Кіріспе

Голландияда туған австриялық дипломат, кітапханашы және мемлекеттік қызметкер Готфрид Фрайхерр ван Свитен (29 қазан 1733 – 29 наурыз 1803) – 18 ғасырда Киелі Рим империясына қызмет еткен голландиялық австриялық дипломат, кітапханашы және мемлекеттік қызметкер. Ол музыкаға әуес болған және бүгінде классикалық дәуірдің бірнеше ұлы композиторларының, оның ішінде Йозеф Хайдн, Вольфганг Амадей Моцарт және Людвиг ван Бетховеннің демеушісі ретінде танымал.

Өмір және мансап

Ван Свитен Лейден қаласында Годфридус Бернардус "Годфрид" ван Свитен болып дүниеге келді және 11 жасқа дейін Нидерланд Республикасында өсті. Жас Ван Свитен мемлекеттік қызметке дайындалу үшін элиталық иезуит мектебінде, Терезианда білім алды.

Өлім

Ван Свитен 1803 жылы Венада қайтыс болды.

Классикалық композиторлармен қарым-қатынасы

Дәлелдерге сүйенсек, Ван Свитеннің сол кездегі ұлы композиторлармен қарым-қатынасы негізінен меценаттық болған. Бұл композиторлар Ван Свитенге жалақы немесе тапсырыс бойынша жұмыс істемегенін, ал одан уақыт-уақыт сыйлық ретінде ақы алғанын білдіреді. Сондықтан, Джозеф Гайдн өзінің өмірбаянын жазған Гризингерге: «Ол маған кейде бірнеше дукатпен көмектесетін» деген. Бұл аристократия дәуірінде музыканттарға ақы төлеудің әдеттегі жолы еді; Гайдн өзінің жұмыс берушісі Николаус Эстерхазиден де осындай төлемдер алған, бірақ ол сонымен қатар жалақы да алды. Моцарт отбасының алғашқы саяхаттары да осы меценаттық жүйе арқылы қаржыландырылды. Меценат пен суретші арасындағы қарым-қатынас теңдікке жатпады. 1801 жылы Хайдн Ван Свитенге, ол кезде оның көп жылдық серігі болған, жазған хатында екінші жақ есімдіктерін қолданбады, оның орнына баронды «Сіздің құрметі» деп атады; бұл олардың күнделікті қарым-қатынасын көрсетеді деп есептеуге болады.

Моцарт

Ван Свитен алғаш рет Вольфганг Амадей Моцартпен 1768 жылы кездесті, ол 35 жаста, ал Моцарт 11 жаста еді. Моцарттар Венаға сапармен келді, Еуропа бойынша жасаған кең саяхатынан кейін атақ пен табыс табуды үміттенеді. Моцарттың әкесі Леопольдтың айтуынша, Ван Свитен Вольфгангтың «La finta semplice» операсының жоспарлануына қатысқан (кейіннен опера интригалардың салдарынан тоқтатылды және тек Зальцбургте ғана қойылды). 1781 жылы, Моцарт Венаға көшкеннен кейін, Ван Свитен оны тағы да кездестірді: графша Тунның салонында Моцарт өзінің «Idomeneo» операсынан үзінділер орындады, ал Ван Свитен мен басқа да маңызды шенеуніктер тыңдап отырды; осы оқиға Моцарттың «Die Entführung aus dem Serail» операсы бойынша тапсырыс алуына ықпал етті. Көптеген шығармалар аяқталмай қалды, тіпті аяқталғандары да қазіргі таңда жиі орындалмайды; Оллесон олардың «[Моцарттың] көптеген музыкасында жоқ құрғақтығы бар» екенін айтады. Моцарт 1788 жылы осы концерттерді өткізуге жауапкершілік алды. Ол 1793 жылы Ван Свитеннің оны оратория жазуға көндіруге тырысқанын да атап өтеді. Бұрынғы онжылдықтар мен ғасырлардағы музыканы дамыту дәстүрі біртіндеп күшейді. 1870 жылға қарай, ескі шығармалар көшбасшылыққа ие болды. 1796 жылы музыка баспашысы Иоганн Фердинанд фон Шёнфельд былай деп жазды: «[Ван Свитен] музыканың патриархы ретінде қарастырылады. Ол тек ұлы және жоғары мәртебелі нәрселерді ғана жақсы көреді. Ол концертке келгенде, біздің жартылай білгіштер одан көздерін ала қоймайды, оның бет-пішінінен музыка туралы олардың пікірін оқуға тырысады, бірақ бұл әрқашан барлығына түсінікті бола бермейді. «Ұлы және жоғары мәртебелі нәрселерді жақсы көрудің» салдары ретінде концерт залындағы тыныштық сақталуы керек, осылайша әрбір нотаны барлығы ести алады. Бұл 18-ғасырда қалыпты көзқарас емес еді, бірақ Ван Свитеннің пікірі болды. 1856 жылы жарық көрген Моцартқа арналған өмірбаянында Отто Ян Зигмунд Нойкоммнан алынған мына анекдотты келтірді: «[Ол] музыканың игілігі үшін барлық ықпалын жұмсады, тіпті музыкалық орындалымдар кезінде үнсіздік пен назар аударуды қамтамасыз ету сияқты ең маңызсыз мақсаттар үшін де. Егер аудитория арасында сыбырласу орын алса, ол өзінің бірінші қатардағы орнынан тұрып, толық бойымен тік тұрып, бұзылған тәртіптің қылмыскерлеріне ұзақ және қатал қарап, содан кейін өте баяу орнына отыратын еді. Бұл әрекет әрқашан тиімді болды».

