғандар да бар. Олардың кейбіреулерін финдердің кіші топтары емес, жеке этностық топтар ретінде қарастыруға болады. Оларға Норвегиядағы квендер мен орман финдері, Швециядағы торнедальдар, Ресейдегі ингри финдері жатады. Фин тілі, финдердің сөйлейтін тілі, эстон және карел тілдері сияқты басқа балтық фин тілдерімен тығыз байланысты. Фин тілдері – урал тілдері отбасының кіші тобы, оған венгр тілі де кіреді. Бұл тілдер Еуропадағы көптеген тілдерден ерекшеленеді, олар үнді-еуропа тілдері отбасына жатады. Туған финдерді диалектілерге сәйкес, кейде «фин тайпалары» деп аталатын кіші топтарға бөлуге болады, бірақ ішкі көші-қондардың нәтижесінде мұндай бөліністер маңыздылығын жоғалтты. Бүгінде әлемде шамамен 6–7 миллион фин және олардың ұрпақтары бар, олардың көп бөлігі туған жері – Финляндияда және көршілес елдерде, атап айтқанда Швеция, Ресей және Норвегияда тұрады. Америка және Океания елдерінде, әсіресе Австралия, Канада, Жаңа Зеландия, Бразилия және АҚШ-та, көбінесе иммигранттардан құралған фин диаспорасы қалыптасқан.
Finns or Finnish people (, ) are a Baltic Finnic ethnic group native to Finland. Finns are traditionally divided into smaller regional groups that span several countries adjacent to Finland, both those who are native to these countries as well as those who have resettled. Some of these may be classified as separate ethnic groups, rather than subgroups of Finns. These include the Kvens and Forest Finns in Norway, the Tornedalians in Sweden, and the Ingrian Finns in Russia. Finnish, the language spoken by Finns, is closely related to other Balto Finnic languages, e. g. Estonian and Karelian. The Finnic languages are a subgroup of the larger Uralic family of languages, which also includes Hungarian. These languages are markedly different from most other languages spoken in Europe, which belong to the Indo European family of languages. Native Finns can also be divided according to dialect into subgroups sometimes called [[Finnish tribes , although such divisions have become less important due to internal migration. Today, there are approximately 6–7 million ethnic Finns and their descendants worldwide, with the majority of them living in their native Finland and the surrounding countries, namely Sweden, Russia and Norway. An overseas Finnish diaspora has long been established in the countries of the Americas and Oceania, with the population of primarily immigrant background, namely Australia, Canada, New Zealand, Brazil, and the United States.
Терминология
Финдерді атау үшін фин тіліндегі термин – suomalaiset (бірлікте suomalainen). Швецияға Финляндиядан көшіп келген, фин тілінде сөйлейтін швециялықтарды қалай атау керектігі талқылауда. Қолданылатын терминдерге «Швеция финдері» және «фин шведтері» жатады, олардың арасында Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін келген жаңа фин иммигранттары мен 15 ғасырдан бері қазіргі швед-фин шекарасы бойында тұратын Торнедалиялықтар арасында көбінесе айырма жасалады. «Фин» термині кейде фин немесе фин-угор тілінде сөйлейтін халықтың мүшесін білдіреді.
