Кіріспе

Ағылшын әлеуметтік реформаторы (1771–1854) 17- және 18-ғасырлардағы суретші.

Фрэнсис Плейс (3 қараша 1771, Лондон – 1 қаңтар 1854, Лондон) – ағылшын әлеуметтік реформаторы, ол "радикалды Лондонның құрылымындағы кең таралған тұлға" деп сипатталған.

Түпбасқасы және ерте өмір

Ол Саймон Плейс пен Мэри Грейдің заңды емес ұлы. Оның әкесі бастапқыда саяхатшы нан пісіруші болған. Кейін ол Маршалси сотының қызметкері болып, Бриджес көшесіндегі Винегар-Ярдтағы «сүгергіш үйді» басқарды, ол «Театр Рояль» (Drury Lane) театрының оңтүстік жағына қарап орналасқан. Фрэнсис Плейс 1771 жылдың 3 қарашасында дүниеге келді және 1771 жылдың 1 желтоқсанында Сент-Мартин-ин-зе-Филдс шіркеуінде крещениеден өтті. Оның үлкен әпкесі Ханна 1770 жылдың 17 сәуірінде туған. Біраз уақыттан соң отбасы Лондонның Темпл Барға жақын жердегі Шип және Анкор Корттағы үйге көшті. Оның кіші інісі Джордж 1773 жылдың тамызында, ал кіші әпкесі Энн 1775 жылдың маусымында дүниеге келді. 1780 жылдың маусымында Саймон Плейс қонақ үй иесі болып, отбасымен Страндтың жанындағы Арундел көшесіндегі «Кингс Армс» қонақ үйіне көшті.

Саймон Плейстің неке жағдайы

Плейстің автобиографиясында ол анасының қыз фамилиясы Грей екенін, бірақ ата-анасының қайда кездескенін немесе қашан үйленгенін білмейтінін мәлімдеген. Оның анасы Саймонға 25 жасында үйленгенін айтқан, Плейс бұл 1755 немесе 1756 жылдары болған деп есептеген. 1785 жыл шамасында Саймон Плейс Сент-Клемент-Дэнс приходінің шіркеу сотында сот ісіне тартылды: Анна Плейс есімді әйел бақылаушыларға келіп, Арундел көшесінде тұратын Саймон Плейстің әйелі ретінде приход көмегін сұрады. Оның Мэри есімді қызы болған, ол сол кезде Клеркенвеллдегі Генри Китчиннің әйелі еді. Приход басшылары Саймонға оған апта сайын жәрдем төлеуді кеңес берді, бірақ Саймон Анна оның әйелі емес деп бас тартты. Анна өзінің Саймонға 40 жылдай бұрын жасалған Флит некесі арқылы үйленгенін айтты. Сот ісі бірнеше жылға созылды және Саймон ауыр шығынмен жеңіліске ұшырады. Ол Саймон Плейстің (тізілімде фамилиясы "Плейс" деп жазылған) 1747 жылдың 29 қазанында Флит түрмесінде Анна Петерспен үйленгенін анықтады. Бұл оқиға Саймонның қызы Мэри Плейс Соходағы Сент-Анн шіркеуінде крещениеден өткеннен кейін төрт күн өткен соң болды.

Тегінші мамандығы

Франсис Плейс 1785 жылға дейін Лондонда оқыды, көбінесе өз күшімен үш "Р" – оқу, жазу және арифметиканы меңгерді. Оқуын аяқтағанда Бовис мырзаның мектебінде үлкен оқушы болып тағайындалды. 1785 жылдың 20 маусымында ол Темпл Барда былғары шалбар тігетін Джозеф Франстың шәкірті болды. 18 жасында Плейс тәуелсіз шебер болып жұмыс істеді. Франциядағы оқуы Саймон Плейспен болған дауға байланысты мерзімінен бұрын аяқталды. 1799 жылы Плейс 29-шы Чаринг-Кросс көшесіндегі тігінші дүкенінде Ричард Уайлдпен серіктес болды. Бір жыл өткен соң ол 16-шы Чаринг-Кросс көшесінде өзінің табысты тігін бизнесін ашты. 1817 жылы тігіншіліктен зейнеткерлікке шықты, бірақ дүкенінен түсетін табыс балалары арқылы жалғасты. Эдвард Пирс былай деп жазды:

Көптеген адамдар түсінбейтіні – Пейн, Коббет, Плейс, Хант, Карлайл және Атвуд болудың қаншалықты қиын екендігі. Плейс кейде саяси қызметтен шеттеді. 1799 жылдан бастап алты жыл бойы өз бизнесін құрғандықтан отбасылық өміріне көшті. 1814 жылғы оқиғалардан кейін ол қайта шегінді. 1817 жылы ол бірнеше айға Джереми Бентам мен Джеймс Миллмен Форд аббаттығында қонақтап тұрды. Бірақ ол 1816-1818 жылдардағы радикалды қозғалыстардан қалысқан. 1820-жылдардың басында ол Джозеф Юмға кеңесші ретінде жұмыс істеді, жақын және тиімді болғанымен, кейбір келіспеушіліктер де болды.

Лондон хат-хабарлар қоғамы

1794 жылы Плейс реформалық клуб, Лондондық корреспонденттік қоғамға (ЛКҚ) қосылды. Оны досы, аяқкиімші Джон Эшли (шамамен 1762-1829) таныстырды. Харди 1794 жылғы мемлекетке қарсы қастандық ісі бойынша тұтқындалған еді, ал радикалды реформаторлардың қатарына тыңшылар кіріп кеткен болатын. Плейс ұйымдастырушы ретінде қосылды және бірнеше жыл бойы ЛКҚ-да белсенділік танытты. ЛКҚ мүшелерінің арасында қару жасаушы Ричард Фентон болды, ол оның досы атанды. Фентон Плейсті өзінің серіктесі Ричард Уайлдпен таныстырды. 1797 жылы Плейс бас комитет төрағасы қызметінен қанағаттанды. Ол ЛКҚ-дан Годвиншілдер тобының бірі ретінде шықты, олар саяси қозғалыс емес, реформалық идеяларды жариялау және талқылау арқылы іс жүргізуді қалаған. Алайда, 1798 жылы ЛКҚ мүшелері Томас Эванс пен Александр Галлоуэй тұтқындалғанда, Плейс Галлоуэйдің қарындасы және Эвансқа үйленген Джанет Эвансқа қолдау көрсету үшін жазылымдарды ұйымдастырды. Джон Фенвик (1823 жылы қайтыс болды), журналист және Плейс үшін "әдеби кеңесші", тағы бір ЛКҚ мүшесі, Элиза Фенвиктің күйеуі және Годвин мен Томас Холкрофттың әріптесі болды.

Радикалды байланыс

16 Чарлинг-Кросс көшесінде реформалық әдебиеттер кітапханасын құрды, ол радикалдардың бас қосып әңгімелесетін орнына айналды. Ол Джеймс Миллмен танысты. 1812 жылы Милл арқылы Джереми Бентаммен кездесті. Бентаммен бірге Плейс Томас Ходжскин, Уильям Томпсон және Джон Уэйдпен байланыс орнатты. Ол Роберт Оуэн мен Джон Стюарт Миллді де білді.

Білім

Плейс Ланкастер әдісімен оқытуда белгілі бір тәжірибе жинақтаған. 1823 жылы Лондон механика институты құрылған кезде Плейс Джордж Биркбекпен бірлесіп қаржы жинауға қатысты. Оның ұсыныстары Ходжскин мен Джозеф Клинтон Робертсон сияқты радикалдардың наразылығын тудырды, олар үлкен тәуелсіздік іздеді, бірақ бәрібір қабылданды.

