Кіріспе

Канадада үйсіздік 1980-ші жылдарға дейін әлеуметтік проблема болған жоқ. 1980 жылдары Канада сияқты дамысқан батыс елдеріндегі мемлекеттік саясаттың қайта қоныстандырудан бас тартуы, бұрын тұрғын үйі болған отбасылардың үйсіз қалуына әкелді. 1987 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Баспанасыздық халықаралық жылы деп жариялаған кезде, үйсіздік Канадада жекелеген әлеуметтік проблемаға айналды. 1987 жылы Оттавада өткен маңызды Баспанасыздық халықаралық жылы конференциясының баяндамасында тұрғын үйлер үкімет үшін басымдыққа ие емес екендігі айтылды, бұл үйсіздік мәселесіне елеулі үлес қосты. Канадалық төмен кірісті отбасылардың лайықты және қолжетімді тұрғын үйге деген қажеттілігі болғанымен, мемлекеттік қаржыландыру қарастырылмады. 1980 жылдары "халықтың кеңірек тобы" алғаш рет үйсіздікпен бетпе-бет келді – бұл олардың төтенше жағдайлардағы баспаналар мен тағамдық асханаларды пайдалануынан көрінді. Баспаналар толып кетуде, үйсіздерге қызмет көрсетуге деген сұраныс үздіксіз өсіп келеді. 1980 жылдардың ортасы мен 1990 жылдары федералды үкімет ұлттық тұрғын үй бағдарламаларын кезең-кезеңімен қысқарды. Канада экономикасы дамығанмен, 1990 жылдары қысқартулар жалғасты және кейбір жағдайларда күшейді, соның ішінде 1973 жылғы ұлттық қолжетімді тұрғын үй бағдарламасына да қысқартулар енгізілді. Үкімет үйсіздік мәселесін шешу үшін үйсіздерге арналған баспаналар салуды және жедел жәрдем көрсету қызметтерін ұлғайтуды ұсынды. Торонто сияқты ірі қалаларда 1988 жылдан 1998 жылға дейін үйсіздерге арналған баспаналарды пайдалану 75%-ға өсті. Монреаль, Лаваль, Ванкувер, Эдмонтон және Калгари сияқты қалалық орталықтарда үйсіздік күшейді. 2011 жылғы іс-қимыл жоспарында Канада Федералды үкіметі 2014 жылдың сәуірінен 2019 жылдың сәуіріне дейін жыл сайын 120 миллион доллар, оның ішінде 70 миллион доллар жаңа қаржыландыру көлемінде, Үйсіздікке қатысты әріптестік стратегиясын (HPS) жаңартуды ұсынды, бұл ретте «Тұрғын үйді бірінші орынға қою» моделіне баса назар аударылды. Канададағы жеке және мемлекеттік ұйымдар «Тұрғын үйді бірінші орынға қою» бағдарламаларын іске асыру үшін HPS субсидиясын алуға құқылы.

Анықтама

2007 жылы Канададағы зерттеулер мен бағдарламалардың көпшілігі "тұрақты баспанасыздыққа" бағытталды және баспанасыздықтың дәйекті анықтамасы болмады. 2012 жылы Йорк университетінің құрамындағы Канаданың баспанасыздық зерттеу желісі (CHRN) баспанасыздықтың алғашқы канадалық анықтамасын жариялады. "Баспанасыздық – тұрақты, қалыпты, лайықты тұрғын үйі жоқ жеке адамның немесе отбасының жағдайы, сондай-ақ оны алуға қажетті қаражат пен мүмкіндігінің болмауы. Бұл жүйелік немесе қоғамдық кедергілердің, қолжетімді және лайықты тұрғын үйдің жетіспеуінің, жеке адамның/үй шаруашылығының қаржылық, психикалық, когнитивтік, мінез-құлқылық немесе физикалық қиындықтарының және/немесе расизм мен кемсітушіліктің салдары. Көптеген адамдар өз еркімен баспанасыз қалмайды, ал осы тәжірибе көбінесе жағымсыз, ұнамсыз, стресті және қиын болады." |CHRN|2012

Йорк университетінің баспанасыздық зерттеушісі Стивен Гаетц баспанасыздықтың егжей-тегжейлі жіктелуі үкіметтерге нақты қажеттіліктерге жауап беру үшін тиімді бағдарламаларды құруда "дәлдікті" арттыратынын айтты. Сыншылардың бірі – Альберта провинциясының депутаты, Эдмонтон қаласының баспанасыздықты жою комитетінің мүшесі Питер Голдринг, CHRN-ның баспанасыздық анықтамасы "қаржылық қиындыққа тап болғандарды" да қамти отырып, тым кең көрініс береді деп мәлімдеді. Голдринг: "Мұны суыққан қарауға болмайды, бірақ олар үйден шығару туралы хабарламаны қолына ұстағанша, шұғыл мұқтаждық танытпайды". Баспанасыздықтан қорғаныш үйлерін пайдаланатын кейбір адамдар жұмыс істейді. Көптеген жеке адамдар мен отбасылар жеке тұрғын үй нарығынан бағасының жоғары болуына байланысты шығарылып тасталады. 1999 жылы Канаданың 2,8 миллион отбасы (шамамен 26%) негізгі тұрғын үйге қол жеткізу үшін қажетті 25 920 доллардан кем ақшаға ие болды. Бес жыл өткен соң, бұл көрсеткіш 3,2 миллион отбасыға дейін өсті (шамамен 26% қалды).