Этимология
Солтүстік Еуропаға қатысты тарихи сілтемелер аз, ал оның халықтары мен географиялық аймақтарына берілген атаулар түсініксіз; сондықтан атаулардың этимологиясы күмәнді. Фенни, Пинной, Финн, Скритфинни / Скридфинн сияқты атаулар шамамен екі мың жыл бұрын Еуропаның солтүстік бөлігінде орналасқан халықтармен байланысты бірнеше жазба мәтіндерде кездеседі, бірақ осы терминдердің нақты мағынасы даулы. Бұл уралдық емес этнонимнің герман тіліне қатысы бар және;; және сөздерімен байланысты екендігі айтылады. Тағы бір этимологиялық түсіндірме осы этнонимді топонимикалық тұрғыдан қарастырып, «фен» сөзімен байланыстырады. Көзге түсетін тағы бір теория – «Финн» және «Квен» сөздерінің туыс екендігі. Исландиялық Эддалар мен норвегиялық сагалар (11-14 ғасырлар), ең ежелгі жазба көздері, мүмкін, оқиға орнына ең жақын болғандықтан, ұқсамайтын және сәйкес келмейтін сөздерді қолданады. Дегенмен, көбінесе олар жылдам өмір салтымен солтүстікте мекендеген адамдарды білдіреді. Қазіргі лингвистикалық зерттеулер фин, саам және басқа да қазіргі урал тілдерінің этимологиялық байланысы бар деген гипотезаны қолдайды. Сондай-ақ, топонимдердің және фин және саам тілдерінің атауларының (суоми және сааме) ортақ этимологиялық тегі туралы гипотезаны да қолдайды. Қазіргі зерттеулер бұрынғы гипотезаларды, олардың есімдермен байланысын жоққа шығарды. Бұл зерттеулер Suomi атауының бастапқыда Оңтүстік-Батыс Финляндияны (Финляндияның өзі, Varsinais Suomi) білдіргенін, кейін олардың тілін, ал соңынан қазіргі Финляндияның бүкіл аумағын атау үшін қолданылғанын растайды. Бірақ бұл қалай, неліктен және қашан болғаны әлі белгісіз. Петри Каллио Suomi атауының түпнұсқа мағынасы «жер» немесе «адам» болған ежелгі үнді-еуропалық эхоларды сақтауы мүмкін деген болжам айтқан, бірақ ол кейіннен бұл гипотезасын жоққа шығарды.
Шығу тегі
Финдер, басқа Батыс Урал және Балтық фин халықтары сияқты, қазіргі Ресейдегі Волга, Ока және Кама өзендері арасында пайда болды. Болашақ финдердің генетикалық негізі де осы аймақта қалыптасты. Финдердің ата-бабаларының батысқа қарай кем дегенде екі ірі көші-қон толқыны болды. Олар Днепрдің жоғары ағысына қарай жылжып, содан кейін Вейнайокиге (Даугава) жетті. Шамамен 1250–1000 жж. б.з. дейін өзен арқылы Балтық теңізіне қарай жол тартты. Екінші көші-қон толқыны финдердің ата-бабаларының басты тобын Балтық теңізінен Финляндияның оңтүстік-батыс жағалауына б.з.д. VIII ғасырында жеткізді. Көші-қонның 80-100 буыны ішінде фин тілі өз формасын өзгертті, бірақ фин-угорлық түбірлерін сақтап қалды. Материалдық мәдениет те өзгерді, алайда Балтық теңізі жағасында қалыптасқан Балтық фин мәдениеті көршілерінен ерекшелене түсетін түбірлерін сақтап келді. Фин материалдық мәдениеті 6 және 7 ғасырларда Балтық фин мәдениетінен тәуелсіздік алды, ал 8 ғасырдың басында Финляндияда кең таралған металл өнімдерінің мәдениеті өзіндік жолмен дамыды. Осы кезеңді фин тілінің дербес тіл ретінде пайда болған мерзімі деп санауға болады, бірақ оның тарихы, басқа Балтық фин тілдері сияқты, тым ерте заманға дейін созылады. Христиан діні Орта ғасырдан бастап Финляндияға тарады, ал фин діншілдігінің түпнұсқалық дәстүрлері жойылды. Фин діншілдігі фин, норвег, герман және балтық діншілдігінің әртүрлі элементтерін біріктірді. Финдік Юмала – аспан құдайы, ол Эстониямен ортақ. Күндеуілдік құдай Укко немесе Перкеле туралы сенімнің балтық түбірі болуы мүмкін. Әрбір элементтің өз қорғаушысы болды, мысалы, су жолдары үшін Ахти, ал ормандар үшін Тапио. Скандинавиялық томтеге ұқсас жергілікті анимистік құдайлар, халтиаларға да құрбандықтар шалынды, сондай-ақ аюға