Мальтустың

1820-жылдардың басында Плейс Малтус тұжырымын қабылдап, халық санының өсуі тамақ қорларынан асып кетеді деп сенді. Ол контрацепция қолдануды жақтады. 1822 жылы Томас Мальтус пен Уильям Годвиннің көзқарастарымен пікір алмасып, "Халық саны принциптерінің иллюстрациялары мен дәлелдері" атты еңбегін жариялады. 1823 жылы Бентамдық еріктілер мен анонимді демеушілермен бірге ол Лондонның Спиталфилдс аймағына бағытталған жарнамалық науқанды бастады. Ол контрацепциялық губкалардың түрлерін, сондай-ақ үзіліс жолымен жыныстық қатынасты қолдады. Бұл әрекет оның беделін көп жылдар бойы түсірді, бірақ Ричард Карлиль, Роберт Дейл Оуэн және Чарльз Ноултонның ағылшын тіліндегі жаңа еңбектерін жеңілдетті.

Еңбек құқығы

Плейс Джозеф Хьюммен бірге жұмыс істеп, 1824 жылы Комбинациялық актінің жойылуына қол жеткізді. Заңнамадағы бұл өзгеріс экономиканың көп бөлігінде ереуілдерге заңдық кедергілерді алып тастады. Бұл сондай-ақ кәсіподақтарды ұйымдастыру енді жалпы құқық бойынша қылмыс емес екенін білдірді. Осыдан кейін көптеген ереуілдер орын алды. 1825 жылы кәсіподақтардың жалпы құқық бойынша мәртебесі кері қайтарылды.

Кейінгі өмірі

1830 жылы Плейс жұмысшы сыныбының радикалды белсендісі Роуланд Детрозиерге қолдау көрсетті, ол да социализмнен алшақтауға тырысты. Плейс арқылы Детрозиер Бентам және Дж. С. Милл сияқты тұлғалармен танысты, олар оны Томас Карлайлмен таныстырды. Детрозиердің қызметі мен жазбалары Манчестер радикалдары және кейінгі чартистер арасында ықпалды болды. Ол 1832 жылғы реформа заңына әкелген қозғалыстарда да белсенділік танытты, Париждегі соңғы төңкерісті реформалар заңды жолмен жүзеге аспаса, қандай жағдай тууы мүмкін екендігінің мысалы ретінде келтірді. 1833 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты Плейс Чарлинг-Кроссіден Бромптон-скверге көшуге мәжбүр болды.

Көзқарастар

Плейстің саяси көзқарастарына ертедегі ықпал еткен Уильям Годвиннің "Саяси әділдік туралы сауал" (1793) еңбегі болды. Ол одан радикалдық пайдалылықтың бір түрін және "абстрактілі құқықтарға" деген сенімсіздік сезімін қабылдады. Кейін ол Джереми Бентамның жақтасы саналды. Бірақ ол Джеймс Миллдің пайдалылық идеяларын ұнатуға көшті. Плейстің еңбек заңнамасы саласындағы әрекеттері ұжымдық келісімдердің тиімділігін болжайтын жағдайда жүзеге асты. Плейс өзі кәсіподақтарды жұмысшылар оны сынап көрген жағдайда тез ұмытатын қателік деп есептеді. Ол кезде Плейс 19 жаста болса, оның әйелі 17 жасқа толуға үш апта қалған еді. Олар Странд маңындағы үйге көшіп барды. Олардың 15 баласы болды, олардың 8-і ересекке жетті. Франсис Плейс 1854 жылғы 1 қаңтарда таңертең осы мекенжайда қайтыс болды.

Мұра

Плейстің памфлеттері, хаттары, журналдар мен газет мақалалары тоғызыншы ғасырдың әлеуметтік және экономикалық тарихын жарыққа шығарады. Оның құжаттарды жинауы үлкен мұрағат құруға әкелді. Британ кітапханасы қазіргі уақытта осы құжаттарды Франсис Плейс жинағы ретінде 54 микрофильм орамасында сақтайды. Ол 1825-1836 жылдар аралығында жазған күнделігі 2007 жылы жарияланды. Плейс Лондонның Кенсал Грин зиратындағы реформаторлар ескерткішінде есімдері тізілгендердің қатарында.