Кіріспе

Армян ұлтының аңыз негізін қалаушы Хайк (, ), сондай-ақ Хайк Нахапет (Հայկ Նահապետ, , ) – армян ұлтының аңыз патриархы және негізін қалаушысы. Оның тарихы армян тарихшысы Мовсес Хоренацидің (Մովսես Խորենացի) жазған «Армения тарихы» еңбегінде және дәстүрлі түрде Себеоске жатқызылатын «Бастауыш тарих» кітабында баяндалған.

Этимология

Патриархтың аты Хайк (Հայկ) армян тіліндегі "Армения" атауымен толық сәйкес келмейді. Классикалық армян тілінде Хайк’ (Հայք) – «армян» деген сөздің көпше түрі (հայ - армян). Роберт В. Томсон Хайк’ (Հայք) сөзінің Хайк (Հայկ) сөзінен пайда болуын мүмкін емес деп санайды, ал Армен Петросян Хайк есімі мен прото-үнді-еуропалық *poti – «шебер, ие, үй иесі, күйеу» сөздері арасындағы байланыс мүмкіндігін ұсынады. Кеңес дәуіріндегі армян тарихнамасы Хайк пен «хай» сөздерін хетті жазуларында айтылған Хаяса халқымен байланыстырды. Кейбір авторлар Хайк пен «хай» сөздерін Урарту пантеонының бас құдайы Халди/Ḫaldi-ден шығарды, сондай-ақ Хайкты Урарту құдайымен теңестірді. Армян тіліндегі «хайкакан» (հայկական) сөзінің шығу тегі Хайк есімінен басталады. Бұған қоса, армян ұлтының поэтикалық атаулары – Хайказун (հայկազուն) немесе Хайказн (հայկազն, Хайк пен «ұрпақ, ұлт, ру» деген мағынаны білдіретін «азн» сөздерінен құралған) да Хайктан туындайды (Хайказн/Хайказ кейін армяндар арасында еркек есімі ретінде қолданылды).

Шежіресі

Армян дәстүрін Киелі кітап дәстүріне біріктіре отырып, Моисей Хорен Хайқты Нұхтың ұлы Яфеттен тараған ұрпақ ретінде сипаттайды: "Яфет Гамерді (Гомерді) тудырды; Гамер Тірасты; Тірас Торгомды (Тогарманы) тудырды; Торгом Хайқты тудырды". Хайқтың ұлы Арамнаяк (Арамняк) арқылы тараған ұрпақтары былай тізімделеді: "Арамнаяк Арамайисті тудырды; Арамайис Амасияны тудырды; Амасия Геламды (Гегамды) тудырды; Гелам Хармайды (Харманы) тудырды; Хармай Арамды тудырды; Арам сұлу Араны тудырды". Моисейдің айтуынша, Хайқтың басқа ұлдары Ходр мен Манаваз болған. Моисей Хайқтың көптеген басқа ұрпақтарының есімдерін де келтіреді (Хайказунис, "Хайқтың ұрпағы", сондай-ақ Хайкидтер деп те аталады). Арменияны христиандыққа айналдырғаннан кейін христиан авторлары Хаик пен Нұхтың ұрпақтары арасындағы байланысты армяндарды адамзат тарихы туралы Киелі кітаптағы баяндамамен байланыстыру үшін жасады. Грузин тарихында, Хуаншерге жатқызылатын, Хайк Торгом/Тогарманың ұлы ретінде танылады және "жеті бауырдың ханзадасы, сондай-ақ бүкіл әлемді патша ретінде билеген алып Нимродтың (Небровт) қызметінде болған" деп сипатталады. Хайқтың ең белгілі ұрпақтарының бірі Арам (Моисейдің пікірінше, оның аты Армения атауының шығу тегі болып табылады) Митанни мемлекетінен (Батыс Армения) Шығыс Арменияға қоныс аударды. Саргон II Арменияның бір бөлігінің патшасы Багаттади есімді (армян-индоирандық) патшаны еске алғанда, бұл есім ("Теодор" грек тілінен және "Ионатан" еврей тілінен сияқты, "Құдай берген" деген мағынаны білдіреді).

Аңыз

Мұса мен Хореннің жазбаларына сәйкес, Хайк Бабылдың зұлым патшасы Белге қарсы соғысып, оны өлтірді. Мифологиялық дәстүрге байланысты, Белус символдық вавилондық/аккадтық соғыс құдайы немесе Вавилонның мифтік негізін қалаушысы болуы мүмкін. Мұса Белді Киелі кітаптағы Нымродпен сәйкестендіреді және оның ата-бабалары мен мұрагерлерінің тізімін береді, бұл Киелі кітаптан және Евсевийдің еңбектері арқылы Абиденнен алынған. Бел – Месопотамияның қараңғы дәуірінде, б.з.д. 2154 жылы Аккад империясы ыдырағаннан кейін, Аккадияның қалдықтарын тирандық билік ретінде басқарған Шумердің Гутиан әулетін бейнелеуі мүмкін. Мұса Хореннің (оның айтуынша, Мар Абас Катинаның жазбаларынан білген) айтуынша, Торгомның ұлы Хайк Бабылда тұрып жатқанда Арамэнеак есімді балаға ие болған. Асқақ Титан Бел өзін патша етіп тағайындағаннан кейін, Хайк өзінің үлкен отбасы, қызметшілері, ізбасарлары және 300-ге жуық жауынгерлерімен Арарат тауының маңындағы аймаққа көшіп барып, Хайкашен деп аталатын ауылға негіз салған. Жолда ол немересі Кадмостың басшылығымен бір жасақты басқа елді мекенде қалдырған. Бел өзінің бір ұлын қайтып келуін өтінуге жіберді, бірақ Хайк бас тартты. Бел оған қарсы үлкен күшпен шабуыл жасауға шешім қабылдады, бірақ Хайкке оның келе жатқаны туралы Кадмос алдын ала ескертті. Ол өзінің әскерін Ван көлінің жағасына жинап, оларға Белді жеңіп, өлтіру керектігін айтты, немесе құл болудан гөрі, өлтіруге тырысып қаза табу керектігін жеткізді. Мұса Хайк пен Бел әскерлерінің Ван көліне жақын жерде "өте биік таулардың арасындағы жазықта" шайқасқандарын жазған. Бел патша бастапқыда алдыңғы қатарда болды, бірақ шайқастың нәтижесі белгісіз екенін көріп, өзінің қалған әскерінің келуін күту үшін төбеге шегінді. Мұны көрген Хайк Белді өзінің ұзын садағымен өлтіріп, патшаның әскерін шатастырды. Бел мен оның жауынгерлері құлаған төбені Хайк "қамбаздар" дегенді білдіретін Герезманк деп атады. Ол Белдің мәйітін балсамалап, оны Харкке алып барып, патшаның әйелдері мен ұлдарының көз алдында жоғары жерге көмуді бұйырды. Көп ұзамай Хайк шайқас орнында Хайк немесе Хайкаберд бекінісін немесе қонысын (дастакерт) құрды, Мұса Хореннің айтуынша, осыдан ауданды Хайотс Дзор ("Арменияның аңғары") деп атайды және армян елін Хайк деп атайды. 18 және 19 ғасырдағы ғалымдар Гевонт Алишан және Микаэль Чамкиан әр түрлі әдістерді қолдана отырып, Хайк пен Бел арасындағы мифтік шайқастың (Дюцазнамарт, "Жайқындардың шайқасы") күнін есептеп, оны б.з.д. 2492 жылдың 11 тамызы немесе б.з.д. 2107 жыл деп есептеді.

Салыстырмалы мифология

Армен Петросян Гайқты "индоевропалық архетиптерден туындаған және Жақын Шығыс мифологиясының ықпалына түскен, жаратылыс құдайының, құдайлардың әкесі мен патриархының, нөсер жауатын құдайдың және соғыс құдайының қасиеттерін біріктіретін күрделі эпикалық тұлға" деп сипаттайды. Петросян Үндістан құдайы Рудраны Гайққа ең ұқсас мифологиялық тұлға деп есептейді. Екеуі де Орион шоқжұлдызымен байланысты, екеуінің де бірдей атпен аталатын ұрпақтары немесе ізбасарлары бар (Хейстер және Рудралар) және екеуі де жебемен жауларын өлтіретін мергендер.