табыну да кең таралған. Фин неопаганизмі немесе суоменску осы дәстүрлерді қайта жаңғыртуға тырысады. Христиан діні финдер мен карелиялықтарға Орта ғасырдан бастап шығыстан, Шығыс православиесі түрінде таныстырылды. Алайда, швед патшалары 13 ғасырдың соңында Финляндияның батыс бөлігін жаулап алып, Рим католицизмін енгізді. Швециядағы Реформация епископ Микаэль Агриколаның, Мартин Лютердің шәкірті, фин тілінде жазуды енгізуіне себеп болды, ал 18 ғасырда сауаттылық кеңінен тарады. Финляндия тәуелсіздік алған кезде, халқының басым көпшілігі лютерандық протестанттарды құрады. Сонымен қатар, шағын шығыс православиелік финдер де болды, сондықтан Финляндия үкіметі екі дінді де «ұлттық дін» ретінде мойындады. 2017 жылы Финляндия халқының 70,9% Финляндияның Евангелистік лютерандық шіркеуіне, 1,1% Финляндияның православиелік шіркеуіне, 1,6% басқа діни топтарға, ал 26,3% дінге жатпайтын. Ал ресейлік Ингрияда лютерандық және православиелік финдер болды; біріншілері Ингриялық финдер деп танылса, екіншілері Ижорлықтар немесе Карелиялықтар деп саналды.
Генетика
Митохондриялық "мтДНҚ" (әйел тегі) және Y хромосомалық "Y ДНҚ" (ер тегі) ДНК маркерлерін пайдалану, фин халқының этнографиялық зерттеулерінде адам популяцияларының тарихын анықтауда маңызға ие болып келеді (мысалы, National Geographic Genographic Project және Suomi DNA projekti). Финдер арасында ең көп кездесетін аналық гаплогруппа – H, себебі фин әйелдерінің 41,5% осы гаплогруппаға жатады. Төртінші әйелдің бірі U5 гаплогруппасын алып жүреді. Y хромосомаға қатысты, финдердің ең көп таралған гаплогруппалары: N1c (58–60,4%), I1a (26,2–28%), R1a (5–6%) және R1b (3,5–4,9%). N1c гаплогруппасы негізінен Еуропаның бірнеше елінде (Эстония, Финляндия, Латвия, Литва және Ресей) кездеседі, ол Солтүстік Еуразияда кең таралған N гаплогруппасының кіші тобы болып табылады және Сібірден Еуропаға келген деп есептеледі. Финдер генетикалық жағынан карельдерге, басқа бір балтық-фин тілдес тобына жақын. Олар сонымен қатар солтүстік орыстарға да жақындық көрсетеді, олардың кем дегенде жартылай финно-ұғыр тілдерінде сөйлейтін, славяндар келгенге дейін Солтүстік-Батыс Ресейде тұрған халықтан таратылғаны белгілі. Бұл топтармен салыстырғанда, финдер көршілес популяциялардан ерекшеленіп, өзгеше кластерлер құрайды. Олар еуропалықтардың көпшілігі жататын генетикалық спектрден, географиялық тұрғыдан алыс урал тілдес удмурттар мен марилер сияқты халықтарға қарай ығысады (бірақ генетикалық жағынан олардан да алыс болып қалады). Батыс еуропалықтардан олардың қашықтығы комистерденгі қашықтығымен шамалас. Финдердің ерекше популяция болуы, олардың біртекті және Шығыс Еуразияның ықпалына түскен гендік қорымен байланысты (13% финдерде кездеседі). Бұл компонент Сібірмен байланысты болуы мүмкін, ең жақсы солтүстік Сібірдің нганасандарымен көрсетілген. Сібірлік тектің бұл ерекшелігінің Солтүстік Еуропаға ерте темір дәуірінде, урал тілдерінің пайда болуымен байланысты келгені болжанады. Финдерде далалық немесе кордты керамика мәдениетіне тән гендік қоспа жоғары, ал скандинавиялық және Орталық Еуропалықтарға қарағанда фермерлікпен байланысты емес, аңшы-жинаушылармен байланысты гендік қоспасы көп. Финдер басқа урал тілдес халықтармен, соның ішінде эстондықтар, саамдар және географиялық тұрғыдан алыс комистер мен нганасандармен, өздерінің үнді-еуропалық көршілерімен салыстырғанда, ДНК-ның бірдей бөлігін (IBD) көбірек бөліседі. Шығыс финдерде де аутосомдық сібірлік гендік қоспасы жоғары. Айырмашылықтарға қарамастан, IBS талдауы Батыс және Шығыс финдерінің генетикалық негізінің көбінесе ұқсас екенін көрсетеді.