Бағалау

Ван Свитен жеке мінез-құлқының бағалауларында жақсы бағаланбады. Гайднның жиі қайта басылған бір ескертуінде, ол Георг Август Гризингерге Ван Свитеннің симфонияларының "өзінің адамдай қатаң" екенін айтқан. Ол өзі мен өзіне қамқорлық жасайтын композиторлар арасында белгілі бір әлеуметтік қашықтықты сақтады, бұл қашықтық сол кезде Австрияда сақталған аристократиялық жүйеге негізделген. Зигмунд Нойкомм оның «Гайдн мен Моцарттың досы емес, өзіне сенімді демеушісі» екенін жазды. Оллесон «өз заманында Ван Свитен аз сыйлылыққа ие болды» (қоса отырып: «бірақ барлық жағынан құрметке») деген пікір білдіреді. Ол сондай-ақ өзінің аристократ әріптестерімен тығыз қарым-қатынаста болмады; музыка мен үкіметтегі қоғамдық қызметі көзге түскенмен, салондық қоғамнан қашып, 1795 жылдан кейін «толық зейнеткерлікте» өмір сүргеніне ризашылық білдірді. Ван Свитеннің музыкаға қосқан үлесіне қатысты, өлімнен кейінгі бағалау оның либреттошы ретіндегі рөлін ең қатты сынға алады. Оллесон Ван Свитеннің Хайдн үшін дайындаған үш ораторияның либреттосында оның қатысуы әрқайсысында алдыңғысына қарағанда артып, жаңалыққа ұласқанын байқады. Оллесонның сөзіне сүйенсек, «көптеген сыншылар осы прогрессивті жаңалықтың апатқа әкелгенін айтар еді». Тіпті Ван Свитеннің музыкалық талғамы да қатаң сынға ұшырады, бірақ бұл мәселеде пікірлер көбінесе оң. Ван Свитен көптеген беделі қазір белгісіз композиторлардың арасынан кейінгі ұрпақтар жоғары бағалаған композиторларды ерекше атап көрсеткен сияқты. Оллесон атап көрсеткендей, «Себастьян Бах пен Гендель сияқты өткен композиторларды, сондай-ақ Глюк, Эммануэль Бах, Гайдн, Моцарт және Бетховен сияқты замандастарын таңдаған оның таңдауына ешкім дау айта алмас еді».

Танымал мәдениетте

Өзінің шәкірттері Моцарт пен Бетховеннен өзгеше, Ван Свитен қазіргі заманғы танымал мәдениетте сирек бейнеленеді. Ол Питер Шаффердің 1979 жылғы "Амадей" пьесасында және Милош Форманның 1984 жылғы оған негізделген фильмінде көмекші рөлде пайда болады. Пьесада ол Моцарттың масондыққа қабылдануына көмектеседі, бірақ кейін Моцарттың кейбір туындылары ұйымның әдет-ғұрыптарына сілтеме жасайтындай көрінетініне және ол әріптес мүшелерінен ақша сұрай бастағанына қысыла бастайды. Фильмде ол Моцарттың қоштасу рәсіміне келген санаулы адамдардың бірі.