Себептер

Адамдар неге үйсіз қалады дегені – күрделі мәселе, ал жауаптар әр адамның өмір жолындай ерекше. Адамдар түрлі жағдайларда үйсіз қалады, алайда ең көп кездесетін себептер: "жалдау ақысын төлей алмау (63%), жанжал немесе зорлық-зомбылық (36%), алкогольге немесе есірткіге тәуелділік (10%)". Басқа да факторлар бар, мысалы психикалық аурулар, оқу орнынан шығарылу, түрмеден немесе ауруханадан босатылу, көші-қон, баспана құнының өсуі және жалға алу бағасының реттелуінің азаюы, тұрғын үй бағдарламаларын мемлекеттік және облыстық деңгейде жүктеу, әлеуметтік жәрдемақының аздығы. Саясаттағы өзгерістер көбінесе кедейлерді жазалауға бағытталған деп сынға ұшырайды, ал мәселенің түбіне жете алмайды.

Төмен табысты тұрғын үйлердің жетіспеушілігі

1966 жылы Канада бойынша 30 000 жаңа, төмен кірісті тұрғын үйлер салынған болса, 1999 жылы бұл көрсеткіш 7 000-ға дейін төмендеді. Тұрғын үй тапшылығы ең күшті сезілетін Калгари қаласында 1996 жылы жаңадан тек 16 жалдамаға берілетін тұрғын үй салынды.

Институционалдылықтан шығару

1950-1960 жылдары психикалық ауруларды деинституционализациялау, оларды психиатриялық емдеу орындарынан және басқа да мекемелерден шығару және оларды қоғамға қайтару жөніндегі халықаралық қозғалыс өркендеді. Зерттеулер көрсеткендей, психиатриялық емдеу орындарында болғандардың көп бөлігі, егер қоғамда орналасып, тиісті күтім мен дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етілсе, дені сау және өнімді қоғам мүшелері бола алатын еді. Осылайша, осы онжылдықтар аралығында психиатриялық мекемелердегі адамдардың саны шамамен 70 мыңнан 20 мыңға дейін күрт төмендеді. Дегенмен, бос мекемелерді жабу арқасында үлкен үнемдеуге қол жеткізілгенімен, бұл қарсылықтың көп бөлігі жалпы мемлекеттік бюджетке сіңіп кетті және қоғамдық күтімге бағытталған жоқ. Шығарылған адамдардың қажетті дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етілгеніне және оны қабылдап жатқанына кепілдік берілмеді. Шығарылғандардың бір бөлігі қоғамға бейімделгенімен, олардың көпшілігі, шамамен 75 пайызы, бейімделе алмады. Олардың көпшілігі үйсіз қалды. Бүгінде үйсіздердің 40%-ы психикалық ауруға шалдыққан.

Әділет жүйесі мен баспанасыздық

2010 жылы жарияланған мақалада Йорк университетінің профессоры Стивен Гаетц былай деп мәлімдеді: «Төлемге кесілген немесе сотталуын күтіп отырған тұтқындар көбінесе жұмыстарын және баспаналарын жояды, ал қолдау көрсетілмесе, босатылғаннан кейін баспанасыз қалатын жерлерге және уақытша паналау орындарына барады. Тұтқындар баспанасыз қалғанда, қайта құқық бұзу мүмкіндігі артады». 2005 жылы Альбертада «адамдарды түрмеге қамаудың орнына, немесе босатылғанда оларға көмектесудің» баламасын ұсынатын үш жылдық бағдарлама іске қосылды. 2005 жылғы халық санауында 702 650 канадалық баспанасыз қалу қаупі бар деп есептелді, себебі олардың үй шаруашылығының кірісінің 50 пайыздан астамы баспанаға жұмсалды. Кіріссіздік пен қолжетімді баспананың жетіспеуі «жасырын» баспанасыздық мәселесін тудырады. «Жасырын баспанасыз» адамдар баспанасыздық пен баспанада болу арасында ауысып отыруы мүмкін, бұл баспанасыздықтың көшедегі немесе баспаналардағы санаудан әлдеқайда кең проблемаға айналуына себеп болады. Баспанасыздық Канаданың ірі қалаларындағы маңызды мәселе, себебі қалалардағы адам саны мен баспана құны жоғары.