Финдердің шығу тегі туралы теориялар
XIX ғасырда фин зерттеушісі Матиас Кастрен "финдердің бастапқы отаны" Батыс-Орталық Сібірде болған деген теорияны қолдады. 1970 жылға дейін көптеген тіл білімі мамандары финдердің біздің заманымыздың бірінші ғасырында ғана Финляндияға келгенін сендірді. Алайда, археологиялық деректердің көбеюі қазіргі Финляндия аумағында мұз дәуірі аяқталғаннан бері үзіліссіз адамдар тұрғанын көрсетеді, бұл бұрынғы пікірге, яғни аумақта ұзақ уақыт бойы адам болмаған дегенге қайшы келеді. Сами аңшы-жинаушылары солтүстік аймақтарға ығыстырылды. Бұл теорияның бір түрі – рефугия теориясы. Бұл идеяны 1990 жылдары Түрки университетінің фонетика профессоры Калеви Виик ұсынған. Бұл теорияға сәйкес, финно-ұғыр тілдері мұз дәуірі аяқталғаннан кейін солтүстікке тарады. Олар Орталық және Солтүстік Еуропаны, ал баск тілінде сөйлейтіндер Батыс Еуропаны мекендеді. Ауыл шаруашылығының оңтүстік-шығыстан Еуропаға таралуымен, аңшы-жинаушылар арасында үнді-еуропа тілдері тарады. Осы процесте финно-ұғыр және баск тілінде сөйлейтін аңшы-жинаушылар да жерді өңдеуді үйреніп, үнді-еуропалық тілдерге көшті. Виик пікірінше, осылай кельт, герман, славян және балтық тілдері қалыптасқан. Қазіргі финдердің тілдік ата-бабалары оқшауланған орналасқандықтан тілдерін өзгертуге ұшырамады. Виик теориясының негізгі қолдаушылары – Тарту университетінің профессоры Аго Күннап, Оулу университетінің профессоры Кёсти Юлку және Рим университетінің доценті Анжела Маркантонио. Виик өзінің теорияларын рецензиядан өткен ғылыми жариялымдарда ұсынған жоқ. Финно-ұғыр зерттеулеріндегі көптеген ғалымдар бұл теорияны қатаң сынады. Профессор Раимо Антила, Петри Каллио және Анте мен Аслак Айкио ағайындары Виик теориясын қатты сынға алып, оның жақтастарының псевдонаукаға және тіпті оң жақ саяси көзқарастарына ие екенін айтты. Сонымен қатар, кейбір мамандар рефугия идеясының өзін жоққа шығарды, өйткені бүгінгі күнге дейін арктикалық және субарктикалық халықтар бар. Ең қызу пікірталас 2002 жылдың күзінде фин журналы Kaltio-да болды. Содан бері пікірталас басылып, әр тарап өз ұстанымын сақтап қалды. Еуропалық генетикалық ландшафт бойынша генотиптік талдаулар соңғы мұздық максимумның теориясына қандай да бір сенімділік сыйлады. Бірақ бұл ешқандай жағдайда осы "рефугияда" уралдық/фин тілінде сөйлегенін растамайды немесе дәлелдемейді, өйткені тілдің таралуы мен генетикалық кеңеюі әртүрлі уақытта және әртүрлі бағытта жүретін тәуелсіз факторларға байланысты.