Кіріспе

Аниара (Aniara: en revy om människan i tid och rum) – 1953-1956 жылдары швед Нобель сыйлығының лауреаты Гарри Мартинсон жазған кітапқа дейінгі эпикалық ғылыми-фантастикалық поэма. Онда Жердегі құрылыстан қашып, Күн жүйесінен жолдан тайып, өмір үшін күреске түсетін колонистерді тасымалдайтын үлкен жолаушы ғарыш кемесінің трагедиясы баяндалады. Стилі сол кезге арналған символикалық, кең және жаңашыл, ғылыми-фантастикалық ортаны көрсету үшін неологизмдерді шығармашылықпен қолданумен ерекшеленеді. Соңғы нұсқасы 1956 жылдың 13 қазанында жарияланды. «Аниара» шамамен жиырма тілге аударылған. 1959 жылы опера, ал 2018 жылы шведтік көркем фильмге бейімделді. 1956 жылдың қазанында жарық көрген «Аниара» әдеби сыншылар мен оқырмандардың қызығушылығын және ынтасын оятты. Бұл туынды лирикалық әңгімелеуі, терең ойлары және адамның ұлылығының кемсінуге және әлсіздікке айналуын бейнелеуі үшін мақталды. «Аниара» Поул Андерсонның «Тау Нөл» (1970) және Вернор Виндждің «Телеңдіктердегі өрт» (1992) сияқты басқа ғылыми-фантастикалық туындыларға әсер етті. Өлең әдебиеттегі маңызды туындыға айналды және Швецияда планетарийлердегі көрсетулердің негізі ретінде жиі қолданылады. 2019 жылы әңгімедегі кейіпкер Исагелдің құрметіне HD 102956 b экзопланетасы, ал оның жұлдызы Аниара деп аталды.

Атау

1997 жылы швед тіліндегі "Аниара" басылымында әдебиеттанушы Йохан Вреде "Аниара" деген неологизмді Гарри Мартинсонның өзі ойлап тапқанын жазды. Мартинсон бұл сөзді осы туындыны жазудан жылдар бұрын астроном Артур Эддингтонды оқып жүріп ойлап тапты, кейін оған "атомдардың қозғалыс кеңістігіне" деген мағына берді. Сөздің шығу тегі туралы басқа да теориялар ұсынылды. 2005 жылғы итальяндық басылымның алғы сөзінде атаудың көне грекше ἀνιαρός, "қасіретті, үмітсіз" сөзінен алынғаны, сондай-ақ "а" дыбысының Мартинсонға ерекше резонациясы болғаны айтылады. Тағы бір теория "Аниара" сөзін Ni (Никель) және Ar (Аргон) химиялық белгілерінен және "а" теріс префиксінен құрастырып, кеменің Жермен (Никель Жердің ядросында көп кездеседі) де, аспанмен (Аргон Жер атмосферасында көп) де байланысы жоқ екенін түсіндіреді. Мартинсонның өзі (ұзақ жылдардан бергі досы Торд Холлдың айтуынша) осы түсіндірмеге риза болған. Халықаралық планетариум қоғамындағы Аду Отт пен Ларс Броман ұсынған тағы бір түсіндірме бойынша, "Аниара" сөзінде бірнеше "а" әрпі бар. Бұл "ана" сөзіне де қатысты болғандықтан, Мартинсонның өмір бойы жоқ анасын сағынуына нұсқауы мүмкін. Мартинсон ғылыми бейнелерді өлеңге аударады: мысалы, Альберт Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясынан алынған "қисық кеңістік" Мартинсонның ғаламды "шыны ыдыс" деп сипаттауына әсер еткен болуы мүмкін, деп хабарлайды Нобель сыйлығы қоры. Мартинсон Пауль Дирактың да ықпалында болғанын айтқан.

Аудармалар

Аниара француз, неміс, итальян, дания, фин, норвегия, чех, орыс, испан, жапон, қытай, араб, иврит, ағылшын және эсперанто тілдерінің ішінде, шамамен жиырма тілге аударылған.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Аниара 1963 жылы Хью МакДиармид пен Э. Харли Шуберт тарапынан «Аниара, уақыт және кеңістіктегі адам туралы шолу» деген атпен ағылшын тіліне аударылды. Бернс Сингер «Таймс» әдеби қосымшасында түпнұсқа аударма туралы «бұл ағылшын әдебиеті тарихындағы маңызды том болуы мүмкін» деп жазды.

Қабылдау

1956 жылы қазанда жарық көрген «Аниара» көпшіліктің қызығушылығын тудырып, көптеген швед әдеби сыншылары мен оқырмандары тарапынан ынталы түрде қабылданып, құрмет көрді. Белгілі американдық ғылыми-фантастика жазушысы Теодор Стерджен 1964 жылғы американдық басылымын жанрлық аудитория үшін рецензиялап жазғанда, «Мартинсонның бұл жетістігі – сөзбен жеткізе алмайтын, өлшеусіз қайғы. Ол үрей мен қорқыныштан, тіпті үмітсіздіктен де асып, сізді тыныш, шексіз кеңістікте қалдырады, сондай-ақ сіз уақыт өткізгеніңізді және Құдайдан да артық, алып күшпен мәңгілікке боялғаныңызды сезінесіз» деді. «The New York Times» газетінде жарияланған рецензиясында Д. Брюс Локерби «Аниара» арқылы Мартинсонның К.С. Льюиспен бірге «жарық жылдарын алысқа тастаған планетааралық ортаның» «шындығын түйсіндіретін терең ойлар үшін қажетті эстетикалық қашықтықты» тапқанын айтты. Өлең соңғы кезде де талқыланды. 2015 жылғы рецензиясында Джеймс Николл «Мартинсонның астрономия және оған байланысты мәселелерге қатысты шығармашылық көзқарасы туындыны қате архаикалық сезімге ие етеді» деп жазды. М.А. Ортофер 2018 жылы өлеңді «өз заманының өнімі деп санайды, бірақ кейбір аспектілері қазіргідей сезімді болмаса да, оның қараңғы көрінісі әлі де жақсы сақталып тұр» деген пікір білдірді. «New York Review of Books» журналында 2019 жылы Мартинсонның туындыларына шолу жасай отырып, Джеффри О'Брайен «Аниара – жоқ болудың эпосы, жоқ болу мүмкін емес, тіпті жақын болғандай сезілген кезде туған» деген қорытындыға келді. 2004 жылы Гарри Мартинсонның туғанына 100 жыл толуына орай Мартинсон қоғамы «Аниараны – жердің құрылуынан қашып бара жатқан ғарыш кемесі, шексіз ғаламға қарай жолын жоғалтқан ғарыш кемесі туралы эпикалық өлең» деп сипаттап, өлеңнің өз алдына аңызға айналғанын, оны көптеген адамдар оның авторы кім екенін білмей, жақсы білетін мифтердің біріне айналғанын мәлімдеді. 2019 жылдың желтоқсан айында Күннен тыс планета HD 102956 b ғарыш кемесіндегі пилот Изагелдің құрметіне аталды. Экзопланетаның жұлдызы Аниара деп аталды.