Кіріспе

Маршал Кандидо Рондон (1865-1956), Бразилияның Үндістерді қорғау бюросының (SPI / FUNAI) бірінші директоры және Сингу ұлттық паркін құрушы, Бороро әйелінің ұлы болды. Армияға қосылғаннан кейін ол Мату-Гросуға телеграф желісін орнатуда үлкен жетістікке жетті. Бұрынғы тырыстықтарды тоқтатып, желіні орнатуға кедергі келтірген Бороро тайпасын бейбіттендіріп қана қоймай, олардың көмегімен оны аяқтады. Бороро тайпасы адамның дене иісін оның өмірлік күшімен, ал деміндегі иісті оның жанымен байланыстырады.

Тіл

Бороро халқы Бороро тілінде сөйлейді, ол Макро Ге тілдер тобындағы Бороро тілдер отбасының құрамына кіреді. Сауаттылық деңгейі 30%-дан төмен. Тіл латын әліпбисімен жазылады. Бұл тілде Амазонканың Бороро деп аталатын шағын этникалық тобын құрайтын шамамен мың адам сөйлейді; оның таралу аймағы негізінен Бразилияның Мату-Гросу аймағында орналасқан. 1976 жылы Бразилиямен шекаралас Анхель-Сандовал провинциясындағы Боливияның Санта-Круз аймағында тек төрт адам ғана тіркелген. Алайда, қазір Бороро тілі Боливияда жойылды деп есептеледі, себебі ол басқа үстем тілдік орталарға сіңірілген деп саналады. Бүгінде Бороро тілі Бразилияда Мату-Гросу штатында, негізінен Мерури, Санградуро және Перигера ауылдарында қолданылады. Тіпті Бразилияда да бұл тілдің толығымен жойылып кету қаупі болды. 1960 жылдардың соңында салезиандық миссия жұмыс істейтін Мерай және Санградуро қалаларында Бороро тіліне тыйым салынды, бірақ уақыт өте келе ол қайта жаңғыртылды және екі тілді білім беру жүзеге асырылды. Бұл тілдің орташа деңгейде қайта тірілуіне әкелді, бірақ қазірге дейін оны бар болғаны 1024 адам қолданады, сондықтан ол "жойылған тіл" немесе қауіп төмендегі тіл деп саналады.