Жергілікті тұрғындардың өмір сүру жағдайы

Жергілікті халықтың өкілдері тұрақсыз тұрғын үймен және баспанасыздықпен күресіп, ауылдық жерлерде әрбір 15 адамның бірі баспанасыздыққа тап болса, жалпы халық арасында бұл көрсеткіш 128 адамға бір адамды құрайды. Канададағы Бірінші Ұлт әйелдерінің табысы ең төменгі деңгейде болып табылады және олар зорлық шабуылдарына ең көп бейім. Сонымен қатар, олар резерват заңдары мен меншікке ие бола алмауының салдарынан қимыл-қозғалыс шектеулеріне тап болады. Канададағы баспанасыз адамдардың арасында жергілікті жастардың саны артып отыр. Еуропалық жаулаушылар бұл мектептерді жергілікті жастарды ассимиляциялау құралы ретінде пайдаланды, нәтижесінде ондаған жылдар бойы ауыр жарақаттар қалды, олардың салдары бүгінгі күнге дейін жергілікті қауымдастықтарда көрініп тұр. Кейбір зерттеушілер мен жергілікті белсенділер резерваттағы тұрғын үй жағдайының нашарлығына байланысты онда тұратын адамдарды жартылай баспанасыз деп санау қажет деп санайды. Канаданың баспанасыздық туралы анықтамасына сәйкес келмейтін, тұрақсыз немесе қолжетімді емес тұрғын үйлер осы санатқа жатады. Федералды үкімет Ұлттық Тұрғын Ұйымдастыру Бағдарламасын (NHI) 2007-2009 жылдар аралығында 270 миллион доллар жұмсауға бағытталған Баспанасыздыққа Қарсы Ынтымақтастық Стратегиясымен (HPS) алмастырды. 2009 жылы Канада Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан ұлттық тұрғын үй стратегиясының болмауына байланысты сынға ілікті (дәйеккөздер келтірілмеген). Ол кезде федералды үкіметтің шығындары бір реттік қаржыландыруға және баспанасыздық мәселесін шешуде ұзақ мерзімді көшбасшылықты қажет етпейтін бастамаларды қолдауға бағытталған. Біріккен Ұлттар Ұйымы сондай-ақ осы шығындар туралы, соның ішінде салынған үйлердің саны туралы ақпараттың жетіспеушілігін атап өтті. Тұрғын үй – адамның негізгі құқығы деп жарияланды. Канада 1948 жылғы БҰҰ Адам құқықтары декларациясын жасауға көмектесті, оның 25-бабында тұрғын үйге қол жеткізу құқығы қамтылған. Канада сондай-ақ 1976 жылы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімді ратификациялады, ол 11-бапта тұрғын үйді қоса алғанда, лайықты өмір сүру деңгейін мойындайды. Баспанасыздықпен айналысатын жақтастар мемлекеттік қаржыны қолжетімді тұрғын үйді қамтамасыз етуге жұмсау керек деп санайды, баспанасыздыққа қатысты бағдарламаларды қаржыландыруға емес. "Тұрғын үйге Жолдар Канада" "Бірінші кезекте тұрғын үй" моделін қолданады, бұл "клиенттерге бағытталған стратегия, ол психиатриялық емдеуге немесе ессіздіктен арылуға қатысуды талап етпей, пәтерге дереу қол жеткізуді қамтамасыз етеді". 2007 жылы Калгаридегі "Тұрғын үйге Жолдар" науқанына Алекс ашылуы кірді. 2013 жылға қарай Калгаридегі "Тұрғын үйге Жолдар" жобасы 150 адамды шашыраңқы орналасқан үйлерге қоныстандырды. "Алекс Тұрғын үйге Жолдар" "Бірінші кезекте тұрғын үй" моделін қолданады, сонымен қатар, "Белсенді Қоғамдық Қызмет" (ACT) әдісін қолданады, бұл клиенттерге "медбикелер, психикалық денсаулық мамандары, әділет мамандары және есірткіге қарсы мамандар" тобынан тұратын денсаулық сақтаудың интеграцияланған тәсілі. Директор Сью Фортуна Калгари аймағындағы баспанасыздықты жою бойынша 10 жылдық жоспарды іске асыруға бейім. Фортуна "Бірінші кезекте тұрғын үй" тәсілінің нәтижесінде ауруханаға жатқызу күндерінің 66%-ға төмендегенін (бағдарламаға қатысудан бір жыл бұрынғы бір жылмен салыстырғанда), жедел жәрдем бөліміне түсу санының 38%-ға, жедел жәрдем шақыруларының 41%-ға, түрмеде өткізілген күндердің 79%-ға және полициямен байланыстың 30%-ға азайғанын хабарлады.

Британдық Колумбия

2001 жылы Британдық Колумбияда үйсіз адамдарға көрсетілген қызметтер мен баспана құны жылына 30 000-нан 40 000 долларға дейін, ал әлеуметтік тұрғын үйге орналасқан бұрынғы үйсіздер үшін жылына 22 000-нан 28 000 долларға дейін болды.

Ванкувердегі баспанасыздық

2011 жылы Ванкувер қаласында шамамен 2651 тұрғын үйсіз қалған.