Кіріспе

Ханаандық қала

Ай (הָעַי; Douay–Rheims: Hai) – Ханаандағы қала, Еврей Киелі кітабында еске алынған. Ешуа кітабында айтылғандай, оны Ешуа басшылығымен израильдіктер Ханаанды жаулау кезінде басып алған. Айдың қираған орындары қазіргі Эт-Телл археологиялық ескерткіші деп саналады. Қазба жұмыстары б.з.д. 3100 жылға дейінгі ірі қалалық елдімекенді көрсетті, б.з.д. 2400 жылға дейін қирату мен қайта құру циклдары жалғасты. Ерте темір дәуірінде шағын ауыл пайда болғанға дейін ол құмсыз қалды. Осы тұжырымдарға сүйене отырып, ғалымдар Айды басып алу туралы Киелі кітаптағы әңгімені осы жердің атына қалай ие болғанын түсіндіретін этиологиялық оқиға ретінде қарастырады. Ешуа кітабының 7 және 8 тарауларында израильдіктер Ай қаласын екі рет басып алуға тырысқандығы баяндалған. Біріншісі, Ешуа 7-де, сәтсіз аяқталады. Киелі кітапта бұл сәтсіздік Аханның жасаған бұрынғы күнәсінен туындағаны, сондықтан израильдіктер оны таспен өлтіргені айтылады. Екінші рет, Ешуа 8-де, Ешуа, баяндамада израильдіктердің басшысы ретінде танылған, Құдайдан нұсқау алады. Құдай оларға тықсыруға бұйырады, және Ешуа Құдайдың айтқанын орындайды. Тықсыру қаланың батыс жағында жоспарланады. Ешуаның қасындағы әскерлер тобы қалаға алдыңғы жағынан жақындасады, сонда Ай халқы олардың тағы бір жеңіске жететінін ойлап, Ешуа мен жауынгерлерді қала қақпасынан қуа жөнеледі, осылайша Ай халқын қаладан алшақтатады. Содан кейін тықсыруға келген жауынгерлер қалаға кіріп, оны өртейді. Қала басып алынғанда 12 000 ер және әйел қаза болады, және ол толығымен қиратылады. Патша тұтқындалып, кешке дейін ағашқа ілінеді. Кейін оның денесі қала қақпасына қойылып, үстіне тас үйіледі. Израильдіктер Ай қаласын толығымен өртеп, оны «ұзаққа созылатын қираған орынға» айналдырады. Құдай оларға малды олжа ретінде алуға рұқсат берді, және олар солай істейді.

Ет-Телл

Эдвард Робинсон (1794–1863), жергілікті жер атаулары мен негізгі топография негізінде Леванттағы көптеген библиялық орындары анықтаған, Эт Телл немесе Хирбет Хайя филологиялық тұрғыдан қарағанда мүмкін екенін айтты; ол біріншісін артық көрді, себебі сол жерде көрінетін қираған орындары бар еді. Алайда, Джудит Марке Краузенің 1930 жылдардағы Эт Теллдегі қазба жұмыстары ерте қола дәуірінде, яғни б.з.д. 3100–2400 жылдар аралығында бекінілген қала болғандығын көрсетті, содан кейін ол қиратылып, тасталып кеткен. Қазба жұмыстары орта және кейінгі қола дәуірінде қоныстанған жерлердің кез келген дәлелін таппады. Археологтар сондай-ақ темір дәуірінің I ғасырындағы ауылдың алғашқы жаулап алудың белгілерісіз пайда болғанын анықтады, ал темір дәуірінің қоныстанғандары қарсылықсыз, тастап кетілген үйіндіге бейбіт түрде ауыл салған сияқты. Айға қатысты Киелі кітаптағы оқиғаны археологиялық дәлелдер негізінде түсіндіруге қатысты бес негізгі гипотеза бар. Біріншісі – оқиға кейінірек құрастырылған: израильдіктер оны Ешуаның ұлы жеңісінің мәніне байланысты айтқан. Екіншісі – сол кездегі Киелі кітаптағы оқиға кезінде Бейтел халқы Айды мекендеген. Үшіншісінде Олбрайт бұл екі теорияны біріктіріп, Айдан бір жарым шақырым қашықтықтағы Бетелді жаулап алу туралы оқиға кейіннен Айға ауыстырылған, бұл қаланың қирауына себептерді түсіндіру үшін жасалған деген гипотезаны ұсынды. Бұл пікірді Киелі кітапта табуға болады, себебі Киелі кітап Бетелдің нақты жаулап алынуын айтпайды, бірақ оны Ефрем кітабының 1:22–26 аяттарында естелік ретінде еске алады. Төртіншісі, Каллауэй қаланың египеттіктерді ашуландырғанын (мысалы, көтеріліс шығарып, тәуелсіздікке ұмтылғанын) және олардың жаза ретінде оны жойғанын ұсынды. Бесіншісі – Ешуаның Ай қаласы Эт Теллде емес, басқа жерде орналасқан. Кёрт ван Беккум: «Көптеген ғалымдар Ай қаласымен сәйкестендірген Эт Телл ерте қола дәуірі мен темір дәуірінің I ғасыры аралығында қоныстанбаған» деп жазады.