Әлеуметтік құрылым

Бороро – Бразилияның Мату-Гросу штатының оңтүстік-батысындағы Амазонка ормандарында өмір сүретін шағын халық. "Борор" сөзінің тікелей мағынасы – "ауыл алаңы". Бороро үйлерінің дәстүрлі түрде шеңберге орналасуы бекер емес, ол олар үшін spatiotis немесе алаң болып табылады, Бороро өмірінің басты ортасы ретінде қызмет етеді. Бұл алаң, осылай аталса, осыншалықты маңызды, тіпті осы топтың атын берген, себебі Бороро халқының көптеген әлеуметтік құбылыстары мен рухани-діни ғұрыптары осы алаңда шоғырланады. Боророның күрделі әлеуметтік құрылымында адамдардың жіктелуі бірнеше факторға байланысты: кланға жататындығы, қандық байланысы және тұрғын жері (отбасының ауылда қай жерде тұратыны). Соңғы мәлімет маңызды, себебі үйлердің кеңістікте таралуында әр клан нақты рөл атқарады. Алдея (ауыл) екі экзогамиялық топқа – Эксера мен Тугарегеге бөлінеді, олардың әрқайсысы бірнеше отбасынан тұратын төрт кланға бөлінген. Көшпенді халық үшін таңғажайып нәрсе – Бороро қоғамында әйелдің ерекше рөлі бар, тіпті ұрпақтарды анықтау матриархалдыққа негізделген, нәресте анасының кланына қосылатын есім алады. Бұл ережелер некеде де көрінеді. Бороро үйленген соң ер адам әйелінің үйінде тұрып, оның отбасына балық аулау, аң аулау, жұмыс істеу және қажет болса, әйелінің бауырына әшекей бұйымдар жасау сияқты міндеттемелерді орындайды. Ер адам үйленгеннен кейін әйеліне толыққанды берілгендей көрінсе де, осы күйеу-әйел қарым-қатынасының күрделілігі жиі ажырасуға себеп болады, ер адам өмірі бойы бірнеше үйлерде тұруы мүмкін. Осыған дейін айтылғандар ер адамның әйеліне деген міндеттемелерінің маңыздылығына байланысты пирамиданың ең жоғасында тұрғанын ойлатса, Бороро мәдениетінің тағы бір шындығы – ер адам әрқашан өз отбасымен байланыста болады, бұл байланыс әйелімен байланысқаннан гөрі мықтырақ. Некеде тұрған ер адам әйелдерге, әсіресе әпкелеріне қатысты бірқатар міндеттемелерді орындайды. Мысалы, олардың әдеті бойынша, ер адам өз балаларына қарағанда немерелеріне ("iwagedu" борода) көбірек мән береді; әкенің балаларына деген жалғыз міндеті – оларды қуу, бұл физикалық, бірақ мәдени емес міндет. Олардың өмірінің күрделі ұйымдастырылуы үй ішіндегі өмірге де көрінеді. Шындығында, бір шатыр астында әртүрлі ядролы екі отбасы (қандық байланысы тікелей осы кеңістікте болмаса да) тұрса да, олар үйдің ішкі кеңістігін бөлісе алады; Үйдің шеттері осы бөліністі жүзеге асыруға қолайлы жекеленген аймақтар болып табылады, ал үйдің ортасы – сапарларға, күнделікті шағын ғұрыптарға және тамақтануға арналған ортақ кеңістік. Бороро үйлері әдетте есіктер мен терезелер ашық болады, бұл ішкі кеңістікті бақылауға мүмкіндік береді (орталық бөлігінде), бірақ әйелдерге рұхсат етілмейтін ғұрыптар немесе аза тұту кезінде жабылады. Соңғы қызықты мәлімет – аза тұту кезінде үй тұрмыстық және заңды қоғамдық кеңістік арасындағы орынға айналады (Силвия Кайуби Новаес байқағандай), себебі жерлеу рәсімі аяқталғаннан кейін, жоқтау кезеңінде толық бос болғаннан кейін үйдің соңғы бөлігі жойылады.

Биология

Бороро тайпасының барлығы бірдей қан тобына ие: О тобы, көптеген американдықтар сияқты.

Тотемизм

Люсьен Леви-Брюль Карл фон ден Штайненнің (1894) сөздерін келтіріп, былай дейді: "Трумай тайпасы (солтүстік Бразилиядағы тайпа) өздері су жануарлары екенін айтады. Бороро тайпасы (іргелес тайпа) арара (қызыл құс) екенін мақтан тұтады. Бұл олар өлгеннен кейін арараға айналады дегенді ғана емес, сонымен қатар араралар – метаморфозаға ұшыраған Бороролар және олар осылай қарастырылуы керек дегенді білдіреді. Ден Штайнен бұған сенгісі келмеді, бірақ олардың нақты айғақтарына мойынсұнуға мәжбүр болды. Бороролар енді олар араралар екенін салқынқанды түрде айтады, дәл сол сияқты, егер сіркешөп өзін көбелек деп айтқандай. (К. фон ден Штайнен, Zentralbräsiliens табиғи халықтарының арасында, 305-306 бб.) Олар бұл атты бермейді, бұл олардың туыстығы емес. Олар қатысу заңымен басқарылатын сана үшін маңызды бірлікке сілтеме жасағысы келеді, онда ешқандай қиындық жоқ. Тотемдік құрылымдағы барлық қоғамдар ұқсас сәйкестікті білдіретін, тотемдік топтың мүшелері мен олардың тотемі арасындағы бірдей ұжымдық бейнелерді қамтиды." (Люсьен Леви-Брюль, Төменгі қоғамдардағы психикалық функциялар, Париж, Alcan, 1910, 61-62 бб.) 4 Клод Леви-Стросс үшін (Тотемизм бүгінде, 1962)