Кіріспе
Батцен – тарихи швейцариялық, оңтүстік неміс және австриялық монета. Ол алғаш рет 1492 жылы Швейцарияның Берн қаласында дайындалды және 19 ғасырдың ортасына дейін пайдаланылды.
Атауы
Бернлік шежіреші Валериус Аншельм бұл сөзді халықтық этимологиялық тұрғыдан түсіндіріп, оның Швейцария кантонының геральдикалық жануары – Бетцтен ("аюдан") шыққандығын айтты, себебі аю монетаның сыртында бейнеленген. Бұл сөз жоғарғы неміс (әсіресе бавариялық) batzen ("бірге жабысу") немесе Batzen ("құйма, қалың бөлік") сөздеріне қатысты болуы мүмкін, өйткені ол Dickpfennig ("семіз пфенниг") деген атауға сілтеме жасайды.
Тарих
1492 жылдан бастап Бернде екі плаппарт монетасы соғылды. Батценнің 1495 жылы Зальцбургте де соғылғаны мәлім. Батцен бастапқыда күмістен, ал 17 ғасырдан бастап бильоннан соғылды. Батценнің құны соғылған жеріне қарай уақыт өте келе өзгеріп отырды. Берн батценінің бастапқы құны төрт крейцерге тең болды. Гулден 60 крейцерге бағаланғандықтан, Берн, Фрайбург және Солотхурндағы 1 батцен де гулденнің он бестен бір бөлігін құрады. Кейіннен 5 батценге тең Гросси ("қалың", яғни грошен) монетасы да пайда болды. Ескі Конфедерацияның басқа аймақтары мен Оңтүстік Германияның бірқатар мемлекеттері де тез арада Берннің үлгісін қабылдады. Цюрих 1500 жылдан бастап 1 гулденге 16 батцен соқты. 1564 жылы 1 талер 16 Констанц батценіне тең болды. 1600 жыл шамасында 1 боксталер (Шаффхаузен талері) 17 батцен немесе 68 крейцерге бағаланды, демек 1 батцен = 1/17 талер = 4 крейцер. 18 ғасырдың басында Хольбатцен ("қуыс батцен") бес крейцерге (1/12 рейхсгульден), ал қалыпты батцен төрт крейцерге бағаланды. Базель және Цюрих батцендері 1/18 гулденге, Санкт-Галлен батцендері гулденге тең болды. 18 ғасырдың екінші жартысында 1 рейхсбатцен 16 пфенниг, 1 Цюрих батцені 15 пфенниг, 1 Берн немесе 1 Чур батцені 14 пфенниг құрады. Батцен Еуропада айналымдағы көптеген ірі және ұсақ күміс монеталардың арасында кең таралған делдал валютаға айналды. Оңтүстік Германияның кейбір батцендерінің сапасы әртүрлі болғандықтан, 1522 және 1524 жылдары Рейхстаг осы монеталарға қарсы шықты. Олар Оңтүстік Германияда 1536 жылға дейін соғылды, бірақ 1559 жылғы Императорлық монета жасау туралы жарлықпен тыйым салынды. Дегенмен, мысалы, Нюрнбергте 1564 жылға дейін валюта атауы ретінде қолданылып келді. Швейцарияда батценге қарсылық білдірілмеді. Ал кейбір Киппер монеталарында батцен осы аралық монеталарды атау үшін қолданылды. Жалған ақша жасау кезеңінде, мысалы, Киппер мен Виппер кезеңінде Тюрингияда, Гота (1621–1623) және Веймар (1619–1622) монетаханаларында үш және алты батцендік Киппер монеталары (Дрейбэтцнер және Зексбэтцнер) соғылды. Бұл монеталарға қарсылық білдіруге болмады, өйткені олар мемлекеттік монеталар еді, талер монеталары немесе олардың бөліктері емес, императорлық монета жасау ережелеріне сәйкес болуы керек еді. 1837 жылғы Мюнхен монеталық келісімінен кейін де батцен кейбір мүше мемлекеттерде, мысалы, Франкфурт еркін қаласында төрт крейцерлік құнымен Scheidemünzen ретінде соғылды. Бұл монеталар 1871 жылы марка енгізілгенге дейін қолданыста болды. 1873 жылы Франкфурт сыра зауыттары сыра бағасын 4-тен 4½ крейцерге көтергені Франкфурт сыра көтерілісіне әкелді, ол "Мен батцен сырасын қалаймын" (Mir wolle Batzebier) деген талаппен басталды және ауыр әлеуметтік тәртіпсіздіктерге ұласты. 1798–1803 жылдары Гелветикалық Республика Швейцарияның бірыңғай валютасын алғаш рет енгізген кезде батцен да жүйеге енгізілді. Бір франк он батценге, ал бір батцен – он сантимге тең болды, ал 10 швейцариялық франк Луи д’орға бағаланды. Бірыңғай валюта жойылғаннан кейін монеталық егемендік кантондарға қайтарылды, олардың кейбіреулері ондық франк-батцен-раппен жүйесін сақтады (Аргау, Базель қаласы, Берн, Фрайбург, Люцерн, Солотхурн, Унтервальден, Ури, Вод, Вале, Цуг). Тек Нойшатель кантонында ғана франк 10½ батценге тең болды. Басқа кантондар гулден-шиллинг немесе флорин-ливре жүйесімен валюта енгізді. Батцен дәуірі 1850 жылы жаңа швейцариялық франк Швейцарияның бірыңғай валютасы ретінде енгізілуімен аяқталды. Ескі франк жаңа франкқа сәйкес келмеді. 1850 жылы жеті батценді жаңа франкқа айырбастауға болды. Содан бері батцен 10 раппен (10 цент) монетаны білдіретін әдеттегі атауға